ऊ ढलेको छैन

(सबैलाई थाहै छ, मृत्यु निश्चित छ । कुनै मृत्यु त्यस्ता हुन्छन् जस्लालाई पत्याउँन कठीन हुन्छ । युवराज पोखरेलको मृत्युले धेरैलाई झस्कायो, स्वीकार गर्न सकिएन । समयको गतिसँगै परिवारजन सहित सबैले सत्य स्वीकार गर्न बाध्य हुनै पर्छ । उहाँको सम्झनामा समर्पित कविता ।)

हेर न, मानिसहरू भन्छन् ‘ऊ ढल्यो’
मानिसहरू भन्छन्, ‘ऊ ब्रह्मनालमा सुत्यो’
मानिसहरू भन्छन्, ‘ऊ त चितामा भष्म भयो ।’

तर म भन्छु,
ऊ ढलेको, ब्रह्मनालमा सुतेको, चितामा भष्म भएको छैन
त्यो त मात्र भौतिक तत्व हो ,
यथार्थमा ऊ ढलेको छैन ।

किनभने,
ऊ त सतीसाल हो ठिङ्ग उभिइरहन्छ, ढल्दैन
ऊ त तिम्रो र मेरो मुक्तिको झण्डा हो
अन्यायका विरुद्ध सिंहझैँ गर्जिरहन्छ, ढल्दैन
ऊ त स्वाभिमानको धवलागिरि हिमाल हो
युगौँयुगसम्म गौरवका साथ मुस्काउँदै उभिनै रहन्छ
ऊ त तराईको विशाल फाँट हो
धानका बाला बनेर लहलह झुलिरहन्छ
ऊ त पहाडको भञ्ज्याङ र चौपारी (चौतारी) हो
शीतल हावा बनेर निरन्तर बगिरहन्छ
ऊ त हिमालको लालीगुराँस हो
राताम्मे भएर दुनिया हँसाउँदै युगौँयुगसम्म फुलिरहन्छ
ऊ त प्रेमको प्रतीक हो
कोमल प्याउली पूmल बनेर प्रेमका पखेराहरूमा फुलिरहन्छ ।


त्यसैले म भन्छु, ऊ ढलेको छैन ।
उ… हेर त तिम्रो अघिल्तिर
श्रीअन्तुको सूर्योदय भएर झुल्केको देखेनौँ र ?
उ… हेर त तिम्रो मुटुको नसानसामा
यादहरूको रक्त सञ्चार गर्दै
तिमीसँगै हाँसिरहेको थाहा पाएनौ र ?
तिमी ढुक्क हौ, ऊ तिमीसँगै छ, ऊ ढलेको छैन ।
उज्यालो मुहार पारेर मुसुक्क मुस्काउँदै
तिम्रै अगाडि उभिएर तिमीसँगै हातेमालो गरिरहेछ
तिमी ढल्न खोज्दा
तिमीलाई हौसला दिँदै सगरमाथा चढाइरहेछ
मैले भनेको विश्वास लाग्दैन भने
तिमीले आपूmलाई साक्षी राखेर सोध त
के ऊ तिम्रो हृदयभित्र बास बसेको छैन र ?
त्यसैले, हे मान्छेहरू तिमी भ्रममा नपर
ऊ ढलेको छैन ।


२४ फागुन ०७७

जिन पाइन्टको रहर

विधाकेन्द्रित साहित्यिक पत्रिका वैजयन्तीको संस्मरण अङ्क –६, पूर्णाङ्क –७०, कात्तिक–मङ्सिर २०७७
धन्यवाद सहित साभार
संस्मरण–मिजौराम, भारत विशेष

 


यो प्रसङ्ग पूर्वोत्तर भारतमा पर्ने ऐजल मिजौरामको हो । जीवनको प्रारम्भिक, उर्वर, उत्साहपूर्ण, महत्वाकाङ्क्षी एवम् महŒवपूर्ण गोरेटोको रेखाङ्कन गर्ने सुनौलो समय मैले त्यहाँ बिताएँ । म त्यसमा अत्यन्त खुसी छु । मलाई सुख, दुःखमा अभिभावकत्व प्रदान गर्ने दाइ, दिदी र कलेजको प्रारम्भिक चरणको युवावस्थामा सँगसँगै वनभोजमा नाच्ने, देउसीभैलोमा रमाइलो गर्ने, खेल्ने दाँैतरीहरूलाई दुई बीसपछि सम्झँदा एकाएक भावुक पनि बन्न पुग्छु । बाल्यकालपछिको सबैभन्दा रमाइलो क्षण कलेजको नै हुँदोरहेछ चाहे त्यो सम्पन्नता वा विपन्नता जस्तोसुकै अवस्थाबाट गुज्रेको किन नहोस् ।
नेपालको गण्डकी प्रदेश जति क्षेत्रफल ओगटेको मिजौराम भारतको उत्तरपूर्वको पहाडी राज्य हो । त्यहाँ मिजौ र गोर्खाली जातिको बसोबास रहेको छ । मङ्गोल मूलका मिजौ जातिको रहनसहन, चालचलन, आनीबानी र अनुहार नाटिकुटी नेपालका गुरुङ, मगर, राई, लिम्बु, तामाङसँग मिल्दछ । मजस्तो चुच्चो नाक हुने आफ्नै देशका विहारीलाई उनीहरूले विदेशी भन्छन्÷भन्थे । मैले आई.ए. र बी.ए. नर्थ इष्टर्न हिल्स युनिभर्सिटीअन्तर्गतको पाछुङ्गा कलेजबाट (हाल पाछुङ्गा विश्वविद्यालय) ऐजलबाट पूरा गरेको हुँ । त्यसपछि नेपाल फर्केर थप उच्च शिक्षा आर्जनसँगै जीवन जिउने आँधीबेहरीमा होमिएको हुँ ।
मिजौरामको सदरमुकाम ऐजल (आइजोल) हो । सत्तरीको दशकमा त्यहाँका नेताले छुट्टै देश बनाउन सशस्त्र आन्दोलन गरेका थिए । नयाँ राज्यमा परिणत भएपछि ती माग त्यसैमा गाभिए । मिजौरामका धेरै सहर र गाउँ नेपाली नामबाट नामकरण गरिएका पाइन्छन् । त्यसमध्ये केहिका नाम पछि गएर मिजौ भाषामा रूपान्तरण भएका छन् भने कतिको अझसम्म नेपालीमा नै छन् । मिजौराममा नेपाली भाषी गोर्खाली कहिले पुगे भन्ने कुरातर्फ अध्ययन गर्ने हो भने हामी मानव सभ्यताको विकास सँगसँगै आसामतिर फर्कनुपर्ने हुन्छ ।
आधुनिक इतिहासको कुरा गर्ने हो भने नेपालमा तेह्रौँ शताब्दीमा खस साम्राज्यको पतनपछि नेपालीहरूको बसाइँसराईमा तीव्रता आएको पाइन्छ । सिन्धु सभ्यताकाल र त्यसपछिको प्राचीन इतिहासमा अफगानिस्तान पाकिस्तान हुँदै एकथरी आर्यहरू पश्चिमोउत्तर नाकाबाट सतलज, गुगे, पूराङ हुँदै हिमालयका उपत्यका र भञ्ज्याङ हुँदै हिमालयका भित्री र बाहिरी काखमा पसेर बसोबास गर्न थालेका हुन् । त्यो यात्रा निरन्तर चलि नै रह्यो । अर्कोथरी आर्यहरू सिन्धु सभ्यताको पतनसँगै दक्षिणपूर्व, गङ्गा, ब्रह्मपुत्र हुँदै आसामदेखि बर्मासम्म पुगेको पाइन्छ ।
त्यसैमध्येका केहि जाति गङ्गाको उत्तर मैदान विहार, मिथिला, कपिलवस्तुमा ठूला बस्ती बसाएर बसे । जसका वंशज राजा जनक, गार्गी, याज्ञवल्क्य तथा कपिलवस्तुमा कपिल र बुद्ध जन्मे । नेपालमा उच्च हिमालय पर्वतमालाको उत्तर र दक्षिणका उपत्यकामा धेरै रैथाने जातिहरू ऋग्वैदिक कालभन्दा पहिले ८–९ हजार वर्षदेखि बसोबास गरेका थिए । तिनै मध्येका केही जातिहरू वर्तमान भारतको उत्तरपूर्वी राज्य मेघालय, नागालेण्ड, मिजौराम पुगेको हुनुपर्छ भन्ने केहि समाजशास्त्रीको तर्क रहेको छ । आसाममा अङ्ग्रेजको शासनभन्दा पहिलेदेखि नै नेपालीहरूले जङ्गल फडानी गरेर बस्ती बसाएको र खेतीपाती एवम् पशुपालन गर्न स्थानीयलाई सिकाएको प्रमाण त प्रशस्तै पाइन्छ । मिजौराममा बसोबास गर्ने नेपालीले कृषि र पशुपालन, भारतीय सेना एवम् प्रहरी सेवामा नोकरी, व्यापार, सरकारी नोकरी आदि गरेर बसेको पाइन्छ । आजकल जन्मसिद्ध अधिकारको लडाइँ लड्दै विभिन्न गौरवशाली काम गर्दै बस्नेको सङ्ख्या पनि बढ्दो छ । प्रारम्भमा, सेनामा भर्ती भएपछि त्यतै घरजम गरेर बस्ने, उनीहरूसँगै गएका अन्य नागरिक पशुपालन, दुग्ध व्यवसाय र खेतीपाती गर्दै बसोबास गरेको पाइन्छ । मिजौरामका धेरै ठाउँमा नेपालीहरूले नै व्यवस्थित कृषि र पशुपालन सुरु गरेका हुन् ।
मैले वि.सं. २०३२ को पुस–माघमा दश कक्षाको परीक्षा दिएँ । २०३३ सालको असारमा (सन् १९७६) नतिजा प्रकाशित भयो । विद्यालयले मबाट दोस्रो श्रेणीको अपेक्षा गरेको थियो । परीक्षामा एक जना मित्रलाई हिसाब सिकाइदिएको कारण मेरो उत्तरपुस्तिका खोसिएको थियो । उत्तरपुस्तिकामा मैले चालीस अङ्कको मात्र उत्तर दिन भ्याएको थिएँ । पुस्तिका खोसिएको हुनाले मैले उत्तीर्ण हुन्छु भन्ने आश छोडेको थिएँ तर पुस्तिकामा रातो नलगाइएको हुनाले म पास भएँ । पूरै उत्तर दिन पाएको भए सायद दोस्रो श्रेणीमा उत्तीर्ण भइन्थ्यो कि ? त्योबेला पास हुनु नै स्वर्ण पदक लिनुजस्तै थियो गाउँघरमा ।
घरको आर्थिक कारणले नेपालमा पढ्ने इच्छा पूरा भएन । त्यसबेला काका भारतको आसाम राइफल्स सैनिक सेवामा मिजौराममा हुनुहुन्थ्यो । मेरो पिताजीले म पनि सके सेना भए हुन्थ्यो भन्ने इच्छा गर्नुभएको थियो । उहाँले सकेसम्म ब्रिटिस सेनामा र त्यसमा नभए भारतीय सेनामा भर्ती भइदेओस् र नुन, चिनी, चियापत्ति, मट्टितेलको जोहो गरिदेओस् भन्ने चाहनुहुन्थ्यो । बुबाको इच्छा भए पनि मलाई सानैदेखि विदेशमा सेना वा अन्य कुनै पनि प्रकारको लाहुरे बन्ने चाहना पटक्कै थिएन । म केवल पढ्न चाहन्थेँ ।
स्कुलपछि अध्ययनलाई निरन्तरता दिने भित्री अठोटका साथ वि.सं. २०३३ साउन महिनामा (सन् १९७६ जुलाइ) फस्ट आसाम राइफल्समा कार्यरत भार्का, स्याङ्जाका एक मगर थरका सिपाहीसँग साता दिनमा मिजौराम पुगेँ । त्यही महिनाबाट म १६ वर्ष पुगेको थिएँ । त्यसबेला ती लाहुरेका आफन्तलाई भेटने गरी ट्रकको यात्रा गर्दै टिस्टा नदीवरपरको साँघुरो बाटोबाट कहर काट्दै यात्रा गरिएको थियो । ती ठाउँहरू मध्ये टिस्टाको बाहेक मलाई अरू सम्झना छैन । त्यसपछि ब्रह्मपुत्र नदी पार गरेर सिलचर भन्ने सहर हुँदै मिजौरामको ऐजल पुगेको थिएँ । त्यसबेला मिजौराम ऐजल पुग्ने बाटो नेपालको पहाडी बाटो जस्तो कच्ची थियो । त्यो यात्रा मेरो जीवनकै लामो यात्रा थियो ।
‘छोरो भारतीय सेनामा भर्ती होस् । लाहुरे बनोस् । बिदामा नेपाल फर्कँदा एउटा रेडियो, चियापत्ति, चिनी, नुन, मट्टितेल, एकसरो कपडा र भैँसी किनबेच गर्दा लागेको ऋण पनि तिरोस्’ भन्ने बुबाको ठूलो चाहना थियो । त्यो स्वाभाविक पनि थियो । त्यसबेला भारतीय एवम् ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुनु भनेको अहिलेको नेपालको निजामती सेवाको अधिकृत हुनुसरह थियो । त्यो उत्कट चाहनाले गर्दा उहाँले मलाई बकेर्नो भैँसीको कटौरामा नै दुहेको तातो दूध, मोही पार्दै गर्दा नौनी बन्नुभन्दा पहिलेको फिँज, नौनी घिउ, खारेको घिउ आदि प्रशस्त खुवाउनु हुन्थ्यो । म पनि हाम्रो गाउँनजिकै रहेको लौके भनिने गुरुङ गाउँका गुरुङका छोराहरू भन्दा कम लोर्के थिइनँ । गुरुङबुबा–आमा घर आउँदा “तेरो छोरालाई मेरो छोरासँग लाहुर पठाउनुपर्छ । लेखापढा भ’को ठिटाहरू त छिट्टै प्रमोशन हुन्छा” भन्नुहुन्थ्यो । त्यसले बुबामा झन् हौसला बढ्थ्यो ।
हङकङको लाहुरे होस् भन्नका लागि बा’ले कुल देवतालाई बोको, पूर्णगामको देउरालीमा हिउँदमा दुधधार, लुरीङ्कोट कालिकादेवी र रास्कोटमा रहेको खड्कादेवीमा बडादशँैको नवमीमा पञ्चैबाजासहित पञ्चवल (पञ्चबलि) लैजान भाकल गर्नुभएको थियो । कति पूजा गरिसकिएको थियो । केहि भाकल बाँकी थिए । नेपालको पहाडी क्षेत्रमा हुनेखानेको घरमा पनि सुका मोहर देख्ने भनेको त्यसबेला कोदो, मकै, धान, बाख्राका पाठापाठी र भैँसी बिक्रीबाट नै थियो । धेरै भैँसी पाल्नेले घरमा दुधघिउ नखाएर बचाएर नुन किन्न घिउ सँगेल्थे र बेच्थे । त्यसबाहेक रेडियो, भाँडाकुँडा, साबुन, सफा र नयाँ लुगा, कम्बल हुने भनेको लाहुरेको घर नै हुन्थ्यो । अहिले कसैको नाति वा छोरो अरबका खाडीमा पुगेको छैन भने उसको घरमा चाउचाउको झोल उम्लँदैन । कसैको घरमा ठूलो हवाइजहाज चढेर लाहुर पुगेर कमाएको लाहुरे रहेछ भने उसको घरमा अहिले फोन, टिभी हुन्छ नै । चाउचाउको झोल खाँदै छोराबुहारीले फोन र फेसबुकमा कुरा गरेको सुनेर मख्ख छन् अहिलेका बा र आमाहरू, वृद्ध हजुरबा र हजुरआमाहरू । तर, खेतबारी भने बाँझै छन् ।
त्यसबेलाको पहाडको हाम्रो परिवार वर्षभर खान र वर्षमा दुई सरो कपडा फेर्न सक्ने अबस्थाको थियो । सामान्य किसान परिवार । दुध, घिउ, आटो, पिठो खानको पटक्कै दुःख थिएन ।
दशैँमा धानको एउटा भकारी खोलिन्थ्यो । मेरो हजुरबाले वरपरका इष्टमित्र, डोको, नाम्लो, भकारी बुन्ने, नारा, हलोजुवा बनाउने, लुगाफाटो सिउने, आँशी कोदालो अर्चाप्ने, खेतबारीमा काम गर्ने विशेष परिवारको सदस्यको निधार खाली नरहोस् भनेर दशैँमा एक–दुई पाथी गर्दै पाँच मुरी धान बाँड्नुहुन्थ्यो । त्यसपछि घरलाई राख्नुहुन्थ्यो । चामल भए पनि सबै सदस्यका लागि घरमा दिनहुँ भात पाक्दैनथ्यो । नयाँ धान मङ्सिरमा मात्र पाक्ने भएकाले चाडबाडको लागि त्यो व्यवस्था गरिएको हुन्थ्यो । अनदिको धानको चामलको लागि छुट्टै ढाव खेत थियो । अनदिको चामल र गोरस घरमा टुट्दैनथ्यो । शिक्षाको महŒवभन्दा त्यसबेला खेतीपाती र पशुपालनको बढी आवश्यकता थियो । स्कुल भर्खर खुल्न थालेका थिए । गुरुकुल, बनारसबाट फर्केका र घरमा नै बसेर वेद अध्ययन गर्ने कम थिए । अहिले पेटमा गर्भ रहनासाथ आफ्ना छोराछोरीलाई शिक्षा दिन भनेर वृद्ध आमाबालाई पिँडीमा एक्लै छोडेर सहर छिर्ने जस्तो चलन त्यसबेला थिएन ।
मेरो पोखरा गएर आई.ए. पढ्ने चाहना पूरा हुन मिठो चामल फल्ने खेत बेच्नुपथ्र्यो । एस.एल.सी. भनेको नै त्यसबेला गाउँमा उच्च शिक्षा थियो । ‘पढेर के काम, हलो जोती माम’ भन्ने भनाइले जितेको समय थियो त्यो । आखिर यथार्थ त त्यही नै हो । मेरा धेरै सहपाठी पढ्न छोडेर आमा र बालाई घाँसदाउरा गर्न सघाउन थालिसकेका थिए । मेरो लागि खेत बेच्ने कुरा भएन । त्यसैले पोखरा गएर विज्ञान विषय पढ्ने मेरो चाहना कालीगण्डकीमा उर्लेको साउने भेलमा मिसिएर देवघाट, गण्डक, गङ्गा हुँदै ब्रहमपुत्रमा मिसियो । म त्यही ब्रह्मपुत्र नदी तरेर, आसाम नाघेर बर्माको सीमामा रहेको मिजौराम पुगेँ । त्यो समय हो जुन बलवान् हुन्छ ।
त्यहाँ पुग्नासाथ मैले काकालाई पढ्ने चाहना भएको कुरा बताएँ । अरू मामाहरू (सिपाहीका परिवारका छोराछोरीले अन्य सिपाहीलाई मामा भन्ने चलन)ले पनि मेरो पढ्ने चाहनालाई सही ठानेका थिए । उनीहरूले नपढेको कारणले नोकरीको अवधिभर सिपाही मात्र भएर रहनुपरेको, नपढेको हुनाले उच्च तहमा नेपालीहरू नभएको र भारतीय हाकिमले तथानाम गाली गर्ने गरेको कुरा बुझेका मात्र होइनन् भोगेका पनि थिए । मेरो काकाले पनि पढाइको महŒव राम्रोसँग बुझ्नुभएको थियो । त्यसैले मैले कलेज पढ्ने कुरा गर्दा सबैले मलाई पढ्न नै प्रेरित गर्थे ।
म केहि महिना ब्यारेकमा लुकेर बसेँ । उनीहरूकै खाना मस्तसँग खाएँ । मिजौराम पहाडी क्षेत्र भएकाले नेपालको पहाडजस्तै लाग्थ्यो । ब्यारेक वरपरका थुम्कामा परिवारसहितका सिपाही बस्ने ससाना घर (क्वाटर) थिए । ठूलो पद भएका हाकिमका क्वाटर ठूला नै हुन्थे । उनीहरूको तामझाम सिपाहीको परिवारभन्दा फरक हुन्थ्यो । तिनका छोराछोरी स्कुलका कपडा लगाएर स्कुल जान्थे । कलेज पढ्नेहरू पनि थिए । ब्यारेकमा धेरै दिन बस्न नमिल्ने भएकोले परिवारसहितका सिपाहीहरूको क्वाटरमा केहि समय बसेँ ।
मैले अहिले सम्झेअनुसार क्वाटरमा एक पटक प्युठानका क्षेत्री परिवारसँग बसेँ । उनको एक सानो छोरो थियो । छ्यामा पनि असाध्यै जाती थिइन् । बाहिरपट्टि खाना पकाउने भान्साकोठा थियो । भित्र बैठक अनि सँगै बिछ्यौना थियो । म बैठककोठामा एउटा खाट राखेर त्यसैमा बस्न थाले । त्यसरी बस्न थालेपछि सेनाका अन्य परिवार र तिनका छोराछोरीसँग परिचय हुन थाल्यो । ब्यारेकबाट एक किलोमिटरको दूरीमा खटला बजार रहेको छ । त्यो पुरानो गोर्खा बस्ती हो । क्वाटरमा बस्दाबस्दै खटला बजार क्षेत्र वरपरका गोर्खाली (भारतमा नेपाली भाषीलाई गोर्खाली भनिन्छ) परिवारसँग बस्ने सैनिकका छोराछोरी र अन्य स्थानीय गोर्खाहरूसँग परिचय बढ्न थाल्यो । तिनीहरूको सम्पर्क सूत्रको डोरी ऐजलवरपर सयौँ वर्षदेखि बसोबास गरेका नेपाली भाषी गोर्खाली साथीभाइसम्म पुगेर मित्रतामा परिणत भयो । छोटो समयमा नै म त्यहाँका नेपालीबीच झ्याम्मिएँ । मैले नेपालबाट हाईस्कुल सकेर त्यहाँ पुगेको थाहा पाएपछि साथीहरूले पनि मलाई कलेज पढ्न थप हौसला दिन्थे । दिन बित्दै जाँदा म भित्रको पढ्ने इच्छाको कोपिला क्रमशः फक्रँदै गयो ।
करिब डेढ वर्ष काम खोज्ने, सम्पर्क विस्तार गर्ने काममै बित्यो । कुनै काममा लगाउन र पढाउन मेरो काकाले भरसक धेरै कोसिस गर्नुभयो । अङ्ग्रेजीमा टाइप गर्ने तालिम गरेपछि केहि पाइन्छ कि भनेर त्यो पनि गरेँ । उहाँ सवारी चालक भएकाले अधिकृतसँग परिचय थियो । त्यसैले सबैलाई मेरोबारे कतै कुनै पदमा भर्ती गर्न सकिन्छ कि भन्दै हारगुहार गर्नुभयो । एक पटक काका र बुबाको चाहना पूरा गर्न काकाको संयोजनमा क्लर्क पदमा भर्ती हुनको लागि ऐजलबाट मेघालय–सिलोङसम्म जानुपर्ने भयो । सायद त्यसबेला सेनाकै ट्रकमा बसेर दुई दिन लगाएर त्यहाँ पुगेको हुनुपर्छ । त्यसबेला त्यहाँको बाटो हाल हाम्रो भर्खरै खुलेका पहाडी बाटोजस्तै साँघुरो थियो । त्यसबेला अन्तरवार्तामा मलाई प्रश्न सोध्ने अधिकृतले हिन्दीमा भनेका थिए– ‘तिमी सानो छौ, ब्यारेकमा टन्न दाल खाएर आऊ । मैले क्लर्क पदमा भर्ना गर्नेछु ।’ दाल भात त खाइयो तर फेरि भर्ती हुने प्रयास गरिएन ।
त्यसबेलासम्म ब्यारेकका सिपाही, उनका परिवार र खटला बजारका गोर्खालीसँग मेरो चिनापर्ची भइसकेको थियो । त्यहाँ बसोबास गरेका गोर्खालीलाई जनजातिमा राखिएको हुनाले कलेजमा मासिक शुल्न तिर्नुपर्दैनथ्यो । साथीभाइले त्यसरी नै त्यहाँ निःशुल्क भर्ना गर्ने र मासिक शुल्क पनि मिनाह गराउन प्रयास गर्ने गरी भर्ना हुने सल्लाह भयो । काकाले पनि अनुमति दिनुभयो । वि.सं. २०३५ (सन् १९७८)मा पाछुङ्गा कलेजमा दुई वर्षे पि.यु.सी (एचभ ग्लष्खभचकष्तथ ऋयगचकभ) मा भर्ना भएँ । मार्कसिट लगेकै थिएँ । नेपालबाट चारित्रिक प्रमाणपत्र मगाएर पछि पेस गरेँ । स्थानीय गोर्खा विद्यार्थी साथीहरूको सहयोगले भर्ना हुन सकेको थिएँ ।
नेपालबाट मुग्लान पस्नेहरू सकेसम्म सेनामा भर्ती हुन्थे । त्यसपछिका पुलिसमा छिर्थे, शारीरिक मेहनत गर्नेले गाई पालेर दुध बेचेर पैसा कमाउँथे । त्यसबाहेकका नेपालीले कि त होटलमा भाँडा माझ्थे कि पाले बस्थे वा निजी घरमा नोकर बनेर कान्छा वा बहादुर भनिन्थे । पढ्न थालेपछि स्थानीय गोर्खाली परिवार धेरै खुसी भए । सबैका मनमा नेपालबाट मुग्लान छिरेको एक नेपालीले उनीहरूको वरपर बसेर उच्च शिक्षा अध्ययन गरोस् भन्ने नै थियो । सबै खुसी थिए । त्यसबेला म प्युठानको सिपाहीको परिवारसँग बस्दथे । खानाको मासिक हिसाब गरेर काकाले तिर्नुहुन्थ्यो ।
म नेपालको गाउँको स्कुलमा पढेको हुनाले अङ्ग्रेजी राम्रो हुने कुरा भएन । त्यहाँ सबैले अङ्ग्रेजी माध्यमबाट पढ्ने भएकाले सबैको अङ्ग्रेजी राम्रो थियो । कलेजमा पनि अङ्ग्रेजी माध्यममा नै पढाइ हुने भएकाले मलाई अचाक्ली कठिन भयो । कक्षामा सानो, नौलो र लामो नाक हुने विद्यार्थी सायद म एक जना मात्र थिएँ । हलमा १०० भन्दा बढी विद्यार्थी हुन्थे । एक पटकको घटना म सम्झन्छु । एक दिन अङ्ग्रेजी पढाउने शिक्षकले मलाई मेरो नामको स्पेलिङ भन्न भन्नुभयो । मैले ‘बी आई …’भनेँ । तर सबै गलल गलल हाँसे । सबै हाँसे पछि मलाई फेरि दोहो¥याउन लगाइयो । फेरि सबै हाँसे । यो सिलसिला तीन पटक दोहोरियो । म रातोपिरो भएँ । आँसु पनि झारेँ ।
किन त्यसो गरिएको थियो थाहा पाइनँ । बाहिर निस्केपछि गोर्खाली साथीहरूलाई सोधेँ । मैले मेरो नामको अङ्ग्रेजी अक्षर उच्चारण गर्दा फरक लवजमा पाखे तरिकाले गरेको हुनाले सबैलाई अनौठो लागेर सबै गलल हाँसेका रहेछन् । होच्याउन होइन कि रमाइलो गर्न साथीहरूले त्यही कुरा पछि हामी सामाजिक कार्यमा भेला भएको ठाउँमा ठट्टामा भन्न थाले । त्यसबेला हामी थाहा भएसम्म मलाम र मृत्यु भएको घरमा कुरुवा बस्न एक–दुई घण्टा हिँडेर पनि जान्थ्यौँ । त्यो असाध्यै राम्रो परम्परा थियो । त्यसबाहेक नेपालमा मनाइने चाडपर्व, साहित्यिक कार्यक्रमका साथै देउसीभैलो विशेष रूपमा मनाइन्थ्यो । हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि विदेशमा बसेका गोर्खालीले नेपाली संस्कृति र संस्कार नेपालकै लागि अनुकरणीय हुने गरी जोगाएकोमा म चकित हुन्थेँ । मैले त्यहीँबाट धेरै कुरा सिकेँ ।
कलेजमा भर्ना भएर पढ्न जाँदा मलाई पढ्न र बुझ्न निकै कठिन भयो तर मैले हार खाइनँ । ऐजलमा गएपछि पढाइको महŒव झन् बुझेँ । मलाई भारतीय र नेपाली सिपाहीदेखि अधिकृत र ऐजलका स्थानीय गोर्खाली अभिभावक, साथीभाइ र पढ्दापढ्दै पढ्न छोडेका साथीले पनि पढ्नकै लागि प्रेरित गर्थे । पढिएन भने जीवनभर भाँडा माझ्ने र चौकीदार हुनेबाहेक अरू काम केहि पाइँदैन भन्ने कुरा झनै गहिरोसँग छि¥यो । त्यसले पनि बाल्यकालको पढ्ने मेरो चाहनालाई निक्कै बल दियो । आकाश जत्रै विशाल छाती भएका गोखार्ली थिए त्यहाँ जसले नेपालबाट गएको एक जना केटाले उच्च शिक्षा हासिल गरोस् र उसको जीवन सुखी होस् भन्ने चाहन्थे । म सम्झन्छु हाकिम, पान पसले, थोक विक्रेता, पशुपालक किसानदेखि चौकीदारसम्मले मलाई हौसला दिन्थे । त्यस्तो कुरा नेपालमा पहिले हुन्थ्यो तर आजकल आधुनिकताले गर्दा सबै लोप भइसकेको छ ।
त्यो प्रेरणाले गर्दा धेरै मेहनत गरेँ । केहि नबुझे पनि कोसिस गरेँ । वि.सं. २०३६ असोज (सेप्टेम्बर १९७९) मा भएको पि.यु (आई.ए.) को पहिलो अन्तिम परीक्षामा भूगोल र अङ्ग्रेजी विषयमा फेल भएँ । गोर्खाली अन्य साथीहरू पनि अनुत्तीर्ण भएका थिए । पीर त प¥यो । दोस्रो पटक २०३७ भदौ (सेप्टेम्बर १९८०)मा दिएको परीक्षामा भूगोलमा पास भएँ तर अङ्ग्रेजीमा फेरि फेल नै भएँ । सङ्कट प¥यो । पास गर्न नै सक्दिनँ कि भन्ने लाग्यो । त्यसबेला आइजोल मुख्य सहरमा हृ्राङ्वाना कलेज त्यही वर्ष खुलेको थियो । त्यो कलेजले आई.ए. मा एक विषयमा मात्र फेल भएकालाई बी.ए.मा भर्ना गर्छ भन्ने जानकारी एक जना मेरो जस्तै विषय लागेको मिजौ साथीले दिए । म त्यहाँ भर्ना भएँ । त्यसबेला म कमला दिदीसँग बस्थेँ ।
त्यो समयमा मसँगै पढ्ने धेरैले पढाइ छोडिसकेका थिए । पास गरेर बी.ए. पढ्ने कम थिए । दुई–तीन जना भने म भन्दा एक वर्ष अगाडिका थिए । हृ्राङ्वाना कलेजले गर्दा मेरो एक वर्ष बाँचेको थियो । अचम्मको कुरा के भने बी.ए. पहिलो वर्षमा पढ्दै गर्दा आई.ए.को बाँकी रहेको विषयमा भदौ २०३८ (सेप्टेम्बर १९८१) मा पास गरेँ र सोही वर्ष नै बी.ए. पहिलो वर्षको परीक्षामा पनि सबै विषय पास गरे । यद्यपि बी.ए. को अन्तिम परीक्षामा पहिलो र दोस्रो वर्ष दुवैको तयारी गर्नु पर्दथ्यो । त्यसैगरी भदौ २०३९ मा (सेप्टेम्बर १९८२) बी.ए. एकै पटकमा साधारण श्रेणीमा पास भएँ ।
पि.यु.मा फेल भए पछि मेरा सङ्कटका दिन सुरु भए । मिजौराम छिरेको तीन वर्ष हुन थालेको थियो । म तिनै प्युठानका सिपाहीको परिवारसँग बस्दै आएको थिएँ । उनी सवारी चालक नै थिएँ । उनले मलाई अति माया गर्थे । एक दिन रक्सीले मातेको बेला श्रीमतीसँग झगडा गरे । कारण आर्थिक थियो र म बोझ बनेको थिएँ । त्यो रात सुत्न सकिनँ । उनीहरूलाई काकाले खर्च दिने भन्नुभएको थियो । त्यसमाथि मैले खर्पनमा कुवाबाट पानी बोकेर ल्याउँथे । छुट्टीको दिन साथीहरूसँग मिलेर दाउरा खोज्न पनि जान्थे । त्यसको सँगसँगै साथीहरूसँग खेल्न, रमाइलो गर्न, मलाम जान कहिँ बिराउँदिनथँे । मलाई यहाँ बस्नु ठीक लागेन । मैले पास गर्न पनि सकिनँ । अब नेपाल पनि नजाने र मिजौराममा पनि नबस्ने जस्ता तर्कना रातभर खेले । भोलिपल्ट ती सिपाही मामाले मेरो हातमा एक सय भारतीय रुपियाँ थमाउँदै भने ‘अन्तै बसेर पढ्, तिमीले धेरै चिनेका पनि छौ तर यहाँ राख्न सक्दिनँ ।’
अब खाने, बस्ने, पढ्ने खर्चको जोहो आफ्नै थाप्लोमा आयो । समयको अन्तरालमा मैले आफैँले जीवनको लगाम समातेर डोरिनुपर्ने भयो । मनभित्रको कमजोर भावनालाई पढ्नुपर्छ र नेपाल फर्कनुपर्छ भन्ने दृढ अठोटले जित्यो । यही अठोटले मलाई बाटो खोज्न निर्देश गरिरहेको थियो । बिरानो ठाउँमा आमाबाबुको काखमा मात्तिने उमेरको म अल्लारे युवालाई त्यो सजिलो भने पटक्कै थिएन । कैयौँ पटक मुटुमा भक्कानो बसे तापनि त्यो सङ्कटबाट पार पाउनु नै पर्दथ्यो तर ठोस रूपमा उपाय भने केहि थिएन । मानिसलाई अर्ती र उपदेश दिन जति सजिलो हुन्छ त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न उत्तिकै कठिन हुन्छ । कलेजको पढाइ नसक्दै नेपाल फर्कने हो भने मेरो हैसियत एस.एल.सी. मात्र नै हुन्थ्यो । मेरो चार वर्ष त त्यत्तिकै खेर जाने भयो । अतः मैले पढाइ पूरा गर्नैपथ्र्यो । मैले आर्थिक सहयोग कसैसँग मागिनँ । जस्तोसुकै भए पनि पढ्ने समय मिल्नेगरी काम खोज्न सबै स्थानीय गोर्खाली दाइ, दिदी र साथीभाइ सबैलाई भनेँ । सानो काम गरेर मानिस सानो हुन्छ भन्नेमा म आज पनि छैन । लक्ष्य भने निर्दिष्ट हुनुपर्छ ।
त्यसबेला खट्ला बजारवरपर बस्ने धेरै नेपालीसँग मेरो परिचय भइसकेको थियो । खट्ला बजारको पुरानो नेपालीले राखेको नाम खट्टा बजार हो । त्यहाँ धेरै पहिले झाडी फाडेर गोर्खालीहरू बस्न थालेका थिए । वरपर कागती, निबुवा र अन्य कुराहरू बेच्ने गर्दथे । त्यहाँ अमिलोलाई खट्टा भनिन्छ । खट्टाबाट पछि खट्ला बजार भएको स्थानीय बासिन्दाले सुनाएका थिए । पछि त्यो मुख्य बजार क्षेत्र बन्न गयो । मुख्य बजार र वरपर सबै गोर्खालीका मात्र घर रहेका छन् । खटलामा गोर्खालीका ठूला गोदामदेखि पानपसलसम्म, रेस्टुराँदेखि साना भट्टी पसलसम्म, हाकिमदेखि पियनसम्म त्यहीँ थिए । पछिपछि त मिजौले डाहसमेत गर्ने अवस्था आएको थियो किनभने मुख्य बजारका सबै घर गोर्खालीका थिए ।
स्थानीय दाइहरू निर्मल पुन, नारायण थापा, कन्यै दाइ तथा अन्य साथीहरूको समन्वय र सहयोगमा म खट्ला बजारमा दिदी कमला गुरुङको घरमा बस्ने भएँ । त्यो घर कमला दिदीको पनि दिदीको थियो । त्यहाँ उहाँले सानो रेस्टुराँ व्यवसाय गर्नुहुन्थ्यो । मानिसलाई सहयोग गर्ने भनेको सङ्कटको बेला हो । म जे–जस्तो काम गर्न पनि तत्पर थिएँ तर मलाई कलेज जाने समय भने चाहिन्थ्यो । त्यसबाहेक मलाई अरू केहि चाहिएको थिएन । त्यसबेला मलाई त्यो जस्तो ठूलो घर र कमला दिदीजस्ती ठूलो आभिभावक कोही थिएन । कमला दिदीको गुन मैले हृदयमा सजाएर राखेको छु जसले गर्दा मैले जीवनलाई एउटा गोरेटोमा लतार्न सफल भएँ ।
नेपाली रेस्टुराँ आज अमेरिका र युरोपका धेरै देशमा चर्चित छन् । नेपालीको परिकार मिठो हुन्छ । नेपालीको आँखामा माया र अनुहारमा मिठो मुस्कान हुन्छ । मिजौराममा पनि नेपालीले सञ्चालन गरेका साना रेस्टुराँ, चिया पसल, भट्टीमा असनमा नेवारी खाजाको लागि भीड भएझैँ भीड हुन्थ्यो । म बस्ने भनेको गोर्खाली रेस्टुराँ पनि खटला बजारमा नै थियो । त्यो रेस्टुराँमा आलु, पुरी, तरकारी, मासुको परिकार बन्थ्यो । खुला नभए पनि चियापानसँगै बेलुका तीन घण्टा रक्सीको पनि लुकिछिपी व्यापार हुन्थ्यो ।
बिहान टिनको अँगेनोमा कोइला बालेर आगो बाल्ने काम हुन्थ्यो । अन्य काम दिदी कमलाले गर्नुहुन्थ्यो । मैले सामान्य सहयोग गर्थे र खाना खाएर कलेज जान्थे । बेलुका खाजा खाने मानिसको भीड हुन्थ्यो । त्यहाँ आउने धेरै नेपाली र केहि मात्र मिजौ हुन्थे । दिदीले खाजा बनाउने गर्नुहुन्थ्यो मैले खाइसकेका गिलास र प्लेट माझ्थेँ । तीन घण्टा व्यस्त भएपछि काम सकिन्थ्यो । दिदीले मासु, आलु र तरकारी अति मिठो पकाउनुहुन्थ्यो । काम सकिएपछि मज्जाले खान्थ्यौँ र सुत्थ्यौँ ।
त्यही आम्दानीबाट रामसिंह, विक्रम र दिदीसहित तीन जनाको परिवार चलेको थियो भने म थपिएपछि चार जना भएका थियौँ । म त्यहाँको परिवारको सदस्यमध्येको एक भएँ । काम गरेर अध्ययन गरेँ । म कलेजमा पढ्दैछु भन्दा त्यहाँ आउने ग्राहक र साथीभाइ सबैले मेरो प्रशंसा गर्दथे । मेरो हौसला चुलिन्थ्यो । म नेपालमा छु कि भारतको मिजौराममा भन्ने पनि मैले बिर्सन थालेको थिएँ । मैले पढ्दै गरेको भएर सबैले औधी माया मात्र होइन आदर पनि गर्थे । त्यहाँका धनी गोर्खालीका छोराछोरी जसले धेरै पढेका थिएनन् उनीहरूका आमाबाबुको लागि म प्रेरक बनेको थिएँ । रेस्टुराँका एक जना भद्र मिजौ ग्राहक (नाम बिर्सेँ) ले मलाई आई.ए.को अङ्ग्रेजी विषयको व्याकरणका सूत्र र उत्तर दिने तरिका सिकाइदिएका थिए । जसले गर्दा मैले पास गरेको थिएँ ।
म ऐजलमा बस्दा भारतका विभिन्न ठाउँमा बसेका नेपाली भाषी भारतीयले स्थानीय जातिबाट पाएको दुःख, तिनीहरूको सम्पत्ति लुटिएको, काटिएको सुन्दा र देख्दा म साह्रै विचलित हुन्थेँ । मलाई पीडाबोध हुन्थ्यो । मैले साथीहरूलाई त्यसबेला भन्ने पनि गर्थे ‘हामी सबै नेपाल जाऔँ र नेपालमा नै बसौँ । नेपालको मुख्य व्यापार सबै विदेशी व्यापारीको हातमा रहेको छ । तिनीहरूलाई त्यहाँबाट लखेटौँ । हामी नेपाल गएर काम गरौँ । उतै बसौँ । त्यसपछि कसले भन्छ हामीलाई विदेशी ।’ मैले त्यसो भने तापनि त्यो त्यति सजिलो थिएन किनभने उनीहरूका धेरै पुर्खा मिजौराम वा भारतको विभिन्न ठाउँको माटोमा जन्मेर त्यसैलाई आफ्नो मातृभूमि बनाएका थिए । तापनि बारम्बार हुने जातीय आन्दोलनमा नेपाली भाषी भारतीयले ठूलो मूल्य चुकाउनुपरेको छ आजसम्म ।
त्यस्तो कुरा गर्ने नेपालबाट गएको म र त्यहीँका स्थानीय गोर्खा युवक थियौँ । त्यो कुरा हाम्रा सर्वमान्य निर्मल पुन र कन्यै दाइलाई पनि भन्यौँ । उहाँहरूले ‘यो राजनीतिक कुरा हो । तिमीहरूले गर्ने कुरा होइन र तिमीहरूले यस्तो कुरा बुझ्दैनौ ।’ भन्नुभयो । दाइहरूले त्यसो भने पछि त्यो कुरा त्यत्तिकै सेलायो । मैले उठाएको त्यो कुरा आज पनि घरिघरि सान्दर्भिकजस्तो लाग्छ जब गोर्खालीहरूलाई हजारौँ वर्षदेखि त्यही भूमिमा बसे पनि विदेशी भनेर लखेटिन्छ, काटिन्छ, लुटिन्छ र मारिन्छ । आज पनि मैले मेरो यौवनावस्थामा सोचेको त्यो कुरा एक कोणबाट हेर्दा ठीकै हो कि जस्तो लाग्छ संसार साँघुरो भए तापनि ।
हो निर्मल दाइले भनेझैँ त्यो राजनीतिक विषय हो । नेपाली भाषी गोर्खाली वा संसारका अन्य मुलुकमा भएका नेपाली भाषीलाई अन्याय हुँदा नेपालले बोल्न सक्नुपर्ने हो । नेपाली भाषी भुटानीलाई भारतमार्फत नेपाल छिराइयो । पछि फर्केर भुटान जान्छौँ भन्दा मेचीपारि जान दिएन । उनीहरूलाई अन्तमा लाखापाखा पारियो । ठूलाले जे गरे पनि हुने सभ्यताभित्रको असभ्य चरित्रले मन दुख्छ । म नेपाल फर्केपछि त्यहाँका नेपाली पनि लुटिए, मारिए, केहि गोर्खाली नेपाल छिरेर यतै पनि बसे । गोर्खाली वीर र स्वाभिमानी भएकै करण अन्यायको विरुद्ध लड्दै, नैसर्गिक अधिकार थप्दै बसिरहेका छन् । सङ्घर्ष निरन्तर जारी छ । मेरो ऐक्यबद्धता म मिजौराममा हुँदाजत्तिकै छ ।
एक पटक कोलासिवबाट प्रेम दाइसँगै फर्कदै थियौँ । मिजौ नेशनल फ्रन्टका बन्दुकसहितका मित्रहरू बन्दुक बोकेर बसभित्र छिरे । उनीहरूले विदेशी को छ यहाँ भनेर सोधे । मलाई पनि सोधे । प्रेम दाइको मिजौ भाषा मिजौको भन्दा मिठो छ÷थियो । उहाँले हामी गोर्खाली हौँ, खट्लामा बस्छौँ भनेपछि छोडे । खटलामा नै बसेको बेला दिदी मिनु लक्ष्मी, निर्मल पुनको सक्रियतामा ‘निगालो’ नामक मासिक साहित्यिक पत्रिका स्टेन्सिलमा हातले लेखेर लिथो मेसिनबाट छपाइ पनि गरिएको थियो । नेपाली लेख्ने दाइ बाला मिजौ हुनुहुन्थ्यो वहाँको नेपाली बोल्ने शैली हाम्रो भन्दा मिठो थियो र हस्ताक्षर उस्तै राम्रा । त्यसबेलाको क्षमताको आधारमा पत्रिकामा सक्रिय रहेँ । गोर्खाली जाति, भाषा, भेषभूषा र संस्कृतिको संरक्षणमा त्यहाँका नेपालीभाषी गोर्खाली अहिलेसम्म उत्तिकै क्रियाशील छन् ।
पहाडमा जन्मेँ, त्यहीँ हुर्के, एसएलसी गाउँबाट नै गरेँ तर नपत्याउँदो कुरा के भने मैले घरमा घाँस काट्ने, कोदालो खन्ने काम गरिनँ । बुबाले मलाई घाँस काट्ने, गोबर सोहर्ने, भैँसी दुहुने, मोही पार्ने र खेतबारीको काममा लगाउनुभएन । त्यस प्रकारको दुःख नगरेको हुनाले मलाई खट्ला बजारमा त्यसरी रेस्टुराँमा बसेर काम गर्दा मन खिन्न भएर आँखाभरि आँसु छचल्किन्थे । एक्लै भएको बेला रुन्थे पनि । दुःख लाग्थ्यो तर मैले आफनो पढाइ सम्झँदा त्यस्ता कुरा बिर्सेर आफैँ मुस्कुराउँथे । जे होस् पढ्ने लक्ष्यबाट विचलित भइनँ । पढेर जागिर नपाइए बरु सानो काम गर्न पनि हुन्छ तर पढ्नुपर्छ भन्ने मेरो दृढ अठोट नै थियो । शारीरिक परिश्रमका जस्तोसुकै काम गरे तापनि उच्च शिक्षा हासिल गर्नुपर्छ, त्यसले खिन्नता हटाउँछ भन्नेमा विश्वास गर्छु ।
म बीचबीचमा नेपाल आएर फर्कन्थेँ । दुःख परेको बेला जस्तो काम पनि गर्थेँ तर पहिरनमा अलि ब्रान्डेड लगाउने चाहना गर्ने सानैदेखिको नराम्रो सोख थियो । जिन र कट्राइको पाइन्ट, रेडीमेड सर्ट, टिसर्ट, स्पोटर्स जुत्ता, बेलिबटम पाइन्ट पहिरने भुत्ते सोखचाहिँ अलि बढी नै थियो । लामो कपाल पाल्ने र हिमाल हेर्न रमाउने बाल्यसोख त्यहाँ झन् हुक्र्यो ।
विदेशी सामानका लागि नेपाल पहिलेदेखि नै कहलिएको हो । नेपाल आउने भारतीय पर्यटकले पनि जिनका पाइन्टसहित कपडा लैजान्थे र अहिले पनि लैजान्छन् । हङकङ र सिङ्गापुरबाट सिधै सामान काठमाडौँ आउँथे । त्यहाँबाट लुकीचोरी इलाम हँुदै दार्जिलिङ र त्यहाँबाट मिजौरामसम्म ओरिजिनल ब्राण्डका पाइन्ट, जापानी सारी र जुत्ताहरू पुग्थे । म आफैँ त्यस्ता कपडामा सौखिन भएकाले पनि फर्कँदा आपूmलाई एक–दुई जोर विदेशी जिन र कट्राइका पाइन्ट, ज्याकेट, टिसर्टहरू लिएर फर्कन्थँे । फेरि नेपालबाट भारततिर एक जोरबाहेक कपडा लैजान पाइन्नथ्यो । बीचबीचमा पुलिसले धेरै दुःख दिन्थे । म मिजौराम फर्केपछि कपडाहरूको लागि नेपाली साथीहरू बीच लुछाचुड हुन्थ्यो र धेरैजसो मैले लगाउन पाउन्नथेँ ।
मलाई जिनको पाइन्ट नभई नहुने । एक पटक मसँग एउटै पनि भएन । दार्जलिङबाट ल्याएका जिन पाइन्ट एक–दुई ठाउँमा किन्न पाइन्थ्यो । त्यसबेला बजारमा जिन पाइन्ट आएको साथीहरूबाट थाहा पाएँ तर मसँग पैसा थिएन । जिन पाइन्ट किन्न पैसा सापटी माग्ने औकात त थिएन नै त्यसमाथि माग्ने खालको पनि म थिइनँ । त्यसबेला कलेज बन्द थियो । त्यसैले मैले जिन पाइन्ट किन्नका लागि साथीभाइ कसैलाई थाहै नदिई मोटरबाटो खन्न ज्यामी काम गर्ने निर्णय गरेँ । त्यो खटलाबाट नजिकै थियो । गोर्खाली दाइ र साथीहरूले देख्लान् भन्ने पनि पीर थियो । एकपटक त्यस्तै साह्रै आपत परेकाले जुत्ता सिउने निर्णय गरेर जुता सिउन बसेको मात्र के थिए मनु सुब्बालाई देखेपछि लाजले भागेको थिएँ । त्यसबारे मेरो संस्मरण रचना साहित्यिक पत्रिकामा प्रकाशित पनि भएको छ ।
बाटो खन्ने ज्यामीको दैनिक ज्याला कति थियो मैले बिर्सेँ । मैले बाटो खन्न सक्छु कि सक्दिनँ, गैटी र झेङ्पाल उचालेर बाटो खन्न कत्तिको गाह्रो हुन्छ भन्ने कुरा मैले अनुमान नै गरेको थिइनँ । बाटो खन्ने र त्यसबाट आएको पैसाले जिनको पाइन्ट किन्ने भन्ने टुङ्गोमा म पुगेँ । बाटो खन्न गएँ । मैले मभन्दा अग्लो झेङ्पाल दुई घण्टाजत्ति के उचाल्दै पछार्दै गरेको थिए मेरा दुवै हातका हत्केलामा फरर फोरा उठे । त्यसैबेला बुबालाई सम्झेँ जसले कोदालो खनेर कृषिकर्म गरेर नै जीवन बिताउनुभयो । मेरो हातमा उठेका फोरा कसैलाई देखाइनँ । झेङ्पाल उचाल्दै पछार्दै गर्दा केहि समयपछि ती फोरा फुटे । फोरा उठेर फुटे पनि काम गर्दै गएँ । मलाई त्यसबेला मात्र साह्रै कठिन भयो जब दुवै हातमा उठेका फोरा फुटेपछि त्यस ठाउँबाट रगत बग्न थाल्यो । रगत आएपछि अरूले पनि देखे । मैले त्यो एक दिन मात्र बाटो खन्ने काम गरेँ । भोलिपल्ट मेरा हत्केला सुनिएका थिए । कमला दिदीले थाहा पाएपछि गाली गर्दै सम्झाउनुभएको थियो । मेरो लागि जिनको पाइन्टको रहर धेरै नै महँगो साबित भयो ।
बी.ए. दोस्रो वर्षको परीक्षा दिएपछि म नेपाल आएँ । नतिजा प्रकाशित भयो । पहिलो पटकमा नै पास भएँ । फेरि मिजौराम पुगेँ । त्यसबेला निर्मल दाइले खट्ला बजार कमला दिदीकै घरमा खाद्य पसल खोल्नुभएको थियो । म केहि समय निर्मल दाइ, भाइ कुशल र परिवारका सदस्यसँग बसेँ । दाइ नारायण थापा प्रहरी इन्स्पेक्टरको तयारीमा हुनुहुन्थ्यो । त्यही पढेकाले मलाई पनि सरकारी जागिरको सम्भावना थियो । निर्मल दाइ र मिनु दिदीले एम.ए. गरेर जान सल्लाह दिनुभएको थियो । एम.ए. नेपालबाट गर्दा नेपालमा जागिर खान सजिलो होला भन्ने सल्लाहले करिब ६ वर्ष ४ महिना त्यहाँ बसेर पुस २०३९ (दिसेम्बर १९८२)मा म मिजौरामका सुनौला यादहरू र बी.ए.को प्रमाणपत्र लिएर नेपाल फर्केँ । यो बीचमा मेरा मित्र एवम् दाइ छबु, दाइ रामसिंह गुरुङ, विक्रम गुरुङ, मित्र पदम क्षेत्री हामी बीच हुनुहुन्न भन्ने थाहा पाउँदा झस्केको हुँ ।
यो संस्मरण जिन पाइन्टको रहरबाट उब्जेको हो । तैपनि लामो भयो । त्यस्तै थुप्रै सम्झना ह्वारह्वार्ती आउँदा रहेछन् । त्यहाँको सबैभन्दा रमाइलो पर्व देउसीभैलो हुन्थ्यो । त्यसबाट उठेको रकमबाट आयोजना गरिने वनभोजमा ऐजल भरका गोर्खालीको विशाल जमघट हुन्थ्यो । त्यहाँ नाच्ने, गाउने, पिउने, प्रेमको प्रस्ताव राख्ने सबै हुन्थ्यो । वनभोजमा खिचेका रङ्गीन फोटोहरू धुन दिल्ली पठाइन्थ्यो । जाने पनि नजाने पनि, दुःखमा पनि सुखमा त्यहाँका कैयौँ स्थानीय साथीहरूलाई उछिन्दै त्यहाँका गोर्खा युवाले गरेका सबै कार्यक्रममा सक्रिय सहभागी बनेँ । कमला दिदीले कुँडिएर बस्न कहिल्यै दिनुभएन । रमाइलो गर्दा कैयौँ गल्ती पनि गरेँ । आपूmभन्दा ठूलाले भनेको मानेर तुरुन्तै सुधारेँ । मैले शारीरिक रूपमा जस्तोसुकै मेहनत र दुःख जे गरे तापनि साथीभाइसँग हिँड्ने कुरा मलाम जानेदेखि सिनेमा हेर्न जानेसम्मका काममा म खुम्चिएर बसिनँ । अन्तमा कमला दिदी र निर्मल दाइले दिएको बस र रेलको भाडासहित, प्रमाणपत्र, अनुभव र यादहरू साथमा राखेर मिजौरामसँग बिदा भएँ । इ.पू २७५० देखि इ.पू १७५० सिन्धु सभ्यताको सुनौलो युग भएझैँ मिजौराम मेरो जीवनको सुनौलो युग साबित भयो ।


नेपाल फर्केपछि अध्ययन, जागिर र परिवारको जिम्मेवारी सहितको झन् कठोर, झन् दुःखी र दर्दनाक जीवन प्रारम्भ भयो । मिजौराममा भएको सुनौलो युगबाट फेरि फलामे युगमा प्रवेश गरेँ । त्यो फलामे युग मिजौरामबाट फर्केपछि करिब २५ वर्ष रह्यो । योग्य, इमानदार र मेहनती भइएन भने क्षणभर सुख त होला तर जीवनको उत्तरार्धमा जुनबेला हड्डी खिइएको हुन्छ, छाला चाम्रिएको हुन्छ, मुखबाट ¥याल चुहेको हुन्छ र नसा फुल्न थालेका हुन्छन् त्यसबेला असह्य कष्टकर हुन्छ । त्यसबारे नयाँ पुस्ता कत्तिको सचेत छन् ? त्यो आज धेरै अभिभावकको गहन प्रश्न र पीडा पनि बनेको छ ।
पढ्ने अठोटका साथ जिनको पाइन्ट लगाउने रहर निमोठिन हुँदैन । अनि, जिन पाइन्टको लागि मात्र दौड्न त झन् हुँदै हुँदैन । मैले अल्लारे युवावस्थामा माझेको जुठा भाँडाको कालो मोसो अहिले मेरा औलाहरूमा छैन । मैले बाटो खन्दा उठेका हातका फोराहरू अहिले मेरा हत्केलामा छैनन् । त्यसलाई मैले सुनौलो युग मानेको छु । म सुखी छु । मलाई खान र बस्न कुनै समस्या छैन । त्यसैले आफ्नो सिरानीमा योग्यताको प्रमाणपत्र, शरीरमा जाँगर र छातीमा इमानदारीको मूर्ति हुने हो भने जीवनमा दुःख र आँसुले कहिल्यै बास पाउँदैन । मिठो खाने, जिनको पाइन्ट लगाउने मात्र होइन चिल्लो कार चढ्ने रहर पनि पूरा हुन्छ । त्यसले त आफूलाई मात्र होइन देशलाई पनि सम्पन्न र सभ्य बनाउन मद्दत गर्छ । मिजौराम ऐजलका मेरा अभिभावक एवम् अग्रजलाई नमन गर्दै मित्रहरूलाई मित्रताको न्यानो अभिवादनसहित आभार प्रकट गर्दछु । ॐ फोन ९८४१३७७०८३

विष्णु सर नमस्कार ।
यहाँले लेखेको संस्मरण अत्यन्त राम्रो लाग्यो । यस संस्मरणमा के छैन, इतिहास आएको छ, आप्mनो बाल्यकाल आएको छ, नेपालीहरूको इतिहास आएको छ, आप्mना अभिभावकले सोच्ने गरेका समयानुकूल विचार आएको छ । अनुसन्धानमूलक संस्मरणमा आप्mनो जीवनको अत्यन्त कष्टदायी जीवनयात्राको सन्दर्भ, लाहुर जाने नेपालीको यथार्थ स्थिति र त्यहाँ भारतमा अनन्तदेखि बस्ने नेपालीहरूले आज पनि डराइ डराइ बस्नुपर्ने बाध्यता आएको छ । त्यहाँका व्यक्तिहरूले नेपालीलाई हेप्ने प्रवृत्ति कस्तो खुलस्त यहाँले वर्णन गर्नुभएको छ, अत्यन्त खुसी लाग्यो । मैले यस लेखलाई दुई पटक पढेँ । आनन्द आयो । तपाईंले आप्mनो दुःख भएको र त्यस वेलामा गरिएका सम्पूर्ण कुरालाई जस्ताको तस्तै राख्नुभएको छ । यस्ता संस्मरणहरू निरन्तर आइराखून् । धेरै धेरै बधाई छ ।
ठाकुर शर्मा भण्डारी

फाटेको झुल भित्रका तपश्वी

साहित्यिकिक द्वैमासिक पत्रिका दायित्वमा असोज –कात्तिक २०७७ मा प्रकाशित । धन्यवाद सहित साभार


संस्मरण

मध्ये बैशाखको बेला थियो, साल २०६९ । नेपालमा लोकतन्त्रको दुन्दुभि बजेको थियो । वि.सं. २०६२–६३ को आन्दोलनको ज्वारभाटाको राग शान्त भईसकेको थिएन । विकासको गति आजको आजै र भोलीको भोली हुन्छ भन्दै झ्याली पिटेर शहर छिरेको थियो । गाउँमा पस्न तयारी गर्दै थियो । हिमालको हिउँ, पहाडको उकाली–ओराली र तराईको गर्मी भित्र रोग, भोक, अभाव र दुःखले चिमोटिएर चाउरी परेको नेपालीका गाला तन्किन्छन् र दाम्री परेको पेट चर्न गएको बाख्राको पेट पुटुक्क अघाएझैँ अघाउछ भन्नेमा सबै ढुक्क थिए । अर्थात, सबै नागरिक यति सम्म ढुक्क भएका थिए कि निन्याउँरो अनुहार र नारा जस्तो बटारिएको पेट लिएर त्यसपछिको दुई–चार वर्ष पछि चारो खोज्न भौतारिन पर्दैन ।
बस्न सबैको घर हुनेछ । घर–घर र चोक–चोकमा पिउने पानी हुनेछ । खाद्यान्न आयात गरिने छैन । सयौँ ठूला विद्युतका आयोजना शुरु हुनेछन् । हुलाकी राजमार्ग, उत्तर–दक्षिण राजमार्ग, मध्य–पहाडी राजमार्ग सम्पन्न हुनेछन् । हिमाली राजमार्ग, खनिज उद्योग, मेलम्ची खानेपानी आयोजना जस्ता अन्य आयोजना, सिँचाई आयोजना, कृषि, खनिज, जलस्रोत विश्व विद्यालय स्थापना हुनेछन् । सुशासनका सिद्धान्तनुसार सबै आयोजना कार्यान्वयन हुनेछन् । विरामी हुँदा अस्पतालको कुरो के भोर गाउँका स्वास्थ्य चौकीमा पनि नेपालमै पढेर आएका चिकित्सकले सेवा दिनेछन् । कार्यालय सहायकले नर्सको काम गर्ने छैनन् ।
राजनैतिक परिवर्तन पछि देशमा सुशासन हुन्छ । भ«ष्टाचारको अन्त्य र विकास आयोजनाको प्रारम्भ हुनेछ भन्नेमा देशका आम नागरिक ढुक्क थिए । हामी पनि ढुक्क थियौँ । त्यसैको विश्वासमा पत्रकारितासँग आवद्ध हामी केही बबुरा पनि देशमा राजनैतिक आन्दोलन पूर्णरुपमा अन्त भएको छ भन्नेमा विश्वस्त भयौँ । अबको आन्दोलन भनेको विकास नै हो । विकास भनेको दिगो विकास हो । विकास भनेको समग्र नेपालीको जीवनस्तर उकासिने सम्पन्नता तिर अग्रसर आर्थिक विकास हो । विकास भनेको आधारभूत आवश्यकताका लागि परनिर्भरताबाट मुक्त हुनु हो भन्नेमा विश्वस्त भयौँ । निरङ्कुश शासनको जस्तो विकासको मुल फुटाउने र एशियाली मापदण्डमा पु¥याउने नारामा सिमित हुने अबको गणतन्त्रात्मक प्रणालीको विकास होइन । भोक मेटाउने विकास । सहज सेवा पाइने विकास । घरको छानो फेर्ने विकास र स्वस्थ बन्न सहजै औषधि र सूई पाइने विकास र विकासको लागि शिक्षा भन्नेमा विश्वस्त भएका थियौँ ।
सोही अनुरुप अब राजनैतिक आन्दोलन, प्रेस स्वतन्त्रता, मानव अधिकार जस्ता कुरामा कुहिरोको काग जस्तो रुमल्लिन पर्दैन । ती त सबै २०४६ देखि २०६३ सम्मको आन्दोलमा प्राप्त भए । वास्तवमा भएको पनि हो । हो, त्यसैले राष्ट्रिय सञ्चार विकास केन्द्रले पनि आधारभूत पत्रकारिता, स्वास्थ्य पत्रकारिता, विपत् पत्रकारिताको ठाउँमा स्थानीय पत्रकारलाई ‘विकास पत्रकारिता’को तालिम दिने अभियानमा धम्मरधुस लागेको थियो ।
२०७६ साल मंसिरसम्म आइपुग्दा केन्द्रले पुरानो ७५ जिल्ला मध्ये मनाङ बाहेक ७४ जिल्लामा पुगेर तालिम सञ्चालन ग¥यो । कुल १०७ तालिम मार्फत ११२७ महिलाको सहभागितामा जम्मा २५४६ जना पत्रकारलाई आधारभूतदेखि उच्चस्तरका र विषयगतमा स्वास्थ्य, विकास, लेखन सिप, विपत् पत्रकारितामा तीनदिनदेखि पाँचदिनसम्मका तालिम दिएको थियो । सुदूर पश्चिमबाट प्रारम्भ गरिएको पत्रकारिता तालिममध्ये करिव ५० जिल्लामा केन्द्रले सञ्चालन गरेको तालिम पहिलो थियो ।
त्यसै अभियानमा रौतहटको सदरमुकाम गौरमा अष्ट्रेलियन राजदूतावासको आर्थिक सहयोगमा पाँच दिने विकास पत्रकारिता तालिमको आयोजना गरियो । त्यो २०६९ को बैशाख महिना थियो । तालिम ५५ औँ थियो भने जिल्ला ४०औँ थियो । तालिमको प्रमुख उद्देश्य स्थानीय सञ्चार माध्यम पत्रपत्रिका, एफ.एम. र अनलाईनमा कार्यरत खासगरी महिला तथा युवा पत्रकारको विकास पत्रकारितामा समाचार पहिचान, संकलन तथा लेखन शैली र क्षमता बृद्धिगरी विकास सम्वन्धी समाचार तथा लेखलेख्न प्रेरित गर्नु एवं उनिहरुलाई सवल बनाउनु थियो । पत्रकारिता गरिरहेका तर तालिमको अवसर नपाएका युवा पत्रकारलाई लक्षित गरिएको थियो ।
हामीले तालिम गर्दा नेपाल पत्रकार महासँघको जिल्ला शाखासँग समन्वय गरेर गर्ने गथ्र्यौँ । तालिमको विषयको आधारमा विकास पत्रकारिताको तालिममा जिल्ला समन्वय समिति, स्वास्थ्य पत्रकारितामा जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय, विपत् पत्रकारितामा जिल्ला प्रशासन कार्यालय अन्य विषयमा त्यस क्षेत्रका स्थानीय निकाय एवं विज्ञसँग सहकार्य गथ्र्यौँ । त्यसबेला पत्रकार महासँघ रौतहट जिल्ला शाखाको अध्यक्षमा शैलेन्द्र गुप्ता हुनुहुन्थ्यो । बैशाख १३ देखि १७ गतेसम्म तालिम सञ्चालन गर्ने मिति तय ग¥यौँ । प्रायः गरेर हामीले सबै गर्मीमा पहाड र हिउँदमा तराईमा कार्यक्रम गर्ने गरेका थियौँ । त्यसपटक रौतहटमा भने तारतम्य मिलाउन नसक्दा गर्मी समय परेको थियो ।
उद्घाटनको समयमा अध्यक्षता गर्ने, तालिमको अवसर नपाएका स्थानीय पत्रकार छनौट गर्ने, होटल र खानाको व्यवस्था गर्ने, जेनरेटरको व्यवस्थागर्ने, विकासमा स्थानीय सञ्चार माध्यमले उठाएका विषयबारे प्रशिक्षण दिने जस्ता कार्यको समन्वय र प्रस्तुतिको जिम्मा महासँघको जिम्मामा थियो ।
कुरा आयो होटलको । ‘गौरमा सुविधा सम्पन्नको कुरा छोडौँ सामान्य रुपमा पनि बस्न मिल्ने होटलको अभाव छ त्यसैले चन्द्रनिगाहापुरमा तालिम गर्ने कि’ भन्ने सुझाव महासँघका जिल्ला अध्यक्ष गुप्ताले दिनुभएको थियो । सुझाव राम्रो थियो । चन्द्रनिगाहापुरमा गर्दा राजधानीबाट जाने प्रशिक्षकलाई सुविधा हुने थियो । तर गौरमा रहेमा पत्रकार र स्थानीय निकायलाई असुविधा हुने भएकाले मैले ‘गौरका स्थानीयले सोही स्थानमा जीवन बिताएका छन् भने हामीलाई पाँच रात रौतहटको सदरमुकाम गौरमा रहेका होटलमा बस्दा कतिनै कष्ट होला र ? कष्ट भयो नै भने पनि सहौँला ’ भन्ने जवाफ दिएँ । गौरमानै तालिम गर्ने टुङ्गो गरियो ।
रौतहट नेपालको तराईको पूर्वी क्षेत्रमा पर्ने खेतीयोग्य भूमि भएको एक जिल्ला हो । वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसंख्या ६८६७२२ रहेको छ । समुद्र सतहदेखि १२२ मिटरदेखि चुरेसम्म पुग्दा यसको अधिकतम उचाई २४४ मिटरसम्म रहेको छ । यहाँ उष्ण तथा समशितोष्ण हावापानी रहेको छ । मनसुनी वर्षाको मुख्य क्षेत्रमा पर्ने हुँदा यहाँ २२ सय मिलिमिटरसम्म वर्षा हुन्छ । जिल्लाको पूर्वमा सर्लाही पर्दछ जसलाई बाग्मती नदीले छुट्ट्याएको छ । पश्चिममा बारा, उत्तरमा मकवानपुर दक्षिणमा भारतको बिहारको बैरगनियां क्षेत्र पर्दछ । नेपालको एकीकरणलाई निस्तेज पार्न जय प्रकाश मल्लको सहयोगकोलागि बंगालका सुल्तानका फौजसँग गोर्खाली सेनाको रौतहटको संग्रामपुरमा लडाइँ भएको इतिहासमा पाईन्छ । त्यसबेला समनपुरमा गोर्खाली सेनाले सुल्तानका सेनालाई परास्त गरेको र विश्रामपुरामा पुगेर गोर्खाली सेनाले खुशियाली मनाएर राजदेवी मन्दिरमा पूजा गरेको भन्ने कुरा अझैसम्म स्मरण गरिन्छ ।
यहाँ धेरै मठ तथा मन्दिर रहेका छन् । प्रमुखमा लक्ष्मीनारायण, भगवती, ईश्वरनाथ महादेव, रामजानकी आदि छन् । लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको स्थापना पछि नयाँ पर्यटकीय क्षेत्रको यहाँ विकास गर्न थालिएको छ । त्यसमध्ये नुनथर, त्यहाँ रहेको शिवमन्दिर र अमिलो पानी भएको गहिरो इनार , बागमती नदी माथि सर्लाही जिल्ला जोडने झोलुङ्गे पुल, जुङ्गे झरना, हालसालै बनेको नमुना मुसहर बस्ती, रामसार क्षेत्र, साकाहारी नगरपुर गाउँ, निजगढ, चन्दनिगाहापुरसहित गौर बजार, राणाकालीन पुरैनवा दरवार यहाँका मुख्य पर्यटकीय तथा तीर्थ स्थल हुन् ।
रौतहटदेखि १८० किलोमिटर दक्षिणमा रहेको भारतको चिंरादभन्ने ठाउँमा नयाँ ढुङ्गे युग करिव १२ हजार वर्ष पहिलेदेखि मानिसको बसोबास रहेको भन्ने कुरा त्यहाँको पुरातत्व विभागले जनाएको छ । उत्खननमा धेरै पुराना माटाका भाडा फेला परेका छन् । त्यसको आधारमा रौतहटको यस क्षेत्रमा पनि त्यसबेलादेखि मानव जातिको बसोबास हुन थालेको भन्न मिल्छ । जिल्ला समन्वय समितिका अनुसार रौतहट जिल्लाको नाम ‘राउत’ र ‘हट’ भन्ने दुई शब्दहरु मिलेर बनेको हो । ‘राउत’ भन्नाले खासगरी यादव जातिको थरलाई बुझाउँछ भने ‘हट’ भन्ने शब्दको अर्थ बजारहुन्छ । यसरी ‘राउत’ ‘हट’बाट रौतहट भएको हो । यसको अर्थ यादवहरुको बसोबास भएको ठाउँ भनेर पनि बुझिन्छ । यहाँ मुसलमान, यादव, कुर्मी, तेली, कानु, थारु, चमार, हरिजन, राम आदि जातिको बसोबास रहेको छ । यहाँका बासिन्दाले बज्जिका, उर्दू, नेपाली, भोजपुरी, थारु, मैथली, तामाङ, मगर भाषा बोल्दछन् । हाल यहाँ १६ नगरपालिका र २ मात्र गाउँपालिका रहेका छन् ।
यो जिल्लाको साक्षरता प्रतिशत जम्मा ४२ प्रतिशत रहेको छ जुन हुम्ला, बझाङ र बाजुरासँग नजिक छ । औसत आयु ७० वर्ष रहेको छ । दु्रतमार्ग र निजगढ विमानस्थलको निर्माण पछि रौतहटको आधुनिक विकासमा पक्कै पनि ठूलो फेरबदल आउने पक्का छ ।
काठमाडौँदेखि दक्षीणकाली, भीमफेदी, हेटौँडा, अमलेखगञ्ज, निजगढ, चन्द्रपुर हुँदै गौर बजार करिव २ सय किलोमिटर रहेको छ । चन्द्रपुर (चन्द्रनिगाहपुर) बाट गौर करिव ५० किलोमिटर दक्षिणमा पर्दछ । तालिमको सबै तयारी भएको थियो । रौतहटबाहेक बारा, पर्सा, सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा र सिन्धुलीबाट सहभागी निश्चित भएका थिए । प्रशिक्षकमा प्रा. रामकृष्ण रेग्मी र श्रीरामसिंह बस्नेत हुनुहुन्थ्यो । बैशाख १२ गते प्रा. रामकृष्ण रेग्मी र म बल्खुबाट सुमो मोटरमा दक्षिणकालीको बाटो भएर गौर तिर लाग्यौँ । श्रीरामसिंह बस्नेतको भोलीपल्ट आउने कार्यक्रम थियो ।
करिव चारबजे हामी गौर पुग्यौँ । शैलेन्द्र गुप्तासँग भेट भयो । उहाँले देखाउनु भएको होटलमा झोला राख्यौँ । एक तले होटलका कोठा अतिनै सामान्य थिए । कोठाको अगाडि खुला नाली थियो । त्यो अत्यन्त फोहोर थियो । कोठा भित्र झ्यालको चेप, कुनाकानी र दलिनमा माकुराको जालो र माउसुलीले एक अर्कालाई आक्रमण गर्न ढुकेर बसेका थिए । कोठाको बीचमा खाट थियो । खाटमा सिरक, सिरानी र झुल एकै ठाउँमा गुटुमुटु पारि राखिएको थियो । कोठाको कुनामा पान खाएर थुकेको दाग देखिन्थ्यो भने झ्याल वरपर चुरोटका ठुटा थिए । बत्तिको प्लग कम्मर भाँचिएको बृद्धको जस्तो बाङ्गिएर लत्रेको थियो । लामखुट्टे धपाउने हरियो गोलो आकारको धुपका टुक्राटाक्री वरपर थिए । त्यहाँको दृश्यले होटलका कोठा धेरै दिनदेखि सफा नगरिएको भन्ने सजिलै थाह हुन्थ्यो । दुईटा कोठामा झोला राख्यौँ ।
कोठाको अवस्था देख्दा मलाई असजिलो महसुस भयो । म लामखुट्टेदेखि तर्सन्छु । दिउँसोको गर्मीमा त त्यहाँ लामखुट्टे देखिएका थिएनन् । तर साँझपख हुने लामखुट्टेको फौजको संख्या महाभारतको लडाईमा कौरव र पाण्डवको सेनामा भएका सेनाको संख्या भन्दा कम नहुने मैले अनुमान गरिसकेको थिएँ । फेरि त्यसबेला चौपट्टै लोडसेडिङ् हुन्थ्यो । पंखा चलाउँदा पनि पसिना निरन्तर आइरहन्थ्यो । पंखा नहँुदा नुहाउन पानी खोज्न पर्दैन्थ्यो ।
म जसोतसो रात काटुँला । तर मभन्दा पाको उमेरका रेग्मीसरको लागि के गर्ने होला, म विचलित भएँ । मलाई साह्ै पीर प¥यो । किनभने त्यो त मेरो जिम्माको कुरा थियो । विशिष्ट प्रशिक्षकलाई त्यस्तो होटलमा राख्नु भनेको त मेरो गैर जिम्मेवारी हो । अन्य, प्रशिक्षक हुन्थे भने सायद उनीहरु तालिम छोडेर त्यहाँ बस्नु भन्दा रात्रीबसमा राजधानी फर्कने थिए । जे होस्, कमजोरी त मेरो मात्र हो । मलाई शैलेन्द्र गुप्ताले होटलको अवस्थाबारे जानकारी दिनुभएको थियो । मैले रौतहट एउटा आन्दोलनको इतिहास भएको, पुरानो संस्कृति र सभ्यताको चिनारी बोकेको, भारतबाट भारतीय पर्यटक आउने जाने गर्ने गरेको पक्कै पनि राम्रो होला भन्नेमा विश्वस्त थिएँ , आफैमा । त्यसैले निरीक्षण गरिनँ । त्यो मेरो अनुमान गलत भयो े । अनुमानमा भर पर्न हुँदैन ।
म त गैर जिम्मेवारमा गनिने भएँ । झोला फालेर बाहिर निस्केँ । शैलेन्द्रजीसँगै वरपर अन्य होटलको खोजिमा निस्क्यौँ । त्यो भन्दा राम्रो होटल भेटेनौँ । अन्तमा, त्यो एक रात जसरीतसरी लामखुट्टेसँग पौठेजोरी खेलेर भए पनि बिताउने र भोलीपल्टदेखि कर्मचारी मिलन केन्द्रको पाहुना घरमा बस्ने समझदारी शैलेन्द्र र मैले ग¥यौँ । खाना खाने रेष्टुरेन्ट भने सफा थियो ।
पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा पर्ने चन्द्रपुरमा सुविधायुक्त होटल थिए । तर सदरमुकाम गौरमा त्यसबेला सामान्य स्तरको एउटै पनि बस्न योग्य होटल रहेनछन् । त्यस्तो किन त ? त्यस्तो किनभने, सरकारी, गैरसरकारी, पार्टी, सामाजिक संघसंस्थाका जे जति कार्यक्रम हुन्थे सबै चन्द्रपुरमा हुन्थे । त्यहाँ पूर्व–पश्चिम कुनै ठाउँमा यात्रा गर्न मिनट–मिनटमा बसको सुविधा थियो । सदरमुकाम भएर के गर्नु ? गौरलाई चन्द्रशमशेरको निगाहा पाएको चन्द्रनिगाहापुरले कलकत्तामा राणाहरुका परित्यक्त दरवार दयनीय अवस्थामा रहेजस्तै दयनीय बनाइदिएको रहेछ । मनिसलाई ठेस नलागेसम्म दुखाई थाह हुँदैन । त्यस्तै भयो ।
म होटलमा फर्कँदा साँझ परेको थियो । साँझपखको समय लामखुट्टेको लागि स्वर्णिम समय हो । होटलको कोठाको अगाडिको खुला नालीबाट लामखुट्टेको झुण्ड अरिङ्गालको गोलोमा कसैले ढुङ्गा हान्दा जसरी मानिसको टाउको माथि खनिन्छन् त्यसैगरी उडेका थिए । नालीबाट उडान भरेका ती लामखुट्टे सिधै खिया लागेर भ्वाङ् परेको झ्यालको जालीबाट कोठाभित्र मिसाइलको गतिमा छिरेका थिए । म मेरो कोठा भित्र छिरेँ । गौरका लामखुट्टे सबै त्यहीं होटलको कोठामा मलाई स्वागत गर्न आएको अनुभूति गरेँ । जसोजतो झोलाबाट टर्च लाइट निकालेँ । मैनबत्ती, सलाई र लामखुट्टे भगाउने धूप एक सेट मेरो कोठामा राखेँ र रेग्मीसर बसेको कोठामा छिरेँ ।
कोठामा धमिलो बत्ति बलेको थियो । पंखा चलेको थिएन । रेग्मीसर पसिनाबाट स्नानरत अवस्थामा विछौनाको बीचमा झुल भित्र हुनुहुन्थ्यो । झुल बाँध्ने ठाउँ नभएकाले उहाँले झुल ओढ्नु भएको थियो । झुलमा चारवटा ठूला प्वाल रहेछन् । ती ठूला भ्वाङ्बाट छिरेका लामखुट्टेले उहाँलाई मौरीले उनीहरुको चाका घेरेझैँ घेरेर आफ्ना तीखा सुईरा गाढ्दै थिए । उहाँले घरीघरी अनुहारमा चुम्बन गर्न अत्तालिएका वैंसले उन्मत्त लामखुट्टेलाई धपाउँन चेष्टा गर्नु हुन्थ्यो । होटल खोज्न हिडेको म लखतरान भएर फर्कँदा नेपाली पत्रकारिता जगतका तपश्वी फाटेको झुल भित्र दधिची बनेर लामखुट्टेलाई सर्वस्व सुम्पेर खाटको बीचोबीच भागमा पलेटी कसेर बस्नु भएको देखेँ ।
त्यसबेला मलाई मैले हदैसम्म अपराध गरेको महसुस भयो । म न क्वाँ क्वाँ डाको छोडेर रुन सकेँ न त खित्का छोडेर हाँस्न नै । मैले गैरजिम्मेवार कर्म गरे भन्ने त महसुस गरेको थिएँ नै । तर त्यति भनेर म उम्कँने ठाउँ थिएन । म पूर्व जन्म र पूर्नजन्ममा विश्वास नगर्ने मानिस । जीवन भनेको वर्तमान जीवननै हो । धर्म, पाप, स्वर्ग र नर्क यही पृथ्वीमा छ । बाँचुञ्जेल राम्रो कर्म गरेर जीवनलाई सुख र सन्तोषको बाटोबाट हिँडाउन पर्छ । मर्नु नै मुक्ति पाउनु हो । अर्को जन्म हुदैन । आफ्नो निहित स्वार्थ र फाइदाको लागि अरुलाई दुःख दिन हुदैन । त्यो पाप कर्म हो । त्यसको हरहिसाब पनि यहीँ जन्ममा चुक्ता गर्नु पर्छ भन्ने दर्शनसँग म नजिक छु । प्राचीन ऋषि चार्वाक यो दर्शनका प्रर्वद्धक हुन् । प्रा. रेग्मीलाई त्यो हालमा राख्नु मैले पाप कर्म गरेको ठहर्छ र मैले त्यसको सजाय पाउनु पर्छ भन्नेमा म पुगेँ । उहाँ अरुलाई पटक्कै दुःख दिन चाहनुहुन्न । अरुको दुःखमा सहयोग हुने भए उहाँ दधिची बन्न तयार हुनुहुन्छ । करिव वीसवर्ष लामो संगतबाट मैले उहाँलाई चिनेको त्यसरीनै हो ।
प्रा. रामकृष्ण रेग्मी नेपाली पत्रकारिता जगतको भीष्मपितामह हुनुहुन्छ । वर्तमान नेपालमा रहेका छापा, तथा विद्युतीय सञ्चार माध्यममा काम गर्ने सम्पादक, पत्रकार, कलेजमा अध्यापन गर्ने क्याम्पस प्रमुखदेखि प्राध्यापन पेशामा संलग्न गुरुहरु उहाँबाट प्रशिक्षित तथा अध्यापन नगराईएका सायदै भेटिएला । उहाँ पत्रकार, प्रशिक्षक, पत्रकारिता प्राध्यापन र अनुसन्धानमा विगत ५० वर्षदेखि निरन्तर रुपमा क्रियाशील हुनुहुन्छ । त्यसबाहेक अनुसन्धान र विभिन्न विषयमा अनुसन्धानात्मक सोधपत्र तयार गरि प्रस्तुत गर्ने प्रस्तोतामा उहाँ नेपालको प्रमुख स्रोत ब्यक्ति हो । ‘ हामीसँग पनि क्षमता छ , हामी पनि अनुसन्धानमूलक कार्यपत्र तयार गर्न सक्छौँ’ भनेर सेमिनार हल र चिया पसलमा धाक दिने विद्याबारिधि गर्ने डाक्टरहरु धेरै भए तापनि चाहे ती सरकारी हुन, अन्तरराष्ट्रिय गैर सरकारी हुन वा स्वदेशमानै रहेका गैर सरकारी संस्था नै किन नहुन उहाँमा नै पूर्ण भर पर्नु पर्ने अवस्थामा परिवर्तन भएको छैन ।
त्यस्तो राष्ट्रिय व्यक्तित्वलाई साथमा लिएर हिडने अवसर मैले पाएको थिएँ भने देशको कुनामा रहेका पत्रकारले पनि उहाँबाट ज्ञान हासिल गर्ने सुवर्ण अवसर प्राप्त गरेका थिए, जुन हामी सबैकोलागि फाइदाजनक थियो । तर त्यो साँझ म झस्केँ । मैले पनि त्यसबेलासम्म पत्रकारिता जगतसँग करिव २७ वर्षको नाता कायम गरिसकेकोे थिएँ । अन्तर्राष्ट्रिय, राष्ट्रिय, क्षेत्रीय र जिल्ला स्तरका त्यस्ता कार्यक्रम सन्तोषजनक रुपमा आयोजना गरेको थिएँ । तर त्यहाँ पत्रकार महासँघका अध्यक्ष ्र गुप्ताको सुझावलाई नमानेर, भावुक बनेर, चन्द्रपुरमा नगरी गौरलाई माया गर्दा त्यस्तो दुर्दशामा परिएको थियो ।
‘सर मैनबत्ती, सलाई र धुप ल्याएको छु ’ भन्दै त्यो सामान झ्यालमा राखेँ ।
‘‘ मैले विस्कुट पनि बोकेको छैन, औषधि खानु पर्ने थियो । केही खान पाइएला कि नपाइएला विष्णुजी’’ सरले भन्नु भयो ।
‘‘सर खानाको व्यवस्था नजिकैको एउटा रेष्टुरेन्टमा गरिएको छ । त्यो सफा छ । आज यो होटलभन्दा राम्रो अन्यत्र पाईएन । आज यसैमा रात काट्न पर्ने भयो । भोली कर्मचारी पाहुना घरमा सर्ने टुङ्गो पनि भएको छ । चाबी बोकेको कर्मचारी नजिक नभएको हुनाले जसोतसो आजको रात यहीँ काट्नु पर्ने भयो ।’’ मैले भनेँ
‘‘ यस्तै हो । मलाई थाह छ । लोडसेडिङ हुँदा कठीन हुन्छ । पीर मान्न पर्दैन । यो हाम्रो क्षमताको कुरा होइन । हामी त सदरमुकाममा छौ । यहींबाट हामीले देशको अध्ययन गर्ने हो । ’’ उहाँले भन्नु भयो ।
ठीक त्यसैबेला बत्ती पनि गयो । लामखुट्टे झन् खुशी भए । टर्च लाइट बाल्दै खाना खान गयौँ । रातभर बत्ती आउने र जाने क्रम निरन्तर नै भयो । फाटेको झुल भित्र लामखुट्टे पसिसकेको हुनाले हामी सुरक्षित हुने उपाए थिएन । एघार बजेदेखि विहान चार बजेसम्म १० चक्के र १२ चक्के ट्रकले चुरे पहाडतिरबाट बालुवा, रोडा र गिटी भारतको वैरगनियां तिर निरन्तर ओसारीनै रहेको कर्कश आवाज मन चुकचुकाउँदै सुनिरह्यौं । बिहानी पखको शितल हावाको प्रवेशले होला आधाघण्टा आँखा झिम्किएछन् ।
भोलीपल्ट तालिम यथावत प्रारम्भ ग¥यौँ । श्रीरामसिंह बस्नेत पनि सोही दिन गौर आइपुग्नु भयो । त्यसबेला उहाँ राष्ट्रिय समाचार समितिमा समाचार प्रमुख हुनुहुन्थ्यो भने मिडिया प्वाइन्टका प्रमुख प्रशिक्षक । बाहिर जिल्लाबाट आएका साथीहरुले पनि ‘चन्द्रपुरमा कार्यक्रम नगरेर किन गौरमा गरेको । हामी रातभर सुत्न सकेनौँ’ भनेर गुनासो गरेका थिए । दोस्रो दिन कर्मचारी मिलन केन्द्रको पाहुना गृहमा स¥यौँ । संयोगवश भनौँ वा कहिलेकाहीँ ठूला नेता वा हाकिमले त्यहाँ रात बिताउने भएकाले हुनसक्छ कि त्यहाँको झ्यालको जाली फाटेको थिएन, झुलमा लामखुट्टे छिर्ने प्वाल भए तापनि भ्वाङ परेको थिएन । पंखा चल्दथ्यो र धारामा पानी आउथ्यो । हामीलाई त्यति हुँदा आधारभूत आवश्यकता मनग्य पुगेको थियो ।
गौरमा रहेकै बेला एक दिन सीमानापारी भारतीय भूमि नेपाली काँग्रेसको जन्म भएको ऐतिहासिक ठाउँ बैरगनियां गयौँ । गौरदेखि मात्र दश किलोमिटर दक्षिणमा रहेको बैरगनियांको रेलवे स्टेसन र नेपालसँग त्यस स्थानको ऐतिहासिक नाताबारे गुप्ताले जानकारी दिनु भयो । अर्काको देशको विकास, उन्नति, सफलता देखेर गफ गरेरमात्र नहुँदो रहेछ । गफले देश विकास हुन्थ्यो भने हामी चन्द्रमामा उहिल्यै उक्लेका हुन्थ्यौँ ।
त्यो तालिम सम्पन्न भएको आठ वर्ष नाघेछ । त्यसपछि थप ३४ जिल्लामा थप ५२ तालिम सम्पन्न ग¥यौँ । प्रायः सबै तालिममा केही न केही स्मरणयोग्य दुःख र सुखका प्रेरणादायी घटना त हुन्छन् नै । तर मैले बैशाखको गर्मीको महिनामा रौतहटको गौरमा भएको त्यो तालिम भने सम्झिरहन्छु । हो त्यसैबेला, फाटेको झुल भित्र लामखुट्टेले घेरिएर कुक्रुक्क परेर बसेको एक सौम्य, शिष्ट, भलादमी, नेपाली पत्रकारिताको भीष्मपितामह , नेपाली पत्रकारका गुरु, श्रद्धेय रेग्मी सरलाई आँखा अगाडि झलझली देखिरहन्छु ।
चुरेको दोहन रोकिनै पर्छ । देशको मुटु, तराईको केन्द्रमा रहेको, प्राचिन इतिहासको घडा भएको , धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदामा धनि रौतहटको सदरमुकाम गौरमा लामखुट्टेको टोकाइ र गर्मीको अनुभव गर्नु हाम्रो लागि एक अध्ययन हो । यसमा रौतहट र गौरको तस्वीरभन्दा पनि देशको तस्वीर हाम्रो आँखा अगाडि झलझली देखिएको थियो । त्यो तस्वीरलाई हामीले कक्षाकोठामा नयाँ नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने युवा पत्रकारका अगाडि राखिदिएका थियौँ ।
आठ वर्ष पछि आजका दिनसम्म आइपुग्दा हामीले सोँचे जस्तो गरि विकास नभए तापनि केही परिवर्तन भएको छ । होटल, सडक, पुल बनेका छन् । सरसफाइमा ध्यान पुगेको छैन । अहिले गौर मात्र किन र ? रौतहट जिल्ला, प्रदेश नम्बर दुई र सिङ्गो नेपालले सुस्तनै किन नहोस, भ्रष्टाचार भएको किन नहोस् संरचनागत विकासको बाटो भने समातेको छ । आशा गरौँ, त्यसले गति पनि लिनेछ । –समाप्त–

यो ब्रह्म सबै तिमीलाइ

साभारः दायित्व मासिक माध–फागुन २०७६ ।

यो ब्रह्म सबै तिमीलाइ
जुन भित्रको शितल मेरो माया तिमीलाई
उषाको आभासँगै सूर्यको किरण तिमीलाई
आकाशको गाम्भीर्य मेरो सबै तिमीलाई
समुद्रको विशालता मेरो सबै तिमीलाई ।
१.
देउ ! बोझका तिम्रा पहाड सबै मलाई
देउ ! त्रासका तिम्रा सुनामी सबै मलाई
देउ ! मृत्युका तिम्रा भय सबै मलाई
देउ ! धोकाका तिम्रा पिडा सबै मलाई ।
२.

झरेको हेर ! आँशु तिम्रो देख्नै सकिनँ
घाउँ ह्दयको हेर ! तिम्रो सहनै सकिनँ
विष निल्न तिम्रो नीलकण्ठ नभई सकिनँ
उषा ओठमा तिम्रो नदेखि बाँच्नै सकिनँ ।
३.
कठै ! कति कमजोर प्राणी म नै रहेछु
‘जोत्न पर्छ टाउको चट्टानमा’ भन्नै भुलेछु
‘धारिलो शिशा हो जीवन घोचिरहन्छ’ भन्नै भुलेछु
आत्मनिर्भर हाँसो तिम्रो जीवनको देख्न ब्याकुल छु ।
४.
ह्दय भरीको माया मेरो सबै तिमीलाई
आँखा भरीको दृष्टि उपहार सबै तिमीलाई
ज्ञान भरीको भकारी नासो सबै तिमीलाई
सत्यको हो सत्य, यो ब्रह्म* सबै तिमीलाई ।

५.

  • जगत ।

यार्सागुम्बा

यो कथा रचना साहित्यिक पत्रिकाको पुष–माघ २०७७ को पुर्णाङ्क १६८ मा छापिएको छ । यसलाई धन्यवाद सहित ब्लगमा साभार गरिएको हो । धन्यवाद रचना परिवार ।
कथा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

२०६३ सालमा मुगुको मुगुम गाउँदेखि पूर्व डोल्पाको साल्दाङ, मुस्ताङको दामोदर कुण्ड हुँदै मनाङको नार र फु गाउँसम्म अत्यधिक हिमपात र हिमचितुवाको बिगबिगी नै भयो । त्यो वर्ष एक गाउँको किसानले अर्को गाउँको गोठालोलाई भनेको सुनेको आधारमा एक सय भेडा, सातवटा चौरी र दुईटा घोडा त हिमपहिरो र हिमचितुवाको आहारा बनेछन् । नाउर, हिमालयन थार, झारल त हिमचितुवाको मुख्य आहारा नै भइहाल्यो । पर्वतको महाराज हिमाल भएझैँ हिमाली भेगको जनावरको राजा हिमचितुवा हो । हिउँ नहुँदा हिमालयको सौन्दर्य शृङ्गारविहीन नारीजस्तो देखिएझैँ उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमचितुवा भएन भने हिमाली क्षेत्र नै बुच्चो देखिन्छ । त्यसैले यो जनावर हिमालको गहना हो । स्थानीयलाई जति दुःख दिए पनि उनीहरूले यसलाई देवताका रूपमा उच्च सम्मान प्रकट गर्छन् । पूजा गर्छन् ।


त्यही वर्ष माघको अन्तिम सातादेखि फागुनको एक गतेसम्म नेपालको पश्चिममा रहेको उच्च हिमाली क्षेत्र र हिमालयभन्दा उत्तरका उपत्यकामा उच्च हिमपात भयो । असोजमा परेको हिउँले माथिल्लो लेकमा चर्दै गरेका धेरै याक, चौरी र भेडा हिमपहिरोमा परेर मरेको धेरै भएको थिएन । त्यसबेला चार जना गोठालाको ज्यान गएको थियो । त्यो वर्ष मङ्सिरदेखि चैतसम्म नै हिउँ प¥यो । हिउँ परेपछि गहुँ, उवा, फापर आलु बढी उब्जनी हुने भए तापनि मानव र पशुको मृत्यु हुने भएकाले दुई–चार पाथी उवा बढी फल्दैमा त्यसको क्षतिपूर्ति हुन सक्दैनथ्यो । दक्षिणतिर साउन–भदौमा मनसुनी वर्षाले बाढीपहिरो ल्याएर जनधनको क्षति गराएझैँ हिमालमा बेमौसममा अत्यधिक हिउँ पर्दा हिउँपहिरो र कठ्याङ्ग्रिने चिसो सिरेटोले ठूलो क्षति भयो ।
चिसा दिन लामा भए । ढुङ्गै–ढुङ्गाको गाह्रो, माटोको चेप्टो छानो, र अलिकति उज्यालो मात्र छिर्ने झ्याल भएको घरमा गुइँठा धुँवारेर आगो ताप्दाताप्दै घर कुर्न बसेका हिमाली क्षेत्रका बुढाबा र आमाले अर्को जाडो देख्न पाएनन् । बुढा याक र चौरी पनि उभिँदाउभिँदै गर्लम्म ढले । हिउँदको समय हिमाली गाउँहरू अन्टार्कटिक महादेश जस्तै हुन पुग्छन् जहाँ ओहोरदोहोर हुनै सक्दैन । नातागोता को कहाँ कस्तो अवस्थामा छन् थाहा पाउन चैत–वैशाख नै कुर्नुपर्छ ।

‘त्यो वर्ष प्रकृति दुःखी भइन् त्यसैले मानव र पशुको बढी नोक्सानी भएको हो’ भन्ने कुरा सबै गाउँका बासिन्दा र गुम्बाका लामाबीच चलेको थियो । ‘कुन गाउँमा कसले धर्मविपरीत काम ग¥यो त्यसैले प्रकृतिदेवी रिसाइन्’ महिलाहरू धुपीसल्लाको धूप बाल्दै प्रकृतिलाई नरिसाउन विन्ती बिसाउँदै थिए । तीर्थ गर्न गएका लामाहरू चैतको अन्तिममा बल्ल गाउँ फर्के । माथिल्लो डोल्पाको साल्दाङ, नामगुङ, रोक्योका गाउँले पनि लामाको व्यग्र प्रतीक्षामा थिए । लामा गाउँ फर्केपछि दिन हेरेर सबै गाउँलेले प्रकृतिको पूजा गर्ने योजना गरेका थिए ।
डोल्पा साल्दाङनजिकै नागाउँ खोलाको किनारमा ‘रोक्यो’ नाम गरेको एउटा सानो गाउँ छ । गाउँभन्दा माथि एउटा अग्लो पहाड छ । त्यो पहाड कालो, फुस्रो, खैरो र रातो रङ भएको ढुङ्गा र गेगरबाट बनेको छ । त्यो पहाडको शिरमा पुर्खाले बनाएको चार हजार वर्ष पुरानो एउटा ठूलो चोर्तेन (स्तूप) रहेको छ । त्यो स्तूप भित्र चारजना बसेर पूजा गर्न र बत्ती बाल्न मिल्छ । त्यो स्तूप वोन्पो गुरु सेनरेवको जन्म हुनुभन्दा पहिलेदेखि त्यहाँ थियो भनेर पुर्खादेखि भनिँदै र मानिदै आएको छ । चोर्तेन परिक्रमाको साँघुरो मार्ग भने साल्दाङको गुम्बा बनाउँदा त्यहाँका गाउँलेले ढुङ्गा चिनेर बनाएका हुन् । हरेक वर्ष वैशाख पूर्णिमामा पूजा गर्नुपर्नेमा तीन वर्षदेखि त्यहाँ पूजा गरिएको थिएन ।


चैतको महिना थियो । माथिल्ला चुलीहरूमा हिउँ पग्लेर तल्लो किनारमा नागाउँ खोला बढ्न थालेको थियो । रोक्योका गाउँले ८४ वर्षका सोनाम वाङ्जु लामाको घरमा पूजाको बारेमा सल्लाह लिनका लागि जम्मा भएका थिए । उनी सबैभन्दा जेठा थिए । पूजाको बारेमा सल्लाह मागेपछि उनले गाउँलेलाई भने “यी पाखा र पखेरा हाम्रा आमाबाबु हुन् । आमाको काख र माया तथा बाबुको मार्गदर्शन यसै भूमिबाट लिने हो । भूमिसँगै खेल्ने, हुर्कने, हाँस्ने–रुने र सन्तान जन्माउने र मर्ने हो । हाम्रा सन्तान भनेको हाम्रो यही जन्मको अर्को रुप हो । अनि, अन्तिममा प्रकृतिमा नै हामी विलीन हुने हो । सन्तानले हाम्रो जीवनलाई अर्को जीवन दिएझैँ गरी अगाडि बढाउँछन् । हाम्रो धर्म नै त्यही हो । हेर बाबु हो, प्रकृति दुःखी भइन् भने असोचनीय प्रकोप हुन्छ । त्यसैले पुर्खाले हामीलाई प्रकृतिको पूजा गर्न सिकाएका हुन् । रोक्यो पहाडमाथिको चोर्तेन हाम्रो पुर्खाले बनाएको गुम्बा हो । तीन वर्षदेखि पूजा नगरेको मात्र हो र ? कुन घरले त्यहाँ गएर नयाँ लुङदार टाँग्यौँ ? लौ भन त । अनि प्रकृति दुःखी नभए को हुन्छ त ? प्रकृति दुःखी भइन् । हामीलाई दुःख प¥यो ।”


‘अब के गरौँ त बाजे ?’ साल्दाङको गुम्बामा अध्ययन गर्दै गरेका युवा सोनाम लामाले सोधे । घरधनी डोल्मा छिरिङ रोकायाले सबैलाई नुनचिया दिँदै स्वागत गरिन् । त्यहाँको परम्पराअनुसार सबैले एक–एक सुर्की पिएपछि उनले पटकपटक चिया थप्दै भर्दै गइन् । त्यसको केही बेरमा उनले सबैलाई छ्याङ दिइन् र त्यसरी नै थप्दै गइन् । सुरुमा सबैले पर्दैन–पर्दैन भने तापनि पछि धन्यवाद दिँदै छ्याङ् पिउँदै पूजाको बारेमा छलफलमा जुटे ।
“माथिको चोर्तेनमा पूजा गर्ने मात्र होइन । सबैभन्दा पहिले सरसफाइ र मर्मत गर । सोनाम तैँले दिन हेर । मिलेसम्म साल्दाङबाट मूल लामालाई एक दिनको लागि बोलाऊ । सबै भेला भएर हिउँ र पहाडसँग माफी माग्दै प्रकृतिको पूजा गर । हाम्रो गाउँमा हेर एकजना भाइ लेकमा नै म¥यो । कति भेडा मरे, कति याक र चौरी मरे; यस्तो विपद् प¥यो । सकेसम्म छिटो गरिहाल । बुद्धपूर्णिमा पनि आउँदैछ । त्यो दिन साइत हेर्नुपर्दैन” वाङ्जुले भने ।

चैतको अन्तिम सातादेखि दार्चुला, हुम्ला, मुगु, डोल्पा, मुस्ताङका गाउँमा चहलपहल सुरु हुन थाल्यो । केटाकेटी, गोठाला, भेडाच्याङ्ग्रा, चौरी र याक कल्याङमल्याङ गर्दै तल्लो लेकबाट माथितिर उक्लेका थिए । तिनीसँगै हिमाली काग, ढुकुर, मुनाल र भँगेराको चिरबिर पनि सुनिन थाल्यो । नाउर उनीहरू भन्दा माथि उक्ले । नाउरभन्दा अग्ला लेखमा हिउँचितुवा सर्दै उक्लँदै गए ।


एक सातामा नै सबैको घरमा वसन्त ऋतुमा पुराना पात झरेर नयाँ पालुवा आएझैँ खुसियाली आयो । त्यसबेला घरका लुगाफाटो, भाँडाकुँडा, आँगन र मझेरी, बारीका सुर्का सबै खुसीमा रम्न थाले । गाउँलेको घरमा ल्होसार पर्वमा रमाइलो भएजस्तै खेतीपाती लगाउने बेलामा खुसियाली छाएको थियो । सबैले नुनचिया र छ्याङ पिउँदै काममा तल्लीन भए, असारमा औलमा किसान व्यस्त भएझैँ । प्रकृति र मानिस, जीवन र मृत्युजस्तै एकअर्कामा सत्य भएर रहेका छन् । प्रकृतिमा बैँस फक्रँदा मानिसमा पनि चञ्चलेपन देखिन्छ । चिसो छल्न आफ्ना प्रायः सबै सदस्य र पशुसहित बेँसी झरेका गाउँले चैतको अन्तदेखि उकालो लागेर घर फर्कन थालेको हुनाले हिमाली गाउँमा महाभारतका शृङ्खलाका भिराला पखेरामा वसन्त झरेझँै खुसियाली आँगनमा झरेको थियो ।


हिउँ जमेर ओसिएका फुस्रा पाखामा पाइने गेरु, कमेरो, पहेँलो, फुस्रो माटोले लिपेर गुम्बा, चोर्तेन, स्तूप र कानीचोर्तेन चिटिक्क पारिए । मरेका आफन्तको बाँकी संस्कार सम्पन्न भयो । मर्ने मरेर गए पनि बाँच्ने मर्नेसँग जानुहुँदैन । जान सकिँदैन । असह्य पीडा हुन्छ । पीडामा धरती पनि त रुन्छिन् । समयले त्यो पीडालाई हिमाली जडीबुटीले घाउमा माम्री बनाएर सञ्चो बनाइदिएझैँ आफन्तको मृत्युको पीडालाई पुरिदिन्छ । कानी चोर्तेनको दलिनको मण्डला भित्तेचित्रमा देखाइएजस्तै जीवनचक्र चलिरहन्छ । त्यो चक्र मानवले थाहा पाउने, सम्झने, आफन्त भन्ने, नाता र कुटुम्ब जोड्न जान्ने भएदेखि घुमिरहेको छ । प्रकृतिमा एउटा पूmल फुलेर त्यो पूmल सुकेर झर्नेबेलासम्म त्यसको जराबाट नयाँ टुसा पलाएझैँ मानिसका पनि सन्तान जन्मन्छन्, तीनले वंश वृक्ष धान्छन् । पूmलको बिउ रहेझँै मानवको सन्तानको रूपमा मानव वंश रहन्छ । ती सन्तानले मानव जातिलाई जोगाइरहेका हुन्छन् । सत्यता त्यही नै हो ।


रोक्योमा पनि सबै गाउँले मिलेर चोर्तेन मर्मत गरी नजिकको पहाडबाट गेरु र कमेरो ल्याएर लिपे । चोर्तेनसहित वरपरका पहाडमा पनि लुङ्दार टाँगे । चोर्तेन मर्मत गरेपछि रोक्योका गाउँलेले त्यही मौका पारेर घरआँगनको सरसफाइ गरे, आ–आफ्नो घरमा लुङदार टाँगे । सबैले छ्याङ र रक्सी पारेर मिठोमिठो खानेकुरा तयार पारे । बुद्धपूर्णिमाभन्दा पहिले नै गाउँमा पूजा परेको हुनाले सबैले तयारी गरेका थिए । त्यसैकारणले गाउँको रूप पनि सुन्दर देखियो । मध्ये पहाडमा दशैँमा केटाकेटी, बुढाबुढी सबैका अनुहारमा खुसियाली छाएझैँ त्यहाँ खुशियाली हिमालको पखेराबाट ओर्लेर रोक्योको आँगनमा झरेको थियो ।


सोनामले साल्दाङबाट लामालाई लिएर आए । २०६४ साल वैशाखको पहिलो सातामा दिनभर गाउँलेले पूजा गरे । आकाश, हावा, पानी, आगो, पहाड, हिमाल, हिउँ, वन, खोला, पशुपक्षी, जडीबुटी, जनावर सबैलाई सम्झँदै धूपबत्ती बाल्दै, पूजा गर्दै लामाले मन्त्रोच्चारण गर्दै भने “प्रकृतिमाता हाम्रो गल्तीमा क्षमा पाऊँ । तिमी आमा हौँ । तिमी पिता हाँै । तिमी आफ्नो ठाउँमा बस । हामी हाम्रो ठाउँमा बस्छौँ । बिगार्ने हामी मानव हौँ । अब सुधार्छौँ । समयमा हिउँ परोस् । अति हिमपात नहोस् । हाम्रा सन्तानलाई दुःख नहोस् । पितृ आफ्नो ठाउँमा बसून् । नदी निरन्तर बगिरहून् । घाम लागिरहोस् । खेतीपाती राम्रो होस् । पशुको सङ्ख्या बढोस् ।”
डोल्मा छिरिङ रोकायाको परिवारले पनि चोर्तेन र घर दुवै ठाउँमा मन लगाएर पूजा गरे । पूजाको बेला उनका पति ग्याचो रोकाया र छोरा ल्हाक्पा रोकाया पनि घरमा आएका थिए । सबै मिलेर पूजा गरेको र ज्वाइँ र नाति पनि घरमा आएको हुनाले बाजे सोनाम वाङ्जु खुसी देखिन्थे । याक, चौरी र भेडा तल्लो लेकबाट रोक्योमा ल्याइसकेका थिए । दुई साता वरपरका लेकमा चराएर माथिल्लो याकखर्कतिर लैजाने सोच सबै गाउँलेको थियो । सोनाम वाङ्जुका छोरा नभएको हुनाले ग्याचो माइतमा नै घरजम गरी बसेका थिए ।

“यसपटक हिउँ धेरै प¥यो । किगु लेकतिर कीरा (यार्सागुम्बा) राम्रो उम्रन्छ । जेठको आधातिर छोरालाई भेडा त्यतैतिर लैजा भनौँ । हामी दुवैजना मिलेर यसपटक यार्सागुम्बा खोजौँ । अब उमेर ढल्कन थाल्यो । आगामी हिउँदमा बौद्धनाथ, स्वयम्भूनाथ र लुम्बिनी तीर्थ गर्न जान मन लागेको छ ।” पिता वाङ्जु, लोग्ने ग्याचो, छोरा ल्हाक्पा र आपूmलाई छ्याङ थप्दै डोल्माले भनिन् ।
“जानुपर्छ एकपटक । म छँदै जाओ । म घर हेर्छु ।” बाजे वाङ्जुले थपे ।
“हुन्छ नि त । कीरा राम्रै भेट्यो भने खर्चको पनि दुःख हुँदैन ।” ग्याचोले छ्याङ पिएर गिलास भुईंमा राख्दै भने ।
“चौरी र भेडाको पीर मान्नुपर्दैन । यार्सागुम्बा र पोहोर सालको जडीबुटीले खर्च पुग्छ । नपुगे दशैँमा भेडा बेचेर तिरौँला । अलिकता पैसा सापटी लिएर भए पनि आमालाई लिएर जाऊ ।” छोरा ल्हाक्पाले आमालाई समर्थन गर्दै बाबुलाई भन्यो ।
रोक्यो साल्दाङ छेउको छ–सात परिवार मात्र बस्ने सानो गाउँ हो । चारैतिर अग्ला फुस्रा पहाडले घेरिएको रोक्यो नागाउँ खोलाको किनारमा रहेको छ । त्यो वृक्षविहीन क्षेत्र हो । त्यहाँ चार फुटसम्म अग्ला काँडाका झाङबाहेक अरू केही हुँदैन । त्यहाँ खेती गर्ने जग्गा कम छ । बारीमा फल्ने उवाले मुस्किलले चार महिना पुग्छ । यार्सागुम्बा, जडीबुटीले चार महिना धान्यो भने बाँकी चार महिना भेडा बेचेर खर्चको जोहो गर्ने गर्छन् यहाँका बासिन्दाले । खेती र यार्सागुम्बा राम्रो नभएको बेला वल्लोपल्लो गाउँमा काम गरेर गर्जो टार्ने गरेका छन् । डोल्माको परिवार पनि त्यस्तै हो । त्यसैले उनले हरेक वर्ष काठमाडौँ र लुम्बिनी जाने योजना गरे तापनि त्यो पूरा भएको थिएन ।


“जेठमा यार्सागुम्बा टिप्न किगुलेक जानको लागि तिमीले पाल मर्मत गर । साल्दाङ गएर चाउचाउ र पिठो लिएर आऊ । मैले खाने कुराको जोहो गर्छु । बर्खापछिको हिउँदमा जाडो पनि छल्ने र सोही मौकामा काठमाडौँमा जडीबुटी र यार्सागुम्बा बेचौँला र तीर्थ पनि गरौँला । त्यसपछि पनौति र लुम्बिनी पुगेर फर्कौँला । बुद्धपूर्णिमाको साँझ मिठोमिठो खानेकुरा र छ्याङ पिउँदै डोल्माले लोग्ने ग्याचोलाई भनिन् । बाहिर पूर्णिमाको उज्यालोमा नागाउँ नुनेखोलाको पानी टलटल टल्केको थियो ।


उवा फापर छरेपछि छोरा ल्हाक्पा रोकाया अरू दुई साथीसँग गाउँका याक, चौरी र भेडा लिएर लेकतिर लाग्यो । लेक जाने काम पालैपालो गर्ने गर्छन् । त्यसो गर्दा घर रित्तो पनि हुँदैन, लेकको काम पनि रोकिदैन ।
तीनजनाको लागि पुग्ने पाल, तीन साताको लागि खाना, छ्याङ, भाँडाकुँडा सबै तयार गरेर दुवैजना अरू गाउँलेसहित किगुलेकतिर लागे । त्यो वर्ष साँच्चिकै अन्य वर्षको तुलनामा यार्सागुम्बा राम्रै उम्रेको रहेछ । पन्ध्र दिनसम्ममा डोल्माले १००, ल्हाक्पाले १३० र ग्याचोले २०० कीरा जम्मा गरे ।
“यति भएपछि पुग्छ भोलि घर फर्कौँ । घरमा बुढाबा पनि एक्लै छन्” डोल्माले बाबु र छोरासँगै भएको बेला भनिन् ।
“हुन्छ । जानू ।” मैले भेट्यो भने ल्याउँला भन्दै छोराले समर्थन ग¥यो ।
“म हिजो गएको ठाउँमा अलि बाक्लो भेटेको छु । भोलि त्यति टिपेर ल्याउँछु, अनि पर्सि जाउँला ।” ग्याचोले भने । त्यसपछि अरू कसैले केही भनेनन् ।
“भीरतिर नजाऊ है । अनि उज्यालोमै फर्क । अँध्यारो नपार नि ।” डोल्माले जानेबेलामा पतिलाई सम्झाइन् । “हुन्छ” भन्दै ग्याचो लेकतिर उकालो लागे । त्यसबेलासम्म गाउँका सबै लेकमा नै थिए कोही घर फर्केका थिएनन् ।
त्यो दिन डोल्मा लेक गइनन् । सामान सफा गर्दै पट्याएर एक ठाउँमा राखिन् । अपरान्हपछि मौसम एकाएक खराब भयो । बाक्लो हुस्सु लाग्यो । चार–पाँच फिट टाढा पनि देखिएन । डोल्माको मन अनायासै अत्तालिन थाल्यो । अत्तालिनु र पिरोलिनुबाहेक त्यहाँ अरू केही उपाय पनि थिएन । त्यहाँ न त फोन थियो न त नजिक कोही मानिस नै । घाम अस्ताउने बेलासम्म नै मौसममा सुधार भएन । उल्टै हिउँ पर्न थाल्यो ।
“आमा, बाबा खोइ त ?” रिमरिम दिनको उज्यालो छँदै ल्हाक्पा चिसोले कठ्याङ्ग्रिँदै पालभित्र छि¥यो ।
“बाबासँगै आउँछ होला भनेको त एक्लै पो आएछ । खोइ त बाबा ? बाबा त आएकै छैनन् नि । बाबा कतै अप्ठेरोमा त परेनन्, मलाई बिहानैदेखि डर लागेको छ ।” डोल्माले भनिन् ।


झमक्कै साँझ प¥यो । ग्याचो आएनन् । टर्च बाल्दै दुवै आमाछोरा गाउँलेका पालमा ग्याचोको खबर बुझ्न गए । सबैका परिवार पालमा जम्मा भइसकेका थिए । ग्याचो मात्र आएका थिएनन् । कुहिरो नलाग्दासम्म वल्लो पाखाबाट पल्लो पाखामा ग्याचोलाई देखेको एकजना छिमेकीले बताए । त्यो पाखामा पुग्न एउटा ठाडो भीर चढ्नुपर्ने भएकाले त्यहाँ अरू गाउँले गएका थिएनन् ।

राति ११ बजे बल्ल डोल्मा र उनको छोरा आफ्नो पालमा फर्के । “हामी उसलाई खोज्न जाँदा कतै बाबा हाम्रो पालमा आइपुग्यो कि ?” डोल्माको मनमा त्यस्तै कुरा खेलेको थियो तर ग्याचो आएका थिएनन् । त्यो रात आमाछोराले खाना पनि खाएनन् र सुत्दा पनि सुतेनन् । कतैबाट आइहाल्छ कि भन्दै कुरेर बसे । बिहानीपख हिमाली भँगेरा चिरबिर गर्न थालेको बेला झपक्क आधा घण्टा निदाएछन् ।


भोलिपल्ट लोग्नेमानिसहरू सबै मिलेर ग्याचो गएको लेकमा गए । ग्याचो वरपर कतै थिएनन् । एकजना गाउँलेले ग्याचोको थरमसको बिर्को, टोपी र खाजा बोकेको झोला अग्लो भीरको काँडाको झाङमा अड्केको देखे । ‘यी यहाँ रगतको टाटो रहेछ’ ढुङ्गामा लागेको रगत देखाउँदै अर्कोले भन्यो । भीर अग्लो थियो र भीरको फेदमा अर्को बाटो भएर जानुपर्दथ्यो । गाउँलेले अनुमान गरे कि ग्याचो भीरबाट लडेछन् । त्यो दिन त्यसबाहेक अरू केही खबर पाइएन ।
सबैका पालमा रुवाबासी हुन थाल्यो । डोल्मा अघिल्लो साँझदेखि नै अलापविलाप गरेकी थिइन् ।

“मैले त घर जाऊँ भनेकी थिएँ । ‘आज एक दिन मात्र जान्छु’ भन्यो । मलाई एक्लो पार्न त्यसो भनेको रहेछ । हे भगवान् तिमीले मलाई कति अन्याय गर्छाैँ । यसपटक तीर्थ गर्न जाने भनेकै थियौँ । हाम्रो प्रार्थना किन सुनेनौँ ।” भन्दै लेक नै थर्कने गरेर रुन थालिन् ।
“धेरै न रो बिमार लाग्छा । भगवान्लाई साम्झी केही भएको छैना होला । आज सबै गएर लिएर आउँछा ।” गाउँका आफन्तले दिनभर सम्झाउँदै भने ।
घटनापछि यार्सागुम्बा खोज्ने काम अरू गाउँलेले पनि छोडे । अर्को दिन बिहानै भीरको पूर्वतिरको पखेरोभन्दा माथि दुईटा गिद्धले दुई चक्कर लगाएर द्योतरापतिरको लेक नाघे । त्यसपछि भने गाउँले डराउन थालेका थिए । आपूmसँग भएको डोरी, खुकुरी सबै बोकेर गाउँले त्यो भीरको पूर्वी पखेरातिर गए । दिउँसो बाह्र बजेतिर एकजनाले ‘उ… त्यो पहरोको चेपमा हेर त त्यहाँ खँदारिएको ग्याचो काका नै होइन त ?’ भन्यो ।


ठाउँ अप्ठेरो भएकाले सबैले पालैपालो हेरे । उसको टाउको शरीरमुनि चेपिएको थियो । मानिस उभिन मिल्ने ठाउँभन्दा करिब चालीस फिट तल ग्याचोको टाउको ढुङ्गाको चेपमा कोचिएको थियो । माथिबाट बल्ड्याङ खाँदै भीरबाट एकैचोटि चालीस फिट तल बजारिएको र टाउको उँधो चेपिएको हुनाले प्राण हुने कुरामा गाउँलेले शङ्का गरे । सबै डोरी जम्मा गरेर गाँठो पारे । डोरीलाई भीर नजिकैको एउटा चुच्चो परेको ढुङ्गामा बाँधे । छोरा ल्हाक्पा र ल्हाक्पाको साथी फुर्वा बैजी दुईजना पालैपालो गरी डोरीमा झुण्डिएर तल झरे ।


“पूरै आइस भएको छ । केको प्राण हुनु” बैजीले भन्यो । ग्याचोको प्राणपखेरु पहिलो रातमा नै उडिसकेको थियो । अघिल्लो साँझको हिउँले चिसो भएर जमेको हुनाले ग्याचोको लास तान्न ती दुईलाई धेरै कठिन भयो । आधा घण्टा लगाएर बडो कठिनसाथ लासलाई चेपबाट बाहिर निकाले । चेपबाहेक त्यहाँ राम्रोसँग उभिन मिल्ने ठाउँ पनि थिएन । लासलाई डोरीले बाँधे र गाउँलेलाई तान्न भने । गाउँलेले तानेर माथि राखे । त्यसपछि पालैपालो पहिले बैजी अनि छोरा ल्हाक्पालाई माथि ताने । सबैले ग्याचोको लास बोकेर पाल भएको ठाउँमा लगे । लासलाई देख्नासाथ डोल्मा मूर्छा परिन् । दुई रातदेखि उनले खाना खाएकी थिइनन् र सुतेकी पनि थिइनन् ।
एकजना केही पहिले गएर लामालाई खबर गरे । सबै मिलेर ग्याचोलाई गाउँको दाहसंस्कार गर्ने ठाउँमा नै लगेर दाहसंस्कार गरे । करिव आठ–आठ फिट जति लामा पखेटा भएको गिद्धको राजाले साल्दाङ उपत्यकामा दुई चक्कर लगायो । त्यसको केहीबेर पछि अन्य गिद्धहरू पनि देखिए ।
वर्षभर नै दुःखद घटना डोल्मालाई मात्र परे । वृद्ध बाबुबाहेक डोल्माको आफ्नो भन्ने कोही थिएनन् । मानिसलाई जे जस्तो भवितव्य परे पनि कालले निम्ता नदिएसम्म बाँच्नुपर्दो रहेछ ।
डोल्मा एक दिन डोकोमा गुइँठा र काँडाका सुकेका झिँजा बटुल्दै नागाउँ खोलाको माथिल्लो किनारमा पुगिन् । डोको भित्तामा अड्याएर खोलाको तीरमा ढुङ्गामाथि टुसुक्क बसिन् । पारिको पखेरामा नाउर चर्दै थिए । साना भँगेरा चिरबिर गर्दै यताउता उड्दै थिए । नाउर चर्दै गरेको पखेरातिर हेर्दै एक्लै विलौना गर्दै डोल्माले भनिन् “आमा मैले के विराम गरेँ र ? मलाई यति दुःख दियौँ । छोराको बाबुलाई त लग्यौँ लग्यौँ मेरो सहारा, मेरो आधार, मेरो भविष्य मेरो छोरालाई पनि किन लग्यौँ ? छोरालाई लैजानभन्दा त मलाई लगेको भए हुन्थेन ?” झमक्क साँझ परुञ्जेल खोलाको किनारमा रुँदै बसिन् । गाउँतिरबाट कुकुर भुकेको सुनेपछि मात्र जुरुक्क उठिन् । डोको बोकेर घरतिर लागिन् ।
बाटोमा हिँड्दै गर्दा उनले छोरालाई सम्झिन् । बाबु भीरबाट खसेकै वर्ष छोरा ल्हाक्पा र फुर्वा बैजी भएर दशैँको बेलामा भेडा बिक्री गर्न जोमसोम गएका थिए । छोरासँगै गएको साथी एक्लै घर आएको देख्दा उनले झस्कँदै सोधेकी थिइन् । ‘ल्हाक्पा खै त फुर्वा ?’


आँखाभरि आँसु पार्दै बैजीले भनेको थियो “आमा हामी भेडा लिएर जाँदै थियौँ । छार्कादेखि तीन दिन हिँडेर मुस्ताङको साङ्ता पुग्नुभन्दा अघिल्लो रात हिउँ प¥यो । हामी ओडारमा थियौँ । भोलिपल्ट उठेर विस्तारै अघि बढ्यौँ । आलो हिउँ दुई फिट जति थियो । चारवटा भेडा हिउँपहिरोमा परेर मरे । अरू भेडालाई बचाउन खोज्दा ल्हाक्पा पनि हिउँको पहिरोमा प¥यो । आमा म डरलाग्दो विपदमा परेँ ।”
आँसु पुछ्दै बैजीले भन्यो “तीन घण्टा लगाएर खोजेँ । एउटा भेडा र उसलाई भेटेँ । त्यसबेला भेडा र ल्हाक्पा दुवैको ज्यान गइसकेको थियो । मैले भेडाको बथानलाई साङ्ताको पाखामा पु¥याए । त्यहाँ गाउँलेसँग सल्लाह गरेर लामालाई राखेर त्यही दाहसंस्कार गरेँ । पाँच दिनसम्म म साङ्ता नै बसेँ छार्कातिर जाने कोही भेटिनँ । खबर गर्न पनि पाइनँ । त्यसपछि भेडा बेच्दै बेनीसम्म पुगेँ । त्यहाँबाट जाजरकोटसम्म ट्रकमा गएँ । त्यसपछि भेरीको किनार हुँदै दुनै पुगेँ ।”
डोल्माले दिएको चिया पियो । फेरि आँसु पुछ्दै फुर्वा बैजीले भन्यो “ल्हाक्पा त मेरो साथी मात्र कहाँ हो र आमा ऊ त मेरो हृदयको टुक्रा हो । उसको सम्झनामा से–गुम्बा पुगेर बत्ती बालेँ । त्यसपछि म सरासर मेरो घरमा नपसीकन सिधै यहाँ आएको हुँ ।” नून, चियापत्ति, औषधी, केही कपडा आमाको हातमा राखिदियो । ‘दाहसंस्कारमा लागेको खर्च मैले गरेको हुँ । नून, चियापत्ति, औषधी, कपडा भेडा बिक्री गरेको पैसाले किनेको हुँ । बाँकी पैसा यहीँ छ’ भन्दै भेडा बेचेर रहेको बाँकी पैसा ल्हाक्पाकी आमाको हातमा राखिदियो । त्यसबेला ऊ तीन दिन आमासँगै बसेको थियो । छोराको दुर्घटना सम्झँदासम्झँदै घर पुगेको चालै पाइनन् डोल्माले । मनमनै छोरालाई समेत सधैँको लागि बिदा गरेर पनि बाँच्नुपर्ने रहेछ भन्दै गुइँठाको डोको घरबाहिर राखिन् र आपूm भित्र पसिन् ।
ह ह ह
पति मरेको एक वर्ष र छोरा मरेको नौ महिना भएको थियो । असारको महिना थियो । एक गोधूली साँझमा नाउरहरू पहराको चेपतिर उक्लँदै थिए । अस्ताउँदो सूर्यको किरणले वरपरका पहाडमा रहेका हिउँले ढाकिएका पर्वतमालाको छाती सुवर्णमय देखिएको थियो । रोक्यो गाउँका गर्गरे ढुङ्गे पखेरा पनि अस्ताउँदो सूर्यको प्रकाशमा मधुरो रूपमा पहँेलपुर बनेका थिए । अस्ताउँदो सूर्यलाई मुस्काउन मन लागेको हुनाले त्यो दिन चञ्चलासुन्दरी बादल पश्चिममा अपी हिमाललाई नाघेर नेपालका पुर्खा पुगेको ठाउँ सतलजको किनारतिर पुगेकी थिइन् ।
उनले दिनभर गुइँठा खोज्दा लागेको हातको गोबर नागाउँको नुने खोलामा गएर पखालिन् । फलामको एक मुखे चुलोमा गुइँठा हालिन्, सुकेको घाँस सलाइले बालिन् र चुलोको तलबाट भित्र छिराइदिइन् । माथिबाट पनि सुकेको घाँस थपिन् र बन्द गरिदिइन् । पुत्ताउन थालेपछि पुरानो कुच्चिएको कालो कित्लीमा पानी बसालिन् र गोठतिर जान बाहिर निस्किन् । त्यसैबेला एकजना अधबैँसे पुरुष उनको घरतिर आउँदै गरेको देखिन् ।
पुरुषले नमस्ते ग¥यो । डोल्माले ‘नमस्ते’ फर्काउँदै ‘मैले चिनिनँ नि’ भनिन् । ‘म कर्मा छिरिङ लामा हुँ । मेरो गाउँ नामगुङ हो । कामले साल्दाङ आएको थिएँ । मेरो घोडा यतैतिर आएको छ भन्ने खबर पाएर खोज्दै हिँडेको हुँ । आज यतै बास बस्न प¥यो । राति नै उठेर लेकतिर जान्छु ।’ त्यो पुरुषले आफ्नो सामान्य जानकारी दिँदै डोल्मासँग त्यो रातको लागि बास माग्यो ।
उनले ‘हुन्छ’ भन्दै उसलाई भित्र बाबुसँग गफ गर्दै गर्न भन्दै कपमा चिया राखिदिइन् । थप्दै खान भन्दै थरमस अगाडि राखेर गोठमा गइन् । बेलुका खाना खाएर सुते । त्यो मानिस राति नै उठेर घोडा खोज्न लेकतिर गयो । त्यो साँझ पनि रित्तै फक्र्यो । त्यही नै पाहुना भएर बस्यो । भोलिपल्ट भने ऊ घाम नअस्ताउँदै खुसी हुँदै घोडा लिएर फक्र्यो ।
त्यो दिन डोल्माले छ्याङ् राखिदिइन् । त्यसबेला उनले आफ्नो पति र छोरा बितेको सबै घटना आँखाबाट बलिन्धारा बर्साउँदै बताएकी थिइन् । गफ गर्दागर्दै झमक्कै साँझ प¥यो । तेस्रो रात पनि ऊ त्यहीँ घरमा बास बस्यो । त्यो रात किनकिन डोल्माले उसलाई अलि बढी सत्कार गरिन् । उनले आफनो घरमा दुई वर्षपहिले बनाएको रक्सी झिकेर बाबा र पाहुनालाई दिँदै ‘पुरानो रक्सी हो । तीर्थ गर्न जाने बेला बाटोमा खाउँला भनेर रोखेकी थिएँ । बाबुछोरा दुवैले एक्लो पारेर गइहाले । आज बल्ल झिकेको हो । मिठो छ, खाऊ ।’ भनिन् । त्यसैबेला भेडाको सुकुटी पानीमा उमालेर चौरीको नौनी घिउमा मज्जाले भुटिन् । भेडाको चाम्रो सुकुटी चबाउँदै उनीहरू लामो समय दुःखसुखका कुरा गरे ।
रक्सी पिउँदै कर्मा छिरिङले पनि परिवारको बारेमा भन्यो “तीन वर्ष पहिले बच्चा जन्माउन नसकेर मेरी श्रीमतीले मलाई छोडेर गइन् । नामगुङ रोक्योभन्दा झन् सानो र रुखो छ । खेतीले दुई महिनालाई पनि खान पुग्दैन । त्यसैले हामीले भेडा पाल्छौँ ।” भोलिपल्ट कर्मा बिदा भएर घोडा चढेर साल्दाङतिर लाग्यो । डोल्मा बारीमा पसिन् .


त्यसको आठ महिनापछि फागुनमा कर्मा फेरि रोक्योमा देखाप¥यो । ऊ सरासर डोल्माको घर गयो । त्यसबेला चारैतिर हिउँ नै हिउँ थियो । गाउँका मानिस तीर्थ गर्न र जाडो छल्न गएर फर्केका थिएनन् । रोक्योमा पनि औधी चिसो थियो । नागाउँ खोलामा पूरै आइस जमेको थियो । आइसमुनिबाट कुलुलु गर्दै पानी बगेको देखिन्थ्यो । सोनामले कम्बल ओढेर चुलोनजिकैको बिस्तारामा बस्दै छ्याङ पिउँदै थिए । डोल्माले कर्मालाई पनि चियासँगै अर्को कपमा छ्याङ राखिदिइन् र आलु काट्न थालिन् । कुकरमा भात पाकिसकेको थियो । पन्ध्र वर्ग स्क्वायर फिटको त्यो घरमा झ्यालको नाममा एउटा सानो प्वाल थियो । हिउँदको बेला चिसोबाट बाँच्न पुरानो कपडा कोचेर त्यही झ्याल पनि बन्द गरिएको थियो ।

खाना खाएपछि छ्याङ पिउँदै कर्माले डोल्मालाई “मसँग तीन सय भेडा छन् । मेरो सम्पत्ति त्यत्ति हो । घर यस्तै सानो छ । म एक्लै छु । पोहोर साल यहाँ बास बसेदेखि मेरो घरमा बस्न मन लागेन । तिमीलाई आपत्ति पर्दैन भने म एउटा कुरा भन्न आएको हुँ । भनौँ ?” भन्दै अनुमति माग्यो ।
“के कुरा हो, भन न । किन सोध्नुप¥यो र ?” डोल्माले भनिन् ।


“तिमीले स्वीकार गछ्र्याै भने म तिमीलाई बिहे गर्न चाहन्छु । मेरो पनि अरू कोही छैन । एउटा छोरा छ, त्यो गुम्बामा बस्छ । एक्लो जिन्दगी समय नै बित्दो रहेनछ । मैले कमाएको धन सम्हाल्न पनि सकिनँ । मैले त हिउँद, वसन्त, बर्खा जहिलेसुकै उजाड मात्र देख्न थालेँ । म काम गर्न सक्छु । मलाई तिम्रो साथ र तिमीलाई मेरो साथ हुन्छ । आडभरोसा हुन्छ । कसैलाई मार्न, काट्न, दुःख दिन पो हुँदैन । एकअर्कालाई प्रेम गर्नु, एकअर्कालाई सहयोग गर्नु त हाम्रो धर्म हो ।” उसले भन्यो ।
“विवाह !” आश्चर्य मान्दै डोल्माले भनिन् “के भनेको तिमीले ? म त तीन बीस दुई वर्षकी भइसकेँ । तिमी उमेरको मानिस । अब के बिहे गर्ने ! तिमी मभन्दा धेरै सानो छौ ।”
“औलको जस्तो हिमालमा हुँदैन । डोल्मा तेरो सानीआमाले पनि तीनैजना सानोबाबाहरु मरेपछि गाउँको टाढाको देवर पर्नेसँग बिहे गरेर घर राम्रो हेरेकी थिइन् । म मरेपछि तँ एक्ली हुन्छेस् । कर्माको बानीव्यहोरा र प्रस्ताव मलाई राम्रो लागेको छ । दश–बाह्र वर्षले त तेरो उमेर बढि होला ? उमेरले केही हुँदैन ।” डोल्माका पिता सोनामले आफ्नो सुझाव राख्दै भने ।
“तिमी म भन्दा सानो छौ । जिद्दी नगर । मेरो जीवन त दुःखको हिउँको थुप्रो हो मलाई त्यसैमा कठ्याङ्ग्रिन देऊ ।” डोल्माले आँखाभरि आँसु पार्दै भनिन् ।


“हेर डोल्मा लोग्नेस्वास्नीको मायामोह र सहयोग बच्चा पाउनको लागि मात्र होइन । हाम्रो धर्ममा पुनर्जन्मको कुरा गरे पनि पुनर्जन्मको लागि भनेर यो जन्ममा दुःख गरेर केही फाइदा हुँदैन । न त कसैले पूर्वजन्म देख्यो न त कसैले पुनर्जन्म नै । कसैलाई दुःख नदिईकन यो जीवनमा नै सुख काटेर मोक्ष प्राप्ति गर्नु नै उत्तम धर्म हो । भगवान् र हामी त्यसैमा खुसी र सुखी हुन सक्छौँ । हामी दुई एक भयौँ भने हामी दुवैलाई बाचुञ्जेल दुःख हुँदैन । म तिमीभन्दा दश वर्ष सानो छु । मेरो कुरालाई स्वीकार गर, हामी दुवैलाई सुख हुन्छ । तिम्रो दुःखको घाउ पनि सञ्चो हुन्छ । त्यसैको लागि मात्र म यहाँ आएको हुँ ।” सहरबजार घुमेर, लेकबेसी गरेर आर्जन गरेको अनुभव सुनाउँदै कर्माले आफ्नो कुरा प्रष्टसँग राख्यो र छ्याङ तनक्क पियो ।


गाउँका छिमेकी भेला भइसकेका थिए । डोल्मा र कर्माको कुरा सुनेपछि उनीहरू सबै खुसी भए । उनीहरू सँगै बस्न थाले । त्यो वर्ष राम्रो हिउँ प¥यो । उवा र आलु साँच्चिकै राम्रो फल्यो । प्रकृति माता हाँसेजस्तो लाग्यो । त्यो वर्ष दुईटा भेडाका ठूला पाठालाई हिमचितुवाले खाइदिएबाहेक अरू नोक्सान केही भएन । कर्मा मिहिनेति र इमान्दार हुनुका साथै बलियो थियो । हिउँ बाक्लो परेकाले त्यो वर्ष पनि यार्सागुम्बा राम्रोसँग टुसाएको थियो । दुवै जनाले खोजेको यार्सागुम्बा उनीहरू एक्लैले तिब्बतमा लगेर बेचे । त्यताबाट फर्कँदा कम्बल, दुध, चिनी, चामल, पिठो, साबुन, सोलार बत्ती, सबै लिएर आए ।


त्यो वर्ष राम्रै आम्दानी भयो । डोल्माको दुई बीस पुरानो रहर पूरा गर्न दुवैजना भएर काठमाडौँ र लुम्बिनीको तीर्थ गरे । डोल्माको सधँैभरि हिउँले खाएर बुढो सल्लाको बोक्राजस्तो देखिने अनुहार हिमाली पखेरामा फक्रेको गुलाबी रङको लालीगुराँसजस्तो चम्किलो भएर फक्रेको थियो । पखेराका काँडाले कोतरेर जिङ्ग्रिङ पर्ने उनको केश भेरी किनारमा लर्केको सालिमको खरजस्तै लरक्क लर्केको थियो । ‘‘आनन्द भयो भने त्यसको असर शरीरका नसा–नसामा पनि पर्दोरहेछ’’ गाउँलेले डोल्मालाई भन्न थालेका थिए ।
तीर्थबाट फर्केपछि घर र रोक्योको चोर्तेन सफा गरेर पूजा गरे । “आज काठमाडौँ र लुम्बिनीको प्रसाद खान साँझ घर आउनु है ।” गाउँका सबै छिमेकीलाई डोल्माले निम्ता गरिन् । त्यो रात अबेरसम्म छ्याङ पिउँदै रमाइलो गर्दै सबैले नाचगान गरे ।
घरको छानोमा रहेको सानो चोर्तेनमा गाडेको नयाँ झण्डा एकनासले फरफराइरहेको थियो । ती दुई जोडीको मुस्कान पूर्णिमाको मुस्कानजस्तै पूर्ण देखिएको थियो । त्यो मुस्कानले रोक्यो मात्र होइन साल्दाङ उपत्यका नै हँसिलो भएको थियो ।
जेठ १५, २०७७ , bishnu.nmdc@gmail.com

हलीबा

धन्यवाद अभिब्यक्ति पूर्णाङ्क २०७, कात्तिक–मङ्सिर २०७७
हलीबा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली


पैँतालीस वर्ष पहिलेको कुरा हो । त्यो वर्ष असार २३
गतेबाट सिमसिमे पानी पर्न थाल्यो । २४ गते बिहानदेखि
झमझम ठूलै पानी प¥यो । छुची (कसारे माटोको ढिस्को)
वरिपरि र खाँदको ढाँवे गरामा पानीको मुल फुटेको थिएन ।
स–साना सुर्काका कुरिला दुधे मकै कौवाले खान थालेका
थिए । घोगाको जुती कालो भएका मकैका तीनवटा बोटहरू
जरैसँग उखेलेर खेतका झाँक्री, कुलाईनी (कुलदेवता) र
रास्कोट देवीथानकी देवीलाई सम्झेर नजिकको छुची को कुनामा रहेको
झाँक्रीको थानमा चढाएपछि बल्ल मकै पोलेर खाने चलन थियो । केटाकेटी,
बुढापाका, सासूबुहारी सबैजना हरिया मकै भनेपछि हुरुक्कै र भुतुक्कै हुन्थे ।
तराइतिर जस्तो बाह्रै महिना त्यहाँ मकै उब्जन्नथ्यो । सबैभन्दा पहिले जसको
खेतमा मकै पाक्थ्यो त्यतैका कौवा र घरका केटाकेटीका लागि त दशैँ आएझैँ
नै रमाइलो आउँथ्यो । त्यसैले ती नयाँ मकै दुई–चार घोगा, पुड्कापुड्की भन्दै
चाख्दाचाख्दै सकिन्थ्यो । मानिसलाई त्यस्तो चाख हुन्थ्यो भने हरिया मकैका
हरिया डाँठ भैँसी र गोरुलाई पनि उत्तिकै रसिलो हुन्थ्यो । सबैका खेतमा मकै
पाक्न थालेपछि भने कसैले मरिहत्ते गर्दैनथे ।

ढाँवमा मुल नफुटेको बेला भल छोपेर खेतमा रोपाइँ गर्थे । भोर्लाको
पातले सापेको सेउ ओढेर, ठूलो कोदालो र कोराहा लिएर धर्मभक्त पाध्या
भल छोप्न ढाँवातिर झर्न ठीक्क परे । छोरा राजभक्तलाई “रास्कोट जा र
हलीबालाई भोलि बिहान छिट्टै झर्न भन् । भल छोपेर हिल्याउन प¥यो” भनी
अह्राए । भर्खर खोरियाबाट लुछुप्पै भिजेर घाँस लिएर आएकी राजभक्तकी
आमालाई “ गोरुलाई अलि धेरै घाँस हालिदे । म खेततिर झरेँ” भन्दै धर्मभक्त
काँधमा कोदालो, कम्मरमा आँसी र खुर्पेटो भिरेर र दाहिने हातले कोराहा
टेक्दै निस्के ।
तामाको गाग्री र पानी भर्ने अम्खोरा निकाल्दै डोकामा राखिन् । छोरा
राजभक्तसँग नभिजेको नाम्लो मागिन् । भिजेका लुगा नफेरी आफ्नै धुनमा–
“कति हतारो भ’को हो यो मुन्छेलाई ? पाँच दिनपछि खेत रोपे त मकै पनि
पोलेर खाने हुन्थे । केटाकेटीले हरिया मकै भनेपछि मामाघर जानेभन्दा हत्ते
गर्छन् । उनीहरूको रहर मेटिन्थ्यो । आपूm पनि हरिया मकै भनेपछि भुतुक्कै
हुने हो । पचास मुरी खेत रोप्न भएझैँ आत्तिनुपर्ने ।” एक्लै फतफताउँदै गाग्री
डोकोमा राखेर आमा पधेँरातिर झरिन् । त्यसबेलासम्म बुढा तीनकान्ला तल
झरिसकेका थिए । बुढाले नसुने पनि बुढीले आफ्नो कुरा घरवरपर सुनाइन् ।

राजभक्त पनि हलीबालाई बोलाउन रास्कोटतिर उकालो लाग्यो । नेटा
भन्ज्याङभन्दा वरपरको बारी र खरबारीलाई रास्कोट भनिन्छ । भन्ज्याङको
चार कान्लामाथि देवीको एउटा सानो मन्दिर अहिले पनि छ । पर्वत राज्यको
बेला चार नम्बर पर्वत अन्तर्गत पैयूँकोट, रास्कोट, लुरिङ्कोट, गोल्र्याङकोट
रहेका थिए । हतियार राख्न र देवीपूजा गर्न त्यो मन्दिर स्थापना गरिएको
थियो । दशैँमा घटस्थापना गरी बलि दिने चलन अझै छ । पहिले त दशैँको
बेला त्यहाँ मेला नै लाग्दथ्यो । लुरिङकोट पञ्चबल लिएर जाने बराचौर,
रानीपानी र वाहाकीका गाउँले पनि रास्कोट खड्कादेवीको परिक्रमा गरी
जान्थे । चार–पाँच गाउँका मानिस त त्यहीँ सानो देवीथानमा भेला हुन्थे ।
केटाकेटीका लागि त दशैँ पहिल्यैदेखि आएको हुन्थ्यो । बलि दिने नवमीको दिन
पञ्चबल (पञ्चबलि) लैजाने घरपरिवारले पञ्चैबाजा बजाउँदै, नाच्दै लैजाने
भएकाले त्यो दिन केटाकेटीलाई टीकाको दिनभन्दा बढी रमाइलो हुन्थ्यो ।
पञ्चबलिमा त्यहाँ प्रायः बोका, पाडो, कुखुरा, परेवा (उडाउने) र कुभिण्डोको
बलि दिइन्थ्यो । पञ्चबल धेरैजसो भाकल गरेको परिवारले लैजान्थे ।
नेटा भन्ज्याङभन्दा माथि ढल्के परेर बसेको एउटा गर्गरे पखेरो छ ।
वरपर अन्य त्यस्तै भिराला खरबारीका पखेरा रहेका छन् । त्यो पखेरोमा
खेतीपाती गर्दैनथे । त्यही पखेरोको सिरानमा एउटा सानो छ–सात घर भएको
दमाई गाउँ थियो । त्यो ठाउँ ढुङग्यान भएकाले खेतीपाती राम्रो उब्जन्नथ्यो ।
उनीहरूको मुख्य पेसा कपडा सिउने, हली बनेर बाहुन, क्षेत्री र गुरुङको घरमा
हलो जोत्ने र विवाह एवं चाडपर्वमा नौमती बाजा बजाउनु थियो । रास्कोटका
नौमती बाजाको ख्याति त्यसबेला वरपरका छिमेकी जिल्ला स्याङ्जा, गुल्मी
र बागलुङसम्म पुगेको थियो । उनीहरूको एक–दुई सुर्का बारी भए तापनि
अरूको घरमा हली बनेर, लुगा सिएर र बाजा बजाएर जीविका चलाउँथे ।

पानी झमझम परिरहेको थियो । “यो बाहुनलाई कति हतार हुन्छ
कुन्नि ! जमिन गलेकै छैन । धानको बीउ पनि सानै छ ।” राजभक्तलाई दे
ख्नासाथ धनबहादुर दमाईले चिलिममा हालेको भुसाहा तान्दै कराउन थाले ।
“हेर ! भिजेर निथ्रुक्कै भएछन् । आगो ताप्न भित्र पस्न भएन । लौ, पिँढीमा
बस ठूलाबाउ (ठूलाबाबु)” भन्दै हलिनी आमाले नयाँ पिर्के गुन्द्री पिँढीको
छेउमा राखिदिइन् । राजभक्त गुन्द्रीमा थचक्क बस्यो । वरपर हे¥यो । त्यहाँ
लिपपोत गरिएको थिएन । आँगनको डिल र जुठेल्नोवरपर पशु र केटाकेटीको
फोहोर छरपस्ट देखिन्थ्यो । डिलमुन्तिर ठूलो माउको वरपर दश–बाह्रवटा
सुँगुरका छाउराहरू खेलिरहेका थिए ।

“हलिनीआमा आँगनमा किन फोहोरो छ नि । बिहान दैलो लिपेर आँगन
बढारेको होइन र ?” राजभक्तले सोध्यो ।
“ठूलाबाबु, बाहुनको जस्तो हामी दमाई जातिले सधैँ दैलोपोतो कहाँ
गर्नु र ? कहिलेकाहीँ त मैले सफा गर्छु । यी सुँगुर र केटाकेटीले फोहोर
गर्छन् । अर्काको मेलामा नगई बिहानबेलुका अँगेनोमा दाउरा बल्दैन । दिनभर
काम गरेर बेलुका घर फर्कँदा अन्न ल्याएर बल्ल आगो फुक्ने हो । थकै
लाग्छ । पानी पधेँरो टाढा छ । भोलिपल्ट यसो आँटोपिठो खाएर फेरि मेलामा
जानुपर्छ ।” हलिनीआमाले भनिन् ।

“हलीबाले हलो जोत्दा नछोइने । हलिनीआमाले टालेका थाउनामा
सुत्न हुने । उनले सिएका दुधे भोटो, दौरा लाउन हुने, उनीहरूले खेतबाट
धान, बारीबाट मकै बोकेर ल्याएको खान हुने तर उनीहरूसँग छोइयो भने
पानीको छिटो हाल्नुपर्ने । उनीहरूलाई बाहिर पिँढीमा बसालेर खान दिनुपर्ने ।
किन होला ?” राजभक्तले मनमनै प्रश्न ग¥यो । अहिले छोइछिटो हाल्ने चलन
कालीवारि र कालीपारि सबैतिर हटेको छ । रास्कोटका सबै घरआँगन सफा
र चिटिक्क परेका छन् । दमाईका छोराछोरी स्कुल जान थालेका छन् । दमाई,
सार्की, कामी, क्षेत्री, बाहुन, घर्ती, गुरुङ, कुमाल मिलेर सँगै रमिता हेर्ने, मेला
जाने, खाजा खाने, रक्सी पिउने गर्न थालेका छन् । घरभित्र आईजाई भने अझै
गरेका छैनन् । हिमालचुलीमा पहिलो झुल्का परेझैँ अग्लो रास्कोटको त्यो
गाउँमा अहिले घामको झुल्को बाहुन गाउँमा भन्दा पहिल्यै पर्न थालेको छ ।
हलीबाले चिलिमको भुसाहा स्वाट्ट ताने । पाँच–छ पटक खोके ।

आँखा मिचे । भुसाहाको खरानी पिँढीको डिलमा घोप्ट्याए, त्यसको अँगार
चिलिमको टाउकोले निभाउँदै “आज स्कुल जाने होइन ठूला ? किन वाँ’ परेर
टोला’को ? तिम्रा बा’ले के भन्न भनेर पठाका हुन ?” भन्दै सोधे ।
राजभक्तले रातोपिरो हुँदै भन्यो– “हलीबा, भोलि बिहान छिट्टै आउनु रे ।
बा भल थुन्न खेतमा जानु भा’छ । गोरु पनि घस्याएको छ । नारा र जुवा
लिएर झर्नु रे । हलो गोठमा नै छ ।” राजभक्तले हलीबालाई सबै कुरा भन्यो ।
हली र हलिनीआमाले पनि बराजुको छोरा भनेर अति नै माया गर्थे । त्यसबेला
सबैले सबैलाई उमेर, थान र मानअनुसार आदर र सम्मान गर्थे । आदर र
सम्मान आजकल भने नझुल्कने गरी अस्ताएर गयो ।

“खेतबारीमा हलो जोत्ने हली, बाँझो फुटाल्ने गोरु र वर्षभरि खाने
अन्नबाली उमार्ने खेतबारीलाई माया गर्नुपर्छ । यिनीहरूलाई माया गरिनस्
भने भोकै मरिन्छ ।” राजभक्तका हजुरबाले उसको बुबालाई भनेको उसले
सुनेको थियो ।
“ल तिमी जाऊ । तिम्रा बा आत्तिन्छन् मात्रै । मकै पाक्न दिएको भए
मेरा केटाकेटीले पनि खान पाउँथे । यस पटक पानी ढिलो प¥यो । मूल फुटेन ।
खेत त रोप्नैप¥यो । अँ, आमालाई मासको दाल पकाउन भने । खुर्सानी मैले
लिएर आउँला ।” भन्दै हलीबा उठे । हलिनीआमा पनि भित्र पसिन् । राजभक्त
नेटाबाट ओरालो लाग्यो ।

राजभक्तकी आमाले बिहानै दैलो लिपेर पधेँराबाट दुई खेप पानी
ल्याइन् । डोको बोकेर खरबारीमा पुगिन् । एक डोको घाँस काटेर ल्याइन् ।
घाँसको डोको गोठमा राखेर घरभित्र पसिन् । हली आउने बेला हुन थालेको
थियो । उनले दुई मुखे चुलोमा दाल र भात पकाइन् । अँगेनोमा दुध तताइन्
र छेउमा राखिन् । कराहीमा ढिँडोको पानी बसालिन् ।

त्यो बिहान धर्मभक्तले पनि भकारो सोहोरे । कुँडो पकाएर गोरु र
भैँसीलाई खुवाए । भैँसी दुहे । भैँसी र गोरुलाई टाट्नोमा घाँस हालिदिएर घाँस
काट्न गएका थिए । उनी हलीसँगै आँगनमा आइपुगे । ससुरालाई भान्सामा
बोलाउँदा धर्मभक्तलाई नुहाउने पानी राखिदिइन् । पद्मभक्तले खाएर उठेपछि
हलीलाई ढिँडो, भात, दाल, तरकारी पिँढीमा राखिदिइन् र धर्मभक्तलाई लुगा
फेर्न भनिन् । सबैले खाएपछि हलीले हलो र जुवा बोके । राजभक्त र हली
गोरु लिएर सँगसँगै गए, धर्मभक्त उनीहरू भन्दा अगाडि लम्कँदै गए ।
राजभक्तकी आमाले खाइवरी जुठेल्नोमा भाँडा माझिन् । दिउँसोका
लागि हरिया मकै उसिन्न राखेकी थिइन् । हलीलाई फापरका तीनवटा रोटी
पनि हालिन् । खेतमा लगेको फापरको रोटी त धर्मभक्तले पनि खान्थे ।
खाजा पनि ठीक्क पारिन् । केश बाँधेको डोरी नफुकाईकन तोरीको तेल
टाउकामा घसिन् । कार्इंयोले अलिअलि कोरिन् । अलिकता रातो सिन्दुर
सिँउदोमा राखिन् । गाउँका आमाहरूले पनि नाकको मुन्द्री फुकालिसकेका
थिए त्यसबेला । उनले पनि नाकमा फुली र कानमा साना माडबरी मात्र
लगाएकी थिइन् । हली, बाउसे, रोपारी र ससुराको अर्नी, पानी खाने अम्खोरा
डोकोमा राखिन् । घरको दैलो घुरुक्क पारेर जोडिन् । गोठतिर हेरिन् र
भैँसीलाई घाँस थपिदिइन् । पर्ममा बोलाएका अरू तीन रोपारीहरू सँगै डोको
बोकेर खेततिर झरिन् ।
“हेर्नु न नानी, आज म उठ्दा उज्यालो भएकै थिएन । तैपनि धन्दा
सक्दा यसबेला भयो ।” उनले नन्द पर्ने एक रोपारीलाई भनिन् ।
“दिदीले भएर त्यति काम भ्याउनुभयो, म रोपाइँको दिन त घाँस
काट्न मरे पनि जान्नँ । दैलोपोतो, पँधेर, भिजेका लुगा यसो पछार्नैप¥यो ।
कुटनपिसन, खाना र अर्नी बनाउने, केटाकेटीलाई खुवाउने, यसोउसो गर्दागर्दै
बिहान त गैहाल्छ । दिदीले त एक डोको घाँस काटेर त्यति काम गरेर, अर्नी
बनाएर ठ्याक्कै हामीलाई भेट्टाउनुभयो । मैले काँ सक्नु नि दिदी” अर्की रोपारी
देउरानीले भनिन् । राजभक्तकी आमाले यस्सो बोल्न पाएको त्यहीँ बाटोमा
हिँड्दै गर्दा थियो । नत्र एकै पल पनि उनलाई फुर्सद थिएन । मेसिनले झैँ
एकाबिहानैदेखि काम गरेर मेलामा जाँदै गर्दा बल्ल नन्द र देउरानीसँग कुरा
गर्न भ्याएकी थिइन् ।
त्यो दिन अर्नी खानेबेलासम्म पानी प¥यो । अघिल्लो दिनदेखिको भल
जम्मा गरेको हुनाले गरो हिल्याउन पानी मनग्गे थियो । अरू वरपरका कसैले
हल ननारेको हुनाले भल सिधै ठूलो ढाँबे गरामा जम्मा भएको थियो । त्यो
गरामा भएका फुन्द्राफुन्द्री मकै त्यो दिनको बाउसे, रोपारीलाई खाजा, हली,
छिमेकी, कौवा सबैलाई बाँड्दाबाँड्दै ठीक्क भएको थियो । शिला खोज्दा
पोलेर खान त्यस्तै दुई छाक जति मकै घरको लगी बाँचेको थियो ।
त्यो दिनलाई पाँच जना रोपारी र तीन जना बाउसे थिए । बीउ काढ्ने
काम धर्मभक्तका वृद्ध पिता पद्मभक्तले गरेका थिए । बिउको ब्याडमा पानी
ताल परेकाले बसेर बिउ काढ्दा उनको कछाड र लँगौटी लुछुप्पै भिजेको
थियो । पानी पर्न छोड्यो । कुनातिरको कान्लो ताछेर, हलोले नभेटेको
कुनाकानी खनिसकेपछि कुनातिरबाट खोक लाउँदै रोपारीलाई रोप्न पनि
तयार गर्न थाले ।
सबैभन्दा पहिले पद्मभक्तले गराको एक कुनामा कुलदेवता, देउराली,
नाग, झाँक्रीलाई धान सप्रियोस् भन्दै आफैँले रोपेर सुरु गरिदिए । पहिलो
रोपाइँ भएकाले घरमुलीले अन्नदेवतालाई सम्झेका थिए । बुहारीहरूलाई अर्ती
दिँदै भने “अनदीको धान हो । डाव मलिलो छ । ठूला गाँज हाल्छ । एक वा दुई
सरा एक मुडि हातको फरकमा रोप्नु । कुनातिर अलि गढिन्छ, नडराउनु ।”
उनी फेरि बीउ काढ्न ब्याडमा छिरे । त्यसपछि रोपारीले रोप्ने, हलीले खोक
लाउने र बाउसेले हलोले छोडेको बाँझो खन्ने र झार गाड्ने काम सँगसगै
भयो । गरो ठूलो भए तापनि लामो आली नभएको हुनाले बाउसेलाई मेलो
कठिन थिएन । उनीहरू दुई जनाले खोक लगाएको ठाउँमा माथि उत्रेका झार
गाडने र बाँझो रोँटो भेटिएमा खन्दै रोपारीलाई ठीक्क पारिदिन्थे ।
हलको मेलो सकिँदा एक जुवा घाम बाँकी नै थिए । गोरुलाई फुकाएर
मकै भएको एउटा गरामा हुलिदिए । हलीले हातखुट्टा धोएपछि देउराली चुरोट
ताने । स्याँस्याँ हुनेगरी खोके । बेलुकालाई मकैका पुड्कापुड्की सेउभित्र
हाले । त्यसपछि ठूलाबाबुलाई अगाडि लगाएर गोरु लिएर घरतिर लागे ।
गरो रोपेर सक्नुभन्दा पहिल्यै झ्याउँकिरी र भ्यागुता कराएर साँझ परेको
सूचना दिएका थिए । भोलिपल्ट माटो जमेपछि गाह्रो पर्छ भनेर रोपारीहरूले
ढिलोसम्म रोपेर सके । धर्मभक्त र अन्य गाउँलेले त्यसको एक सातापछि भल
छोप्दै रोपाइँ गरे । असार र साउन वर्षा ऋतु कृषकका लागि मानो खाएर मुरी
उब्जाउने बेला हो । घाँस काट्ने, खेतबारीमा धान र कोदो रोप्ने, तरकारीको
स्याहार गर्ने, दुध दिने भैँसी र खेतबारी जोत्ने गोरुको विशेष हेरविचार गर्ने,
दुध, दही, मही, घिउ प्रशस्त खान पनि पाइने र दुःख पनि धेरै गर्नुपर्ने बेला
त्यही थियो ।
ढाँबे गराको रोपाइँ गर्दाको दिन खेतमा नै झमक्क साँझ परेको थियो ।
धर्मभक्तले तिनै फुन्द्राफुन्द्री मकै भाँचेर डोकोमा राखिदिएका थिए । उनले
डाँठको भारी बाँधे । राजभक्तकी आमाले त्यो मकैको डोको बोकेर उकालो
लागिन् । घर पुग्दा भैँसी आर्इं–आईं गर्दै कराएका थिए ।

मकै पिँढीमा फालेर हिलै कपडासित पानी लिन पँधेरातिर लागिन् ।
रोपाइँ गर्दा लगाएका हिला कपडा पानीमा पछारेर सफा गरिन् । ओभानो धो
ती र चोलो फेरेर तामाको गाउरी (गाग्री)मा पानी लिएर घरभित्र पसिन् ।
त्यसबेला ससुरा पद्मभक्तले अँगेनोमा आगो फुकिदिएका थिए । रोपाइँ सुरु
गरेको दिन भएको हुनाले त्यो साँझ सबैलाई एक–एकवटा कोदोको रोटी
पकाइन् । चिसो सोस्ने र ताकत दिने भएकाले त्यस दिन उनले कसौडीमा
पाँच मुठी घिउ राखिन् र त्यसमा अनदीको चामलको खाजा बनाइन ।
उता धर्मभक्तले डाँठको भारी गोठमा राखे । दिउँसोभरि भैँसीले कुल्चेर
लतरपतर पारेको गोबर सोहोरेर मलखाँदमा फाले । घाँस हालिदिए । गोठबाटै
कराउँदै छोरालाई ठेकी ल्याइदिन भने । राजभक्तकी आमाले ठेकीसँगै लालटिन
बालेर पठाइदिइन् । उनले भैँसी दुहे । दुधको ठेकी श्रीमतीलाई दिएपछि
छोरालाई बोलाउँदै भने “ए ! राजभक्त ठूलो अम्खोरामा पानी ले त । हातखुट्टा
धोएर मात्र भित्र पस्छु ।”

धर्मभक्त भित्र पस्दा तीनतारे माथि आइसकेका थिए । त्यस्तै दस
बजेको हुँदोहो । किसानको जीवन न हो । बर्खाको दुई महिना धान र कोदो
रोपेर नसक्दासम्म सबैका घरमा कामको चटारो त्यस्तै हुन्थ्यो ।
राजभक्तकी आमाले ससुरालाई रोटी दिइनन् ।
“मैले पनि रोटी खान्छु । तैँले पनि अलिकता अनदीको खाजा खा ।
बिहानैदेखि चिसोमा नाचेकी छेस् ।” भन्दै रोटी मागे ।
“मलाई पनि पुग्छ, तपाईं खानुस् ।” भन्दै ससुरालाई तातो दुध एक
कटौरा र चरेसको थालमा अनदीको खाजा दिइन् ।
राजभक्तले पनि खाजा मात्र खायो । पाँचवटी छोरीपछि जन्मेको हुनाले
छोरालाई दुवैले असाध्यै पुल्पुल्याएर पालेका थिए । राजभक्त नै धर्मभक्त र
उनकी पत्नीको बुढेसकालको एक मात्र सहारा थियो । धर्मभक्तले एउटा
रोटी र खाजा खाए । आमाले दुईटा रोटी खाइन् । अलिकता दुध अनदीको
खाजा पकाएको कसौँडीमा हालिन् । पन्यूले कोतरकातर पारेर खाइन् । भाँडा
माझिन् । भोलिपल्टको लागि कोदोको पिठो सकिएको थियो । जाँतोमा
झुपुझुपु हुँदै चार माना कोदो पिसिन् । भैँसीको लागि मकै दलिन् । उनी
सुत्नेबेला तीनतारे पश्चिमतिर ढल्किसकेका थिए ।
पहाडका किसानको जीवन त्यस्तै चक्रमा वर्षभर घुम्दै बितेको हुन्थ्यो ।
त्यसैमा पहाडी जीवन चलेको थियो । त्यसबेलाको त्यो पहाडी जीवन अत्यन्त
चलायमान, उर्वर, गौरवशाली, लोभलाग्दो, दण्डवतनीय, सम्पन्न र आत्मनिर्भर
थियो । घरमा जम्मा गरेको घिउ, कोदो, मकै, धान बेचेर बटौलीबाट मट्टीतेल,
लत्ताकपडा, भाँडाकुँडा ल्याउँथे । अरू सबै कुरा घरमै उब्जन्थ्यो । असारे
माचो सकिएपछि शरद ऋतुको आगमनसँगै दशैँ, तिहार आउँथ्यो । उज्याला
र चम्किला दिनमा चराचुरुङ्गीसँगै नाच्दैगाउँदै किसानलाई हौसला दिन्थे ।
दिनभर वनमा चरेर अघाएका बाख्राको पेट पुटुक्क बाहिर निस्केझैँ सबैका
घरका भकारी टमक्क भरिन्थे । किसानको व्रत, तीर्थ र पर्व त्यही थियो ।
हिमालमा झैँ पहाडमा पनि अन्न भित्र्याउँदा पूजाआजा गर्ने,
वर्षालाई आभार प्रकट गर्दै देउरालीमा दुधधार दिने, मिठो खाने, कोरीबाटी
गर्ने, व्यवहार मिलाउने, विवाह, व्रतबन्ध, पूजापाठको चाँजोपाँजो मिलाउने,
दाउराको व्यवस्था गर्ने, गुन्द्री बुन्ने, मस्यौरा पार्ने, डोका, थुन्से, डालाडाली,
नाम्ला, बरियो बुन्ने र टालटुल तथा बाँधबुँध गर्ने, ठेकाठेकी कुँद्ने गर्दागर्दै
हिउँदले कुलेलम ठोक्थ्यो ।
“काफल पाक्यो, को हो, को हो, बीउ कुह्यो ” भन्दै चरीले वसन्त
बोलाएपछि खेतबारीमा मल बोक्ने, अरब सागरबाट आउने वर्षापछि बाँझो
जोत्ने, सरसफाई गर्ने गर्दागर्दै मकै छर्ने बेला भइहाल्थ्यो । बङ्गालको
खाडीबाट आउने मनसुनी वर्षा लागेपछि पहाडी किसानलाई कसैसँग ठिङ्ग
उभिएर बोल्ने फुर्सद हँुदैनथ्यो । मायाप्रेम गर्ने तन्देरीतरुनी पनि “के भयो
भयो, वर्षा लाग्यो बोलचालै हरायो” भन्ने गीत गाउँदै व्यस्तताको सङ्केत
गीतबाट व्यक्त गर्थे । ऋतुसँगै जीवन चलायमान हुन्थ्यो । पात झर्ने, नयाँ
मुना पलाउने प्रकृतिको चक्र गाउँले किसानको जीवनचक्रमा पनि छर्लब्ग
देखिन्थ्यो । प्रकृतिको त्यो निरन्तर चलिरहने जीवन्त प्रक्रियालाई गाउँलेले
आफ्नो जीवनमा ढाल्थे ।
रूखका पात झरेको देख्दा आफ्ना मातापिताले आपूmलाई त्यसैगरी
छोडेर गएको भन्ने सम्झेर शोक मनाउँथे । बाँसको तामाझैँ हलहलाउँदो
भएर नयाँ मुना टुसाउँदा सन्तान जन्मेको खुसियाली सम्झेर खुसी मनाउँथे ।
जीवनचक्रलाई प्रष्ट बुझेका थिए । त्यसैले नाडीका नसामा रक्तसञ्चार
हुँदासम्म आँसी, कोदालो, नाम्लो, डोको सिरानीमा राखेर देवतालाई झैँ पूजा
गर्थे । घरको भकारीमा भएको भरीभराउ अन्न सकिँदै जाने र फेरि मङ्सिरमा
भकारीमा अन्न टम्म भरिने चक्रलाई आफ्नै घर आँगनमा हुने जन्म, मृत्यु,
हाँसो र आँसुसँग तुलना गर्थे ।
बाबुआमाको मृत्यु भएको शोक मनाए तापनि उनकै प्रतिनिधि, उनकै
जीवन र उनकै पुनर्जन्मको रूपमा आफ्नो जन्म भएको, पत्नीले आमाको रूप
लिएको, आफ्ना सन्तान भएपछि आफ्नो रूपमा सन्तानमा आपूm रूपान्तरण
भएको र आपूm बुढो भएपछि काब्राको पात झरेझैँ झर्ने र आफ्नो ठाउँमा
सन्तान आउने कुरामा विश्वास राख्थे । एउटा अचम्म के भने त्यो गाउँमा
पूर्वजन्म भनेर बाबुलाई, बाबुको पुनर्जन्म भनेर आपूmलाई सम्झन्थे । त्यसै
गरी आफ्नो पुनर्जन्म भनेर आफ्ना सन्तानलाई सम्झन्थे । यही जीवनमा सबै
कुरा पूरा गर्नुपर्छ । अर्को जीवन हुँदैन त्यसैले अर्को जीवनलाई भनेर कुनै कुरा
थाती राख्नुहुँदैन भन्नेमा विश्वास गर्थे ।

काम नगरीकन धान फल्दैन । धान फलाउन काम गर्नुपर्छ । धान
फलेपछि आफैँले बनाएको घिउ, दही, दुध, तरकारीसँग मज्जाले डकार
आउञ्जेल खानुपर्छ भन्नेमा सबैको विश्वास थियो । त्यसैले “आफ्नो कर्मै
फुटेको, पूर्व जन्मको कमाइले मेरो कर्मै खोटो” भन्नेहरू त्यो गाउँबाट
पलायन भएका थिए । त्यहाँ “कर्ममा विश्वास गर्ने, कर्म गरेपछि मणि उत्पन्न
हुन्छ” भन्नेहरूको बाहुल्य थियो । त्यसैकारण त्यहाँ हली, बाउसे, रोपारी,
आँसी बनाउने, कपडा सिउने, नाकको फुली, मुन्द्री, माडबरी बनाउने, डोको
र थुन्से बुन्ने, हाँडी र घैँटो बनाउने, माछा मार्नेबीच दाजुभाइको नाता थियो,
एकअर्कामा मितेरी साइनो गाँसिएको थियो । कसैका ठूला कसैका साना
भकारी भए तापनि त्यहाँ कोही भोकै थिएनन् ।
  
मुक्तिनाथतिरबाट आएको कालीगण्डकी पुर्तिघाट, सेतीबेनी, राम्दी हुँदै
दक्षिणतिर सलल बगी नै रहेको थियो । उसको पनि ऋतुअनुसार बहाव परि
वर्तन हुन्थ्यो । गाउँलेको अन्तिम यात्रा त्यहीँ कालीगण्डकीमा टुङ्गिन्थ्यो ।
कालीनदी बग्दै–बग्दै त्रिशुलीमा मिसिएर नारायणी, गण्डक हँुदै गंगामा
मिसिएर हिन्द महासागरमा मिसिएको थियो । त्यहीँबाट मनसुन भएर फेरि
खेतीपाती गर्न बर्खाको झरी भएर आएको भन्ने कुरा गाउँलेलाई त्यसबेला
थाहा थिएन । कालीगण्डकीको मुक्तिनाथदेखि राम्दीसम्मको यात्रा भने सबै
गाउँलेलाई थाहा थियो किनभने तीर्थ गर्न मुक्तिनाथ र नुन लिन राम्दी हुँदै
बटौली जाँदा नदीलाई प्रत्यक्ष भोग गरेका थिए ।
ऋतु परिवर्तनसँग समय परिवर्तन भई नै रह्यो । नदी बगेझै समय
सबैलाई छोड्दै बगी नै रह्यो । घरमै वेद पढ्नेहरू कम भए । दश कक्षासम्म
पढ्ने स्कुल खुले । परिवर्तनको हावा गाउँमा चल्न थाल्यो । पढ्नेहरू झन्
धेरै पढ्न पाल्पा, पोखरा, बटौलीतिर झरे । पहिलेजस्तो धेरै सन्तान जन्माउने
लाई कर्के आँखाले हेर्ने दिन आयो । सहर पसेका उतै बस्न थाले । पहिले
जस्तो काम गर्ने कृषकलाई हेला गर्न थाले । भैँसी, गोरु, बाख्रा पाल्नेहरू
कम हुँदै गए ।
सुख काट्न र भात मात्रै खान मधेसतिर बसाइँ सर्न थाले । हेर्दाहेर्दै
युवाहरू नहुँदा आफ्नै घरअगाडिको काब्राको रूखबाट पात झरेर नाङ्गो
भएझैँ गाउँ रित्तो भएको धर्मभक्तकै आँखाले देख्यो । उनकै पालामा भारतमा
मात्र लाहुर गएको सुनेकोमा आफ्ना भाइछोराहरू साउदी अरेबिया, कतार,
मलेसिया, कोरिया, जापानसम्म लाहुरे हुन गएको देखे । उनकै आँखाले उनकै
खलकका छोराबुहारीले बृद्ध आमाबाबुलाई घरमा एक्लै छोडेर सहरमा कोठा
भाडामा लिएर बसेको देखे । त्यो देखेर उनी साँच्चिकै भक्कानिए । मादलको
तालमा तन्देरीतरुनी फुरुङ्ग भएर नाचेझैँ ऋतुसँग मित लगाएर ऋतुसँगै
नाचेका धर्मभक्त पनि हेर्दाहेर्दै एक्लै भए ।

धर्मभक्त साँच्चिकै एक्लै भए । छोराले एस.एल.सी पास गरेपछि
पाँचमुरी धान फल्ने खेत बेचेर पढ्नका लागि छोरालाई पोखरा पठाए । ऊ
उतै बस्यो । बिहे गर्न भनेको मानेन । “उतै कताकी कुन केटीसँग मायाप्रे
म हो कि के हो गरेर विन्ध्यवासिनीमा गएर सिन्दूर हालेर बिहे ग¥यो रे ।”
भन्ने हल्ला धर्मभक्तले सुनेका थिए । एक बिहान जुठाल्नो नजिक घिरौलाको
झिक्राको सुकेको हाँगोमा बसेर कौवा करायो । त्यो कौवा तीन दिनसम्म
लगातार बिहानबिहानै आएर करायो । लखेट्दा पनि भागेन । धर्मभक्तकी
पत्नीले कागका दुवै आँखाबाट आँसु झरेको देखिन् अनि उनी पनि भक्कानिँदै
रुँदैरुँदै घरभित्र मझेरीमा पुगेर डाँको छोडेर रोइन् । काग कराउँदै रोएको
हुनाले उनी तर्सेकी थिइन् । सोही साँझ धर्मभक्तले गाउँलेले उनको छोराको
बारेमा गरेको कानेखुसीको हल्ला पत्नीलाई भनिदिए ।

“वंशवृक्षको जरो रहोस् भनेर पाँच छोरीपछि जन्मेको एउटै छोराले
आमाबालाई थाहापत्तै नदिई त्यसरी न जात मिल्ने न पात मिल्ने, न घर
मिल्ने न थर मिल्ने, न धान मिल्ने न खानपान मिल्ने, न गाउँ मिल्ने न ठाउँ
मिल्नेसँग बिहे गरेर त्यसरी माया मार्ला भनेर त सपनामा पनि सोचेकै थिइनँ
नि । हे भगवान् किन यस्तो पा¥यौ । पोखरा कति टाढा हो र ? यस्तो भोग्नुभन्दा त मर्न पाए पनि हुने नि ।” भन्दै डाको छोड्दै रुन थालिन् ।
“न रो । तेरा र मेरा हातपाखुरा चलुञ्जेल पक्कै भोकले मर्ने छैनौँ ।
नपढाएको भए घरै मजस्तै कोदाले किसान हुन्थ्यो । पढ्न पठायौँ । ठूलो मान्छे
होला, नाम कमाउँला, हामीलाई सुखको सास फेर्ने मौका देला भनेका थियौँ ।
“म ताक्छु मुढो बन्चरो ताक्छ घुँडो’ भनेझैँ भयो । सोचेअनुसार हुँदैन । कैले
काहीँ भरेभोलि भएको भैँसी मर्छ । खोरबाट थुतेर बाघले बोको खाइदिन्छ ।
चित्त बुझाउने हो, दुखाउने होइन । दुःख परो, पीर परो भनेर कालीमा गएर
हेलिन सकिँदैन ।” धर्मभक्तले पत्नीलाई ढाडस दिँदै भने ।

धर्मभक्तका पिता पद्मभक्तले कालीगण्डकीमा विश्राम गरेको पाँच वर्ष
भएको थियो । हलीबाको ढाँड भाँचिएर पिँढी कुरेको दुई वर्ष भएको थियो ।
हलीका दुईभाइ छोरा मद्रास गएका फर्केका थिएनन् । गाउँका युवा कसैको
घरमा थिएनन् । कोही युवा बस्न चाह्यो भने पनि “यहाँ बसेर के हुन्छ र ?
मलेसिया गए टन्न पैसा फल्छ” भनेर उक्साउने दलालहरू गाउँमै थिए ।
विदेसिन बाध्य पार्ने सामाजिक परिवेश बनेको थियो । कति छोराको कमाइको
धाक लाउँथे भने कति धर्मभक्तजस्तै भएका थिए । हेर्दाहेर्दै खरबारीको खर
काट्ने खेताला नभएर खरबारीमा नै सुकेर गयो । बारीका ठूलाठूला पाटा
बाझै देखिन थाले । अर्काको बारी बाँझो देख्दा भक्कानिने धर्मभक्त अब आफ्नै
बारी बाँझो हुन थालेकोले साँच्चिकै अमनिएका देखिन्थे ।

धर्मभक्त पनि रुन्थे तर उनले भित्रभित्रै आँसु पिउँथे । उनको आँखामा
आँसु छचल्केको देखिँदैनथ्यो तर उनकी पत्नी भने नरोएको पल नै नभएको
उनका रसिला आँखाले छर्लङ्ग देखाउँथ्यो । छोरा फर्केर घर नआएदेखि
धर्मभक्त घरबारी, घरखेत र घरगोठबाहेक अन्यत्र जान छोडेका थिए ।
उनलाई देख्ने इष्टमित्र र आफन्त कसैले प्रश्न त कसैले ढाडस दिँदै भन्थे,
“छोराको खबर के छ ? पैसा त कमाएको छ रे नि त । पैसा पठाउँदै होला
नि । भो पीर नगर । सबैको त्यस्तै छ । जमाना परिवर्तन भयो । सहनुपर्छ ।”
हेर्दाहेर्दै रास्कोट वरपरका नौनादी, वहाँकी, भाटीचौर, लौके, कुणादी,
चकौदे, भास्तुबजस्ता गाउँमा खरले घर छाउने मानिस पाइन छोडेका थिए ।
घर छाउन जान्ने कोही मरेर गए, कोही वृद्ध थिए त कोही बिरामी थिए ।
गाउँमा भएकाले जान्दैनथे । दुई चार लाहुरे र शिक्षकले जस्तापाताले घर
छाएबाहेक अरूले खरले नै छाउने गरेका थिए ।

“यत्ति छिटै गाउँ रित्तो होला अनि खेतबारी बाँझो पल्टला भनेर
त कसले सोचेको थियो र ! ठूला अनि पढेलेखेका युवायुवतीले आमाबाबु,
काकाकाकी, दाइभाउजुलाई भुसुनाजस्तो पनि मान्दैनन् । आमाबाबुले भनेको
मान्न छोडे । जे पायो त्यही खाँदै हिँड्छन् । चार महिना पहिलेको कुरा बिर्सिस्
र ठूला ! ऊ त्यो रातामाटा तल खेतको गरामा बहर बाच्छो काटेर खाए रे ।
मलाई त भन्न पनि पाप र डर लाग्छ । परिवर्तन त हामी भएकै छौँ नि ।
हिजो हाम्रै घरको काम गर्ने रास्कोटका हली र अरूसँग छोइछिटो गरिन्थ्यो ।
त्यो हामीले नै छोड्यौँ । दाल पकाउँदा लुगा फेरेर पकाउने र खाने चलन
थियो, हाम्रा छोराहरूले गरेनन् । खै हामीले केही भनेनौँ । हाम्रा छोरीबुहारीले
नाकमा मुन्द्री लाउनै छोडे, हामीले विरोध गरेनौँ । हामी परिवर्तित भएका
छौँ । समाज परिवर्तन त्यसरी क्रमैसँग हो हुने । चुरोट छ भने ले त यसो
बसिबियाँलो गरौँ” भन्दै जेठाबाले भने ।
एक सर्को चुरोट ताने । छ–सात पटक घाँटीका नसा फुल्ने गरी खोके ।
यो बिख नखाई पनि नहुने भन्दै “हेर्दै जा पच्चीस–तीस वर्षपछि यो देशमा
अनिकाल लागेन भने मलाई थुक्क भन्लास् । मातापितालाई सम्मान नगर्ने र धर्ती
बाँझो राख्नेलाई सुख कहिल्यै हँुदैन । धर्तीमाताको श्राप र जन्म दिने आमाको
आँसु सबैभन्दा कडा हुन्छ भन्छन् । हजारौँ वर्षदेखि पुज्दै आएको जनावर
काटेर खाँदैमा हाम्रो गाउँ भोलिपल्ट नै जापान र अमेरिका हुन्छ र ? बोल्न
जानेको छु भनेर चिच्याउँदैमा समाज परिवर्तन हँुदैन । समाज परिवर्तन गर्न
समय लाग्छ । मानिसको हृदयमा पुगेर परिवर्तनका सङ्केतले झक्झकाएपछि
मात्र परिवर्तन हुने हो । रातारात हुँदैन ।” तल्लाघरे जेठाबाले देउराली चुरोट
धर्मभक्तलाई दिँदै आफ्नो अनुभवअनुसार समाजको विश्लेषण सुनाए ।

“देखिराख, तेरो छोरो पनि मात्यो । त्यसले दुःख पाउँछ । हण्डर
खाएपछि फर्कन्छ । पीर नमान यस्तै भयो । संसारै बाँझो रहेपछि के गर्छस्
त ! अब सक्ने मात्र खेतीपाती गर । छोरो नआए पनि दुःख बिमार हुँदा
छोरीहरू पालैसँग आउँछन् । नातिनातिनीहरूले छोडेका छैनन् ।” देउराली
चुरोट तान्दै धर्मभक्तका काका पर्ने तल्लाघरे जेठाबाले दुवैलाई सम्झाउँदै
भने । राजभक्तकी आमाले एक कटौरा दुध ल्याएर जेठा ससुरालाई दिइन् ।
रुँदारुँदै उनका आँखा सुन्निएका थिए । दुध राख्दाराख्दै उनले पीडा रोक्नै
सकिनन् र त्यस्तैमा डाँको छोडेर रुन थालिन् । त्यो रात पिँढीको डिलमा
बसेर धेरै बेर उनीहरूले गन्थन गरे ।


“पाँच छोरी र एक छोरा गरी छ सन्तानका मातापिता भएर पनि एक्लै
भयौँ जेठाबा । तपाईंले बाहुनले हलो जोते जात जान्छ भन्नुहुन्थ्यो । मैले
साठी वर्षको उमेरमा हलो जोत्न परो । जात गयो गएन थाहा भएन । भोकै
मर्न सकिएन ।” धर्मभक्तले भने ।


“हलो जोते जात जान्छ भन्थेँ । त्यसबेला त्यस्तै थियो । भनियो ।
हाम्रोमा पनि तेरो भाइले हलो जोतेन त ? हलो जोतेर त मलाई दुःख लागेको
छैन । यो आजको समाजको अनिवार्य परिवर्तनको माग हो । अब त्यो चलन
हट्ने छ । तर, तँ, मेरो छोरो, म पछि यहाँ हलो जोत्ने बाहुन नै पनि नहुने
भए । म त पछि को कुरा सम्झेर पो दुःखी भएको छु । लाहुरे पनि त घर
आउनुपर्ला । खानुपर्ला । सबैले सहरमा नै घर बनाएर बस्न त सक्दैनन् ।
बुढेसकालमा त गाउँ फर्कनुपर्ला नि त्यसबेला के गरी खान्छन् यिनले ?
विदेशबाट चामल आएन भने के खालान् यिनले । पैसाले त पेट नभर्ला ।”
दुध पिउँदै जेठाबाले भने ।

गाउँमा स्कुल, कलेज, स्वास्थ्य चौकी, बिजुलीबत्ती, खानेपानी, मोटर
बाटो सबै कुरा पुगे तापनि बसाइँ सर्ने र लाहुर जानेको लर्को नछोटिँदा
गाउँमा नै बसौँ भन्ने गाउँले तर्सन छोडेका छैनन् ।
दशैँको बेला सत्तरी वर्षको उमेरमा धर्मदत्त थला परे । रास्कोटको एक
जना छिमेकीले उनलाई बोकेर पाल्पा पु¥याए । उनको साथमा जेठी छोरी
नानी थिइन् । निमोनियाले भेटेको रहेछ । औषधि लिएर घर फर्केको तीन
दिनपछि उनले देह त्याग गरे । चिनेका, जानेका र थाहा पाएकालाई खबर
गरियो तर पिताको मृत्यु–संस्कारमा उनको छोरा राजभक्त फर्केर आएन ।
पाँचवटी छोरीले उनको क्रिया गरे ।
आमा एक्लै भएदेखि माहिली छोरीकी कान्छी छोरीले हजुरआमालाई
छोडिनन् । उनी मामाघरमा नै बसेर पढ्ने र हजुरआमालाई बोल्ने साथी
बनिन् । सबै कुरा बिर्सनुपर्छ । राजभक्तकी आमाले पति मरेको कुरा बिर्सिन्
तर छोरालाई बिर्सनै सकिनन् । ऊ उनको आँखावरपर बाहेक टाढा कतै
गएन । दिनभर आँखा र राति सपनामा आउँथ्यो । आमाका आँसुले अँगेनामा
खरानी भिज्यो, पिँढीको डिल भिज्यो तर छोराको हृदयमा आमाबाबुको लागि
मायाको अङ्कुर कहिल्यै टुसाएन । गाउँलाई नै अचम्म पार्नेगरी आएन ।
एक दिन बिहान नातिनी स्कुल गइसकेकी थिई । आमाले आँगनमा
कुचो लाउँदै थिइन् । धेरै पहिलेझैँ जुठाल्नोनजिक कौवा आएर खनियाको
हरियो हाँगोमा बसेर काँकाँ गर्दै करायो । उनले “हाँ.. हाँ.. आज फेरि के भन्न
आइस्” भन्दै धपाइन् । एकासी वर्षकी आमा कौवालाई धपाउँदै भैँसी दुहुन
गइन् । भैँसी दुहेर आउञ्जेल त्यो काग त्यही हरियो डालीमा काँकाँ गर्दै
थियो । “यसले केही त भन्न खोजेकै हो” ठेकीभित्र पनि नराखी टुसुक्क
खडकेरीमा बसेर त्यो कागलाई हेरिन् ।


बचराजस्तो देखिने कागको आँखामा पहिलेजस्तो आँसु उनले देखिनन् ।
काग कराएको एक सातापछि एक जना त्यस्तै २३–२४ वर्षको सुन्दर,
अग्लो, गोरो कलकलाउँदो युवा धर्मभक्तको आँगनमा टुप्लुक्क आइपुग्यो ।
कसैले पनि नदेखेको त्यो युवाले कुममा अड्याउने डोरी भएको ठूलो झोला
बोकेको थियो । झोला पिँढीमा राख्यो । आमालाई सपना विपनाजस्तो
लागिरहेको थियो । त्यो केटाले आमाको खुट्टामा ढोग ग¥यो । वृद्ध आमा त्यसै
भावविभोर भइन् । केही बोल्न सकिनन् । हृदयमा नजानिँदो माया उम्रेर त्यो
माया नसैनसा हुँदै आँखामा पुग्यो । आँसु बन्यो । बलिन्धारा भएर छाती
भिजाउँदै झ¥यो । “मैले चिनिनँ नि बाबु, तिमी को हौँ ? मलाई किन ढोग
ग¥यौँ ?” भनेर सोध्ने मन भएर पनि उनको मुखबाट वाक्य नै फुटेन ।
पसिनैपसिना भएको युवालाई देखेर को होला भन्ने तर्कना गर्दै उनी
भित्र पसिन् । ठेकीबाट दही खन्याएर पानीमा फिटेर एक कटौरा त्यो युवालाई
खान दिइन् । त्यो युवाको नाक, गाला र निधार देख्दा पति धर्मभक्तको झल्को
मानेर झस्किइन् तर केही भन्ने आँट गरिनन् ।


“हजुरआमा म हजुरको नाति कर्मभक्त हुँ । पोखराबाट अमेरिका पढ्न
गएको थिएँ । म पोखरा आएको पाँच दिन भयो । त्यहाँबाट तपाईंलाई भेट्न
सरासर यहाँ आएको हुँ ।” युवाले पानी फिटेको दही पिएर कटौरा भुईंमा
राख्दै भन्यो ।
नपत्याउँदो भयो । त्यसपछि उनी धेरै बेर रोइन् । छोरो पढ्न गएको
अठ्ठाइस वर्षपछि २४ वर्षको नाति आँगनमा झुल्कँदा आकाशका तारा र
पूर्णिमाको जुन एकैचोटि आफ्नो आँगनमा झर्दा आँगन चम्केझँै राजभक्तकी
आमाको हृदय पनि खुसीले चम्केको थियो । लोग्नेले त्यो नातिलाई देख्न
पाएको भए अरू दश वर्ष पक्कै बाँच्ने थिए भन्ने कल्पना गरिन् । उनले
छोरो हराएको बेला र नाति आँगनमा आएको बेला कागले दिएको सन्देश
सम्झिन् । रास्कोटको बिरामी हलीबा र साठी वर्षको उमेरमा धर्मभक्त पाध्या
हलीबा भएर बारी जोतेको सम्झिन् । बिहान उज्यालो नहुञ्जेल त्यो घरमा
ढिब्रीको बत्ती निभेन । कर्मभक्तले हजुरआमाको हात समातेर २८ वर्षको कथा
सुनायो । हजुरआमाको चाउरिएका गाला र आँखाका कोषवरपर रात छिचोल्दै
झरेकी उषामा जस्तै खुसीको रेखा देख्यो । कर्मभक्त पनि मनमनै हाँस्यो ।
त्यसपछि भोलिपल्ट बिहान बिरामी हलीबालाई भेट्न कर्मभक्त रास्कोटतिर
उकालो लाग्यो ।
२०७७ असार bishnu.nmd@gmail.com

टुर दे फिज

यात्रा

This image has an empty alt attribute; its file name is bishnu-prasad-sharma-parajuli.jpg



विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

धन्यवाद, गोरखापत्र दैनिक शनिवार पुष २५, २०७७

फ्रान्सका केही मित्रहरूसँग नेपालको हिमालय क्षेत्रमा पदयात्रा गरेको हुनाले उनीहरूको निम्तोपत्रले गर्दा होला भिसा पाउन समस्या भएन । म र श्रीमती सुशीला वि.सं. २०७६ को भदौ २० गते टर्किस एयरलाइन्सबाट इस्तानबुल हुँदै फ्रान्सको राजधानी पेरिस ओल्यौँ । पेरिस मात्र घुम्न कम्तीमा एक साता चाहिन्छ । हाम्रो दुई दिनको पेरिस घुमाई त्यहाँको भूमिगत मेट्रो फुत्तफुत्त भागेझैँ मात्र भयो, झल्याकझुलुक । पेरिसलाई थाती राखी टिजीभी रेल सेवाबाट पेरिसदेखि ४१५ किलोमिटरको दूरी तीन घण्टामा पूरा गरी दक्षिणपूर्व जेनेभानजिक रहेको क्लुदिन दिदीको सहर आनमास पुग्यौँ ।


मानव सभ्यता, धर्म, संस्कृतिमा हामी पूर्वीया खुबै धनी छौँ भन्दै फोस्रो धाक र धक्कु लगाउँदै घिरौला जत्रो नाक बनाए तापनि पश्चिमाले जीवनको अर्थ जप गरेर होइन यथार्थ रूपमा मज्जाले बुझेका छन् । युद्ध, राजनीतिक दमन, आर्थिक मन्दी जस्ता मार खेप्नु परे पनि मानव जीवनको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै उनीहरूले यातायात, स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारको विषयमा उच्चतम विकास गर्दै ५०० वर्ष पहिलेदेखि अत्यधिक सुविधा भोग गरेका छन् । फलस्वरूपः रेलमार्ग, राजमार्ग, भूमिगतमार्ग, जलमार्ग, जलमुनिबाट बनाइएका मार्ग, हवाईमार्ग सबैमा उनीहरूले अत्यधिक विकास गरेका छन् । त्यसको प्रयोग गरी आम नागरिकले उत्तिकै लाभ लिएका छन् । उनीहरूले राजनीति, युद्ध र विकासका पाटालाई फरक–फरक कोणबाट निरन्तर अगाडि बढाए । हामीले त्यस्तै प्रकारको विकास गर्ने अकुत सम्भावना भएर पनि सायद राजनीतिमा मात्रै सयौँ वर्ष खर्च ग¥यौँ । अलमलियौँ र साह्रै नराम्रो गरी पछि प¥यौँ । मानवीय मूल्यलाई महŒव दिएको भए नेपालमा पनि युरोपमा जस्तै विकास हुने थियो ।


हामी नेपालबाट फ्रान्स गएका थियौँ । छोरी डा. सुनिता अमेरिकाबाट पेरिस पुगेकी थिइन् । भाइ कृष्ण भाषाशास्त्रमा पि.एचडीको लागि फ्रान्सको दोस्रो ठूलो शहर लियो थिए । हाम्रो भ्रमण दक्षिणपूर्व फ्रान्स, जेनेभा र युरोपको सबैभन्दा अग्लो अल्पस पर्वत माउन्ट ब्लाँ (४,८१० मि.) वरपर केन्द्रित थियो । त्यसभित्र पाँचओटा फरक–फरक ठाउँ र प्रकृतिका रमाइला पदयात्रा रहेका थिए । त्यसैमध्येको एक पदयात्रा थियो ‘टुर दे फिज’ अर्थात् फिज अल्पस पर्वतको परिक्रमा । ससाना खोला, झरना, ताल, घाँसे उपत्यका, पूmल, चुनढुङ्गा र कार्सटिक चट्टानका अति नै तिखा, चुनौतीपूर्ण चुचुरा, माउन्ट ब्लाँ पर्वत र त्यसवरपर इटालीसम्म फैलिएका हिमपर्वतको दृश्य र पहाडी घरको बास दुई दिने टुर दे फिजको सबैभन्दा महŒवपूर्ण अंश थियो ।
हामी आनमासको कम्फोर्ट होटलमा बस्यौँ । टुर दे फिजका लागि आनमासबाट पचपन्न किलोमिटर टाढा रहेको दु लिगोनसम्म कारमा गयौँ । कार पार्क गर्ने वरपर नेपालको हिमाली क्षेत्रका काठले बनेका जस्ता ससाना लज रहेका थिए । त्यस्ता लजलाई त्यहाँ रिफ्यूज भनिँदोरहेछ । त्यस बेला हामी तीन नेपालीसहित क्लुदिन, पास्कल, मुरियल, दोमिनिक, मारयुस र बाबेत गरी नौ जना थियौँ ।


कार पार्क गरेपछि करिब तिस मिनेट वनको गर्गरे ढुङ्गाको बाटो हिड्यौँ । गर्गरे बाटोमा यात्रुको सुरक्षाका लागि फलामको बार राखिएका थिए । यात्रु लर्केर नलडून् भनेरै काठका फलिका ठोकेर सिँढीहरू बनाइएका थिए । पानी बाटोमा नजाओस् भनेर काठ र फलामका डुँड राखिएका थिए । प्रत्येक घुम्ती, दोबाटो र चौबाटोमा सो ठाउँमा पुग्न लाग्ने समय, त्यहाँबाट देखिने अल्पस पर्वत, तालतलैया, जनावर, चट्टानबारे जानकारीसहितको नक्सा ठाउँठाउँमा राखिएका थिए । नेपालमा अति चर्चित पदमार्गमा पनि साइनबोर्ड छैनन् । बिस्कुट, चाउचाउका खोस्टा हेर्दै ‘बाटो त्यही हुनुपर्छ’ भन्दै गन्तव्यमा लाग्नुपर्छ । फ्रान्समा भने आपूm कुन ठाउँमा जाने हो सो ठाउँ थाहा भएपछि नक्सा हेर्दै उक्त स्थानमा पुग्न बाधा हुँदैन । करिब आधा घण्टा हिँडेपछि हामी सुन्दर दे ला प्लुरुज झरनानजिक पुग्यौँ । झरनालाई पृष्ठभूमिमा राखेर तस्वीर लियौँ । त्यसपछि हामी दुई समूहमा बाँडियौँ ।

Mt. Blanc


क्लुदिन, बाबेत, सुशीला झरना झरेको ले गिफ्रे खोलाको सजिलो र छोटो बाटो हुँदै क्लुदिनको अल्पसको पर्वतीय घर चले ९ऋजबभित० तिर लागे । हामी छ जना अलि फेरो, अलि साहसिक करिब सात घण्टा हिँडेर कार्सटिक चट्टान चढेर साँझ सोही पर्वतीय घरमा पुग्ने गरी अर्को बाटो लाग्यौँ ।
हामीले अन्नपूर्ण परिक्रमा भने जस्तै यो फिज पर्वतको परिक्रमा हो । यस पर्वतवरपर धेरै प्रकारका पदयात्रा गर्न सकिँदोरहेछ । युरोपको सबैभन्दा अग्लो अल्पस पर्वतमालादेखि नजिक रहेका यी पर्वतहरूमा पदयात्रा गर्न संसारभरकै पर्यटक पुग्दारहेछन् । जेठदेखि भदौसम्म यहाँ पर्यटककोे अत्यधिक भिडभाड हुने जानकारी पास्कलले दिएका थिए । फ्रेन्च नागरिक तन्दुरुस्त रहन त्यस प्रकारको पदयात्रा हरेक साता गर्दा रहेछन् । त्यसैले नेपालको हिमालय पवर्तको पदयात्रामा पनि उनीहरूलाई कठिन नहुँदो रहेछ ।


सामान्य उकालो चढेपछि हामी सानो भञ्ज्याङ पार गरेर दे’ एन्तर्नेको पाटनमा पुग्यौँ । पूर्व–पश्चिम फैलिएको त्यो पाटन चुनढुङ्गाको पर्वतले घेरिएको छ । हरियो घाँस र ढकमक्क फुलेका थरीथरीका पूmलले सजाएझैँ पाटन सुन्दर देखिएको थियो । मृग र झारल पाइने भए तापनि त्यसबेला भने हामीले देख्न पाएनौँ । त्यहाँबाट माउन्ट ब्लाँको अति नै मनमोहक र हिउँले ढाकिएर गमक्क परी बसेको चुचुरो देख्दा मैले कास्की, स्याङ्जा, पर्वतको गल्छेडोबाट विविध रूपमा झुलुक्क देखिने अन्नपूर्ण दक्षिणलाई झल्यास्स सम्झेँ । हाम्रा पर्वतलाई हिमालय र युरोपका पर्वतलाई अल्पस भनी नामकरण गरे तापनि आखिर हिउँ त हिउँ नै हो । त्यो सेतै हुन्छ अनि सेतो हिउँ मनमोहक नै हुन्छ । त्यसले मानवलाई लोभ्याउँछ लेकाली पूmलले भँवरालाई लोभ्याएझैँ । त्यस दृश्यमा अलमलिएको बेला साथीहरू अगाडि पुगेर मलाई पर्खँदै थिए । घाँस, लटरम्म फुलेका लेकाली पूmलहरू भएको सानो उपत्यकामा हिँड्दा शरीर हलुङ्गिएर फुरुङ्गिएको थियो ।


हलुका उकालो चढेपछि दे’एन्तर्ने उपत्यकामा प्रवेश ग¥यौँ । त्यो उपत्यका पहिलोभन्दा फराकिलो र अझ सुन्दर देखिन्थ्यो । सफा मौसममा देखिएको निलो आकाश, हिउँले ढाकिएका पर्वत र चट्टानको दृश्यले यात्रालाई रोमाञ्चक पारेको थियो । नयाँ ठाउँ भएकाले नयाँ के देखिन्छ कि भन्दै आँखा र मन तुलबुलाउँदै कहिले निलो आकाश, कहिले सेता तिखा ढुङ्गैढुङ्गाको पर्वत, कहिले चराचुरुङ्गी त कहिले पूmलहरू त कहिले सेता हिमपर्वतमा पुगेर ठोकिन्थे । त्यो स्थान समुद्र सतहदेखि २,००० मिटरको उचाइमा थियो । एकाध भेटिने यात्रुले हामीले ‘नमस्ते’ भनेझैँ ‘बोँजु’ भन्दै अभिवादन गर्थे तर उनीहरूले ‘तपाईंको जिल्ला कुन प¥यो कुन्नि’ भनेर सोधेको भने सुनिँदैनथ्यो ।
युरोपमा समुद्र सतहदेखि २,५००–३,००० मिटर अग्ला भञ्ज्याङ पार गर्नु, भञ्ज्याङमा पुग्नु वा त्यतिकै उचाइका ठाडो चट्टान डोरीको भरमा चढ्नु साहसिक यात्रा गर्नु हो । फ्रान्स र स्वीट्जरल्याण्डमा भने त्यति उचाइ धेरै ठाउँमा पाइन्छ । ती क्षेत्रमा पदयात्रा, चट्टान आरोहण गरी रमाउने बालकदेखि असी वर्षसम्मका यात्रीको घुँइचो नै हुन्छ ।


हामी दे’एन्तर्ने नाम गरेको सानो तालको किनारमा पुग्यौँ । वातावरण अति नै शान्त भएको हुनाले उपत्यकाको दुवैतिर रहेका चट्टान र निलो आकाश दे’एन्तर्ने तालमा विश्राम गरेको जस्तो देखिन्थ्यो । समुद्र सतहदेखि २,०६३ मिटरको उचाइमा रहेको दे’एन्तर्ने तालले ११ हेक्टर भूभाग ओगटेको छ भने गहिराइ मात्र १३ मिटर रहेको छ । त्यस बेला मलाई यस्तो लाग्यो कि मानौँ चुनढुङ्गाका पर्वतमाला र निलो आकाश त्यो तालमा पौडी खेल्दै पिरतीका कुरा गरिरहेका छन् ।
चट्टान प्राचीन चुनढुङ्गाको समुद्री सतह हो । भौगर्भिक उतारचढावले त्यो पर्वत विभिन्न आकृतिमा रूपान्तरित भएको देखिन्थ्यो । नेपालमा भएको भए त्यो पर्वतमा देखिएको विभिन्न आकृतिलाई साक्षात् शिव, पार्वती, गणेश, विष्णु, सेनरेव, बुद्ध बनेर पूजा गन्थ्यिो । ताल भएको उपत्यका निकै शान्त, रमणीय र प्रिय थियो । तालमा पुगेपछि हामीलाई शुभयात्रा भन्दै मुरियल र दोमिनिक अर्को बाटो हुँदै कार राखेको ठाउँतिर फर्के । हामी दे’एन्तर्ने भञ्ज्याङतिर चढ्यौँ । हिमाली कागहरू हाम्रोवरपर कावा खाइरहेका थिए ।
पश्चिमाहरू समयको पछि दौडिन्छन् । त्यो सत्य हो । त्यसै कारणले आर्थिक विकास गरे । त्यो अर्को सत्य हो । उनीहरूले बिदाको बेला प्रकृतिसँगको खेल पनि साँच्चिकै धोको पु¥याएर खेल्छन् । त्यसैले त आइस जमेको तालमुनि पौडिने, हिउँमा स्की खेल्ने, नाङ्गा कठिन अल्पस पर्वत चढ्ने, हिमालय पर्वत चढ्न र पदयात्रा गर्न नेपाल जाने गर्छन् । उनीहरूले जति प्रकृतिको स्वाद र प्रकृतिबाट मनोरञ्जन कमैले लिन्छन् ।
दे’एन्तर्ने भञ्ज्याङमा पुगेपछि त्यहाँबाट देखिने मनमोहक दृश्यले हाम्रा आँखाको डिल फराकिलो पार्न बाध्य पा¥यो । त्यहाँबाट युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ (४,८१० मि.), एग्विली दु मिदिका तिखा चुचुराहरू, चुचुरासम्म पुग्ने केवल कार, हिम गुफा, फराकिलो हिमनदी र असङ्ख्य अन्य तिखा अल्पस पर्वतको इटालीसम्म फैलिएको दृश्य देखिएको थियो । पहाडहरू एकअर्कासँग कसिलो अँगालोमा बाँधिएका युवायुवती जस्ता देखिएका थिए । धुपीको हरियो वन, वनभित्र लुकेको पर्यटकीय र पर्वतीय सहर चामोनिक्स र सेता हिमपर्वतले अँगालो हालेको उपत्यका देख्दा जो कोहीलाई पनि नलठ्ठ्याई रहन सक्दैनथे ।
फ्रान्सको दे’एन्तर्ने भञ्ज्याङमा उभिएर पूर्वतिर फर्केर त्यसवरपर देखिएका अल्पस पर्वतमालाको लामो ताँती देख्दा मलाई नेपालको झल्को लाग्यो । मलाई यस्तो लाग्यो कि म पुनहिलमा उभिएर माछापुच्छ«ेदेखि गन्धर्वचुली, गङ्गापूर्ण, खाङ्सार काङ, अन्नपूर्ण प्रथम, अन्नपूर्ण दक्षिण र हिउँचुली हेरिरहेको छु । उनीहरूसँग भलाकुसारी गरिरहेको छु । हामीले बिहानको सूर्योदयको मिठो पाहारको न्यानोपनको स्वाद लियौँ । त्यहाँबाट इटालीसम्मका पर्वतहरूको दृश्य हेर्दै प्याक लन्च खायौँ । त्यो घनीभूत आनन्दमा थप ऊर्जा फ्रेन्च रेड वाइनले दिएको थियो । त्यसपछि ओरालो ओर्लेर फिज पर्वतको फेद चले दे’आयर्समा पुग्यौँ । दिउँसोको चर्को घामसँगै हामीले फिजको चले दे’आयर्स चट्टान चढ्ने तयारी ग¥यौँ ।
चामोनिक्स उपत्यकाको पश्चिममा रहेको फिज पर्वत प्रकृति संरक्षण क्षेत्रमा पर्छ । सेतो चट्टानको अधिकांश भागमा धाँजा फाटेको देखिन्थ्यो । ती चट्टान कतैकतै खुकुरीको धार जस्ता धारिला थिए । कुनै चट्टान भने छुरीको टुप्पो जस्तै तिखारिएका थिए । चर्को घाममा नाङ्गो चट्टान चढ्नु सबैलाई कठिन हुन्छ नै । त्यहाँ यात्रुलाई सहज महसुस गराउन र कुनै पनि दुर्घटना नहोस् भन्नका लागि चट्टानमा फलामका डन्डी ठोकेर त्यसमा फलामको साङ्लो बाँधिएका थिए । पहरामा खुट्टा अड्याउन नमिल्ने भागमा फलामको डन्डी ठोकेर टेक्न मिल्ने खुड्किलो बनाइएको थियो । किला ठोक्न नमिल्ने ठाउँमा हाम्रो मुगुको लिस्नोभन्दा सजिला फलामकै भ¥याङ ठड्याइएका थिए । तिखा, धारिला र धाँजा परेका सेता दाह्रे चट्टान डोरी समातेर चढ्नुपर्ने भएकाले त्यसलाई साहसिक पदयात्राको कोटीमा राखिएको थियो । असजिलो ठाउँमा केटाकेटी, युवायुवती र पाको उमेरका मानिसको भिड थियो । बलियाले पनि त्यहाँ पुगेर पर्खनुपथ्र्यो किनभने त्यहाँ अर्को बाटो थिएन । कोही यात्रु ओर्लन नसकेर र कोही चढ्न नसकेर रोएको पनि देखिन्थ्यो ।
भूगर्भविद्का अनुसार अल्पस पर्वतमाला सात करोड सत्तरी लाख वर्ष पहिले बनेको हो भने हिमालय पर्वतमाला पचास लाख वर्षपहिले मात्र बनेको हो । त्यसैले हिमालय पर्वतलाई संसारको कान्छो पर्वतमाला भनिन्छ । अल्पसको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँको उचाइ समुद्र सतहदेखि ४,८१० मिटर रहेको छ भने हिमालय पर्वतमालामा पर्ने संसारकै उच्च शिखर सगरमाथाको उचाइ ८,८४८ रहेको छ ।
युरोपमा १,५०० मिटरको उचाइमा हिउँ लामो समय रहन्छ भने हाम्रोमा ५,००० मिटरभन्दा माथि मात्र लामो समय हिउँ जमिरहन्छ । हिमालय पर्वतमालामा समुद्र सतहदेखि ५,००० मिटरको उचाइसम्म पनि वनस्पति पाइन्छ भने युरोपमा ३,००० पछि पाइँदैन । फ्रान्सका अल्पसमा १,५०० को उचाइदेखि नै नेपालको ३,५०० मिटरमा पाइने पूmल र अन्य बिरुवा देख्न थालिन्छ । युरोपमा २,५०० मिटरको उचाइमा पाइने बिरुवा नेपालको ४,५०० मिटरमा मात्र देख्न सकिन्छ । त्यो नौलो लाग्यो मलाई । त्यहाँ देखिने पूmल, ससाना पोथ्रा, दुई फुट अग्ला काँडेझार र होचा बुट्यान देख्दा म कतै नेपालको ४,००० मिटरभन्दा माथिको उचाइमा त हिँडेको छैन भन्ने भान हुन्थ्यो ।

This image has an empty alt attribute; its file name is img_0893-lake-danterne-.jpg
IMG_0893 Lake d’Anterne


मैले धवलागिरि परिक्रमा र सगरमाथा क्षेत्रको चो ला पार गर्दा डोरीको प्रयोग गरेबाहेक अन्यत्र गरेको थिइनँ । डा. सुनिताको लागि डोरीको प्रयोग पूर्णतः साहसिक र नयाँ अनुभव थियो । उनलाई डोरी समात्ने, चट्टानमा खुट्टा राख्ने आधारभूत सिप मित्र मरयुसले सिकाएका थिए । हामी बिस्तारै त्यो धार परेको ठाडो चट्टान चढ्दै गयौँ । आकाश फराकिलो हुँदै गएकाले उकालो सकिन थालेको अनुभव गरेको थिएँ । त्यसको केही क्षणपछि २,३०० मिटरको उचाइमा रहेको चले दे’आयर्स भञ्ज्याङमा पुग्यौँ । भञ्ज्याङबाट पूर्वतिरका हिमपर्वत, पश्चिमको दे’साल्ज उपत्यका र हामी बास बस्ने चलेका कटेराहरू देखिएका थिए ।
त्यो साँझ अल्पस क्षेत्रमा खाने फ्रेन्च खाना फोन्दुसहित स्थानीय गुलियो वाइन, रेड वाइन र छ–सात थरीको चिज खायौँ । चिज, चकलेट र वाइनमा फ्रेन्च सौखिन हुन्छन् । भोलिपल्ट हामी ले गिफ्रे खोलाबाट झरेका त्रेनात्त, साजेज, सुफाज र प्लुरुज झरना हुँदै टुर दे फिज यात्रा पूरा गरेर दु लिगोनमा झ¥यौँ । यात्रामा झारल, मृग, मारमोत हामीभन्दा टाढा रहे तापनि चराहरूले भने हाम्रो स्वागत खुसी भएर गरेका थिए । उनीहरूले मधुर आवाजमा गीत गाउँदै हामीलाई स्वागत गरेकोमा हामी प्रफुल्ल भएका थियौँ ।
पदयात्रीको सुरक्षा गर्न राखिएका डोरी, बार, भ¥याङ, पहिरो गएको ठाउँको मर्मत, बाटोमा पानी जान नदिन रखिएका फलाम र काठका डुँड, गर्गरे भिरालोमा चिप्लो नहोस् भनी काठ वा ढुङ्गा ठोकेर बनाइएका टेका, ठाउँठाउँमा राखिएका नक्सासहितका सूचना पाटी देख्दा नेपालको पदमार्गको सम्झना भई नै रह्यो । हामीले नेपाललाई देवता बास बस्ने ठाउँ भने तापनि पदयात्रीलाई चाहिने सामान्य सूचना पनि नदिँदा प्रत्येक वर्ष बाटो बिराएर विदेशबाट आएका देवताहरू दुर्घटनामा परेको सम्झेँ । ‘नेपालमा पनि मानवको सुख, सुविधा र सुरक्षाका लागि सोच्ने युगको प्रारम्भ अवश्य हुनेछ । हाम्रोमा पनि प्रकृतिलाई माया गरेर त्यसबाट भरपुर स्वाद लिने दिन धेरै टाढा छैन ।’ भन्ने कुरा मनमनै सोच्दै यो मनलाई आफैँले शान्त पारेँ। त्यस्तै कुरा खेलाउँदै मित्र मारयुसको सुविधा सम्पन्न कारभित्र छिरेँ र टुर दे फिजको अविस्मरणीय यादहरूलाई मनभरि सँगालेँ ।

समाप्त

मलाई जुनेली रात मन पर्छ

धन्यवाद पूर्वाञ्चल दैनिक

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

पूर्णिमाको रात, टहटह जुन लागेको बेला
रानीचरीले प्रेमको गीत गुनगुनाएको बेला
सेताम्मे हिरैहिराको हार पहिरेर तमोर बगेको बेला
त्यसको बगरमाथि साठी मुरेको फाँटमा पहेँलपुर भएर
जर्नेली धानको बाला लहलह झुलेको बेला
सँगिनीको काखमा पल्टेर
प्रकृतिको त्यो स्वर्णिम लीला हेर्न
मलाई औधी मन पर्ने भए तापनि
सत्य होला, मनोरम त्यो विहार हेर्न होइन,
दिनभर कोदालो खन्दा,
दिनभर मोटर कुद्ने बाटो बनाउन पहरा फुटाउँदा
उठेर फुटेका हत्केलाभरिका
मेरा चह¥याइरहेका फोराहरूलाई शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन पर्छ ।

आमा र बा’को दाम्रिएको पेट उकास्न
मेरी उनी ती लुखुरी प्रियतमको
फाटेर टालेको गुन्यू र चोली फेर्न
ढुकुरका बचेरालेझैँ नाङ्गै, मुख आँ गरेर बसेका
तामाका कलिला ठोसा जस्ता मेरा बचेराहरूलाई
दुई छाक पेटभर खुवाउन
दिनभर अनि कहिलेकाहीँ रातभर पनि
अरबको छाला खुइलिने उखरमाउलो गर्मीमा
म आलुझैँ उसिनिएको बेला शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन मर्छ ।

धेरै साथीहरू क्रान्तिमा होमिएर सहिद भए
क्रान्तिपछि फेरि अर्को क्रान्ति भयो
सहिदहरूको पङ्क्तिमा थप सहिदहरू लामबद्ध भए
पौराणिक ग्रन्थमाझैँ
परिवर्तनको रथमा अरुण सारथी बनेर
सूर्यलाई रथमा बोकेर आए ।

वृद्ध बाजे–बज्यै, बा–आमा, लुखुरीसहित सपरिवार
ऊ अनि ती सबै बन्धुबान्धवहरू
नयाँ युग स्थापनाको पर्वमा मस्तले झुमेर नाच्यौँ ।
धेरै दिन पछि बिहान उठ्दा लामबद्ध ती सहिदहरू
बरबर आँसु झार्दै रोएको देखेँ ।
सूर्य, उनको रथका सारथी अरुण र ती सात घोडाहरू–
गायत्री, वृहति, उष्णिक, जगती, त्रिष्टुप, अनुष्टुप र पङ्क्ति
आ–आफ्नै धुन, गति, दिशा र धुन्धुकारीको इसारामा,
सूर्यलाई रथको एउटा पाङ्ग्रो र अरुणलाई लगाम छोडेर
बुर्कुसी मार्दै दौडिरहेको देखेँ ।

मात्र लगाम समातेका सारथी अरुण,
मात्र रथको एउटा पाङग्रो समातेर
बिलखबन्दमा परेर उभिएका सूर्य
र लगाम विहीन ती घोडाहरू
ढुकुटीमा बुर्कुसी मारेको देख्दा
र लगामविहीन ती घोडाहरू
आमाको छातीमाथि बुर्कुसी मारेको देख्दा
मेरो छातीमा डढेलो जल्न थाल्यो
मेरो हृदयमा सिन्धुपाल्चोकको जम्बुको पहिरो बग्न थाल्यो
छातीमा डढेलो लागेर अनि हृदयमा पहिरो झरेर
मेरो छाती जलेर म अत्तालिएको बेला शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन मर्छ ।

२०७७ भदौ २६

महाभारतमा चार्वाकको प्रसङ्ग ः सङ्क्षिप्त चर्चा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

       मानव समाजको विकासक्रममा प्रकृति, सत्य, यथार्थ र कर्मलाई मान्ने चलन थियो । प्रकृति नै सर्वस्व मानिन्थ्यो किनभने प्रकृतिबाट नै प्राणीको जन्म र प्रकृतिमा नै विलीन हुने वा मृत्यु हुन्छ भन्ने मान्यता सर्वस्वीकार्य थियो । परमाधिपति ईश्वरको लीलाबाट यो ब्रह्माण्डको निर्माण भएको र परब्रह्म परमेश्वर ब्रह्माले यो जगत्, मानव र सम्पूर्ण प्राणीको रचना गर्नुभएको हो भन्ने विचार त्यस बेला आइसकेको थिएन । सर्वसाधारण मानिसले व्यवहारबाट सिक्दै आएको विचार प्रवल र लोकप्रिय थियो । लोकले मानेकाले त्यसलाई लोकायत भनिन्थ्यो । महाभारत कालमा आइपुग्दा लोकायत विचारलाई चार्वाक नामकरण गरियो । चार्वाक वा लोकायत विचार लिनेलाई राक्षस भनियो । महाभारतमा चार्वाक बारे भएको प्रसङ्ग यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको हो ।

         ऋग्वैदिक युगसम्म पनि पञ्च इन्द्रियले अनुभव गर्ने तŒव यथार्थ, सत्य र प्रमाणलाई मानिन्थ्यो । अलौकिक शक्ति त्यस बेला प्रादूर्भाव भएको थिएन । ऋग्वैदिक युगदेखि भौतिक वस्तुमा आधारित यथार्थ जीवनोपयोगी विषयलाई लोकले मान्दै आए । बौद्ध दर्शन (५६३–४८३ ई.पू.)को विकास हुनुभन्दा पहिले पूर्ववैदिक कालदेखि नै मानव जातिले भौतिक जगत््मा विश्वास गर्दै जीवनमा प्रयोग गर्दै आएको लोकायतिक विचार लोकप्रिय बन्यो र त्यसलाई पछि चार्वाक दर्शन भनियो । चार्वाक ऋषिले नै लोकायत दर्शनलाई व्यापक बनाएकाले चार्वाक नाम रह्यो । तार्किक विश्लेषण गरी प्रमाण पेश गर्ने भएकाले चार्वाक भनियो त्यो आफ्नो ठाउँमा छ । जैन र बौद्ध दर्शनसँगै यसलाई चार्वाक दर्शनको रूपमा समावेश गरिँदै आयो ।

चार्वाक दर्शनका सम्बन्धमा ‘ऋग्वैदिक समयभन्दा अघिदेखि नै यसको प्रभाव लोकजीवनमा पर्दै आएको छ’ (प्रभात, २०७४ः १५९) । त्यसको आधारमा के भन्न सकिन्छ भने यो सबैभन्दा पुरानो दर्शन हो । चार्वाक भन्ने एक ऋषि वा त्यस दर्शनको पक्षपोषण गर्ने व्यक्ति वा समूह वा एक समुच्च दर्शन भन्ने बारेमा फरक धारणा रहेका छन् । प्राचीन दर्शन भन्नेमा मतैक्यता छ किनभने वैदिक कालको विकास पूर्व तत्कालीन समाज अति विभाजित थिएन ।

कर्म गर्ने, कर्म गर्न कष्ट नमान्ने, जीवनको चक्रलाई सुखपूर्वक चलाउने त्यस बेलाको समाजिक पद्धति थियो । चार्वाक दर्शन बुद्ध र जैन दर्शनभन्दा पहिलेको भन्नेमा विवाद छैन किनभने बुद्ध र जैन दर्शन नास्तिकवादी भए तापनि तिनमा चार्वाकको विरोध पाइन्छ । स्मरण गर्नुपर्ने विषय के भने बौद्ध कालदेखिको इतिहास वर्तमानसँग जोडिएको छ भने त्यसभन्दा पहिलेको इतिहास अनुमानबाहेक अनुसन्धान गरी निक्र्यौल गरिएको छैन । नेपालमा बुद्धभन्दा धेरै हजार वर्षपहिले मानव सभ्यताको विकास भएको कुरा दाङ उपत्यका र मुस्ताङमा भेटिएका माटाका भाँडा, गहना, हाड र गुफाबाट थाहा भएको छ तर मानव सभ्यताको विकास र त्यससँग सम्बन्धित इतिहासको सिलसिला जोड्न सकिएको छैन ।

बालकको जन्म हुनु; हुर्कनु; ज्ञान हासिल गर्नु; बिहे गर्नु; वंश विस्तार गर्नुु; कर्म गरेर जीवन निर्वाह गर्नु; कर्म गर फल प्राप्त गर भन्नु; बिनाकर्म कष्ट हुन्छ भन्नु; सुखपूर्वक हुने मृत्युलाई मोक्ष मान्नु; पूर्वजन्म थिएन; पुनर्जन्म हँुदैन; स्वर्ग–नर्क यहीँ छ; अन्य लोक छैन; सम्पूर्ण शक्ति भौतिक जगत्मा निहित छ; देखिने वस्तुलाई नदेख्ने र नदेखिने वस्तुको पछि लाग्नु गलत हो; मातापितालाई बाँचुञ्जेल उच्च सम्मानसहित सेवा गर; मृत्युपछि यज्ञ गर्नु बेकार छ; ईश्वर कल्पना हो त्यसको अस्तित्व छैन; पृथ्वी, जल, अग्नि र वायु मूल तŒव हुन्; यसैबाट शरीर बनेको हो; चेतना पनि चार तŒवबाट नै उत्पन्न भएको हो; जीवन एक पटक मात्र पाइने भएकाले पीर नमान; कर्म गरेर सुखसँग जीवन त्याग गर भन्ने कुरा लोकायत वा चार्वाक दर्शनका आधारभूत सिद्धान्त हुन् ।

सत्यमा आधारित, व्यावहारिक ज्ञानबाट खारिएको, कल्पना नगरिएको तथा प्रत्यक्ष देख्ने र मानिसको दैनिक जीवनमा भोग्ने यावत् तŒवहरू भएको हुनाले यसलाई लोकायत दर्शन पनि भनिन्छ । व्यावहारिक र जीवनको हरक्षण प्रयोगमा आउने, चार तŒवबाट निर्मित भौतिक लोकबाहेक अन्य लोक छैन भनेकाले यो दर्शन पृथ्वीलोकमा बस्ने सम्पूर्ण मानवको दर्शन बन्न पुग्यो । फलस्वरूप यसलाई लोकायत दर्शन भनियो । लोकले रुचाउने, सुन्दर, व्यावहारिक, जीवनोपयोगी यथार्थपरक वाक्यलाई चारुवाक्य पनि भनिन्थ्यो । ‘लोकहितका लागि प्रवर्तित अविच्छिन्न विचारधारात्मक दृष्टिकोण नै लोकायत दर्शन हो । राधाकृष्णनका अनुसार लोकायत भौतिकवादका लागि प्रयोग गरिएको संस्कृत शब्द हो ।’ (प्रभात, २०७४ ः १५९) । यो दर्शनले ईश्वर, पुनर्जन्म, भाग्य र आत्मालाई स्वीकार गर्दैन । त्यसैले चार्वाक दर्शनलाई अनिश्वरवादी, भौतिकवादी, नास्तिकवादी, यथार्थवादी, प्रकृतिवादी, वस्तुवादी, जडवादी, देहात्मवादी र लोकायतवादी भनेर विभिन्न नाममा चर्चा गरिन्छ ।

वास्तवमा चार्वाक दर्शन विशुद्ध भौतिकवादी दर्शन हो । यो दर्शन विज्ञानसँग सम्बन्धित छ । जे कुरालाई शरीरका पाँच इन्द्रियजस्तै नाकले सुँघ्ने, आँखाले देख्ने, जिब्रोले स्वाद लिने, कानले सुन्ने र शरीरले महसुस गर्न सक्छ त्यो यथार्थ हो । त्यसैले पृथ्वी, पानी, आगो र हावा यी चार मूल तŒव हुन् ।

“चार्वाक दर्शनले पृथ्वी, जल, अग्नि र वायु नामका चार तŒवलाई सृष्टिको मूल तŒव मान्दछ र ईश्वर, परलोक र पुनर्जन्मलाई मान्दैन । यस दर्शनअनुसार चेतना भौतिक जगत््को उपज हो, कुनै सृष्टिकर्ताको आवश्यकता छैन, पदार्थहरू आफैँ प्राकृतिक नियमानुसार उब्जिन्छन् र नष्ट हुन्छन् । स्वर्ग–नर्क, यज्ञ, दान–पुण्य व्यर्थ हुन् ।” (प्रभात, २०७४ ः १५८) । अन्य कुराहरू यसैको संयोगबाट निस्रित भएका हुन्छन् । यसैबाट उत्पन्न भएर यसैमा विलीन हुन्छन् । त्यसैकारण चेतना भन्ने कुरा भौतिक तŒवबाट हाम्रो शरीरको बनोटको आधारमा उत्पन्न भएको हो । मृत्यु भएपछि शरीर र चेतना नाश हुन्छ । पुनर्जन्म हुँदैन । त्यसैले सुखसाथ बाँचेर सुखपूर्वक मृत्युवरण गर्नुपर्छ किनभने मृत्यु नै मोक्ष हो ।

चार्वाक दर्शनले सुखवादको सिद्धान्त ९ज्भमयलष्अतष्अ त्जभयचथ० लाई मान्दछ जसअनुसार यो जीवनमा अधिकतम सुख र आनन्द कसरी लिन सकिन्छ ? त्यो लिन प्रयास गर्ने, त्यो लिन काम र उत्पादन गर्ने, उत्पादित वस्तु प्रयोग गर्ने तर दुःख, दर्द, पीडालाई इन्कार गर्ने भन्दछ ।

वर्तमान विश्वको आर्थिक सम्पन्नता, अतिभौतिक विकास र चरम सुखभोगको नीतिलाई  हेर्दा पाश्चात्य मुलुकहरूले चार्वाकको सिद्धान्तको अवलम्बन गर्दै मानवसुखको लागि आवश्यक पर्ने हर सम्भव उत्पादन गरे । चार्वाक दर्शनले उत्पादनलाई जोड दिन्छ । मूल चार तŒवलाई आधार मानी पश्चिमाले अथक र निरन्तर कर्म गरेको हुनाले अधिकतम विकास गरे । समुद्रमुनिबाट खनिज र तेल मात्र निकालेनन्, समुद्रमुनिबाट रेल नै कुदाए । चन्द्रमामा पुगे । भौतिक वस्तुको गुणको बारेमा अनुसन्धान गरिरहेका छन् । जीवनलाई कसरी र के गर्दा बढीभन्दा बढी सुखसुविधा हुन्छ भनेर अनुसन्धान गर्ने, उत्पादन गर्ने र भोग गर्ने गरेका छन् । इच्छा गरिएका वस्तु उत्पादन गरी आर्थिक उन्नति गरे । जीवनलाई सुखदायी बनाउन आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण भौतिक वस्तुको सिर्जना र निर्माण पश्चिमा मुलुकले गरे र यही जीवनमा नै सुखको अनुभव पनि गरे । पश्चिमाले गरेको विकास चार्वाक दर्शनसँग पूर्णतः मेल खान्छ ।

तर, एसिया खास गरी दक्षिण एसियाका मानिसहरू भगवान्ले हामीलाई बनाएका हुन्, भावीले छैटीको दिन हाम्रो खप्परमा जे लेखिदिएका छन् सोही भोग्ने हो । अहिले पूर्वजन्मको कमाइ खाने हो । अब गर्ने काम पुनर्जन्मको लागि हो, कर्म त गर्ने हो तर त्यसको फलको आश गर्नुहुँदैन । अहिले कर्म गरेर दान गरेमा मृत्युपछि हुने पुनर्जन्मलाई सुख हुन्छ भन्ने दर्शनले यस क्षेत्रका मुलुकलाई ठूलो प्रभाव पारेको छ । फलस्वरूप आजका दिनसम्म पनि करोडौँ मानिस जीवन बचाउन भिखको सहारा लिन पुगेका छन् । बाटोमा जन्मन्छन् र बाटोमा नै मर्छन् ।

त्यसरी भोकभोकै मर्ने ती मानव प्राणीलाई भगवान्ले बचाउनुपर्ने होइन र ? तर भाग्यवादीसँग उत्तर छ ः ‘बिचरा, त्यो त उसको पूर्वजन्मको कमाइ हो ।’ गलत धारणा र गलत विचार अनि अवैज्ञानिक सिद्धान्त, निहित व्यक्तिगत स्वार्थलाई बोकेर हिँडेको हुनाले हामी आज गरिब हुनुपरेको हो । चार्वाक दर्शनले मानिसलाई आवश्यक पर्ने वस्तु आफैँले उत्पादन गर्नुपर्छ  । त्यसको भोग पनि गर्नुपर्छ । यो जन्ममा भोकै बसेर अर्को जन्मको लागि भनेर दान गर्न जरुरी छैन भनेका छन् । युरोप,अमेरिका र विकसित देशले ठीक त्यसै गर्दैछन् । चरम मेहनत पनि गर्छन् र त्यसरी नै सुखभोग पनि गर्छन् ।

चार्वाक भेदभावरहित समाजका पक्षधर थिए । उनी वर्णाश्रम व्यवस्थाका आलोचक थिए । त्यसैले यो दर्शनलाई वर्णाश्रम व्यवस्थाका पक्षपातीहरूले पछिल्लो समयसम्म पनि लखेटी नै रहे । कति मानिस भौतिक दर्शनका पक्षपाती भए तापनि ईश्वर, भाग्य, पूर्वजन्म र पूनर्जन्मको माकुरी जालोको बन्धनबाट आपूmलाई मुक्त गर्न पटक्कै सकेनन् । फलस्वरुपः व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्यले आर्थिक उन्नति गर्न सकेन ।

चार्वाक दर्शनका प्रणेता ऋषी बृहस्पतिलाई मानिन्छ । चार्वाकलाई बृहस्पतिका चेला एवम् उनका विचारको व्याख्याता, भाष्यकार एवम् प्रचारक भनी कतै–कतै चिनाइएको छ । उनले नै ‘बार्हस्पत्य दर्शन’ को नाम दिई साधारण नागरिकले चलनमा ल्याएको लोकायत दर्शनलाई व्यवस्थित गरे । इन्द्रियले महसुस गर्न सक्ने तथ्य प्रमाणलाई सत्य हो भन्नु यो दर्शनको मूल पक्ष हो ।

कुनै कुराको प्राप्ति गर्न चेष्टा गर्नु कर्म आधारित हुन्छ । कर्म नगरी किर्तन गरेर नाच्दैमा पेट भरिँदैन । ईश्वरको प्रार्थना गरेर भजनकीर्तन गर्दैमा बारीमा तोरी उम्रँदैन । तोरी उमार्न बारीमा खनजोत गर्नुपर्छ । मल हालेर बिउ छरेपछि मात्र तोरी उम्रन्छ । कीरा र रोगबाट बचाउन कर्म गरिरहनुपर्छ त्यसपछि मात्र फल लाग्छ । तोरी फलोस् भनेर बाँझो बारीमा श्रीमदभागवत् सप्ताह लगाएर करोडौँ धनराशिको दान गरे पनि तोरी फल्दैन, फल्दैन । फल्छ त ? हो तोरी छरे पछि उम्रन्छ भजन गरेर तोरी उम्रदैन भन्ने दर्शन चार्वाक दर्शन हो । चार्वाक दर्शनलाईगीतामा आसुर मत, रामायणमा जावालीको मत र महाभारतमासन्यासी ब्राह्मणको मतको रुपमा स्वीकार गरिएको छ । आधुनिक युगमा धेरेले मानेको व्यवस्थालाई लोकवाद वा लोकतन्त्र भनिए झैँ प्राचीन युगमा लोकले मानेको हुनाले यसलाई लोकायत भनिएको सबैले स्वीकार गरेकाछन् ।

बुद्धघोषका अनुसार लोकायत ज्ञान तार्किक तथा द्वन्द्वात्मक छ । लोकायतिकहरू तर्कलाई व्यङ्ग्यात्मक र विनोदपूर्ण बनाउन खप्पिस थिए । ‘चार्वाक ऋषिको तार्किकताबाट धेरै वैदिक जनसमुदाय प्रभावित हुँदै जान थालेपछि वैदिक मार्गका शास्त्रीहरूले लोकायतिक एवम् चार्वाकहरूको तार्किकताबाट टाढै रहनू, चार्वाकसँग संवाद नै नगर्नू भनी मनुले थिति बाँधे ।’ (प्रभात, २०७४ः १७५) भौतिकबादी भएकाले निषेध गर्ने नीति लिईयो ।

यो दर्शनले अलौकिक र पञ्च इन्द्रियले थाहा नपाउने कल्पनामा आधारित कुरालाई विश्वास गर्दैन । यो पृथ्वीमा हुने प्राकृतिक उतारचढाव, भूकम्प, बाढी, पहिरो, समुद्री छाल, ताल बन्नु र बिस्फोट हुनु विकास–विनाश, जन्म–मृत्यु भौतिक गतिविधिको आधारमा प्राकृतिक रुपमा हुने कुरा हुन् । कसैको फुमन्तरबाट भएको होइन ।

चार्वाक दर्शनका अनुसार यो जीवन यथार्थ हो । जीवन एक पटक मात्र पाइन्छ; दोहोरिन्न । त्यसैले यो जीवनमा जति दिन बाँचिन्छ त्यस बेलासम्म मेहनतका साथ काम गरेर सुखका साथ जीवन बिताउनुपर्छ । कल्पनामा मोहित भएर नबस । आफ्ना सन्तानलाई व्यावहारिक र जीवनोपयोगी ज्ञान र सिप दिनुपर्छ । इमानदारीपूर्वक मेहनतसाथ काम गर्दागर्दै पनि सुखसँग जीवन बिताउन अपुग भएमा ऋण गरेर भए तापनि घिउ खानुपर्छ । भोकभोकै बस्नुहुँदैन । तर, ऋण तीर्नु पर्छ । दुःखमा पिरलिएर बस्नुहुँदैन किनभने यो जीवन जलेर खरानी हुन्छ । मृत्यु नै मोक्ष हो । शरीर भष्म भए पछि फेरि जीवनको पुनर्जन्म हुँदैन । चार्वाक दर्शनको व्यापक प्रचारमा रहेको निम्न श्लोकको सार त्यही नै हो ः

यावज्जीवेत्, सुखम् जीवेत् ।

ऋणम् क्रित्वा, घ्रितम पिबेत् ।।

भस्मिभूतस्य देहस्य ।

पुनारागमनम् कुतः ?

महाभारतमा चार्वाकको निन्दा प्रसङ्ग

व्यवहारमा खारिएको अनुभव नै चार्वाक विचार भएकाले यो अत्यन्त लोकप्रिय रहेको थियो तर जब ब्रह्मवाद, ईश्वर, पूर्वजन्म–पुनर्जन्म, पाप–धर्म, स्वर्ग–नर्क, दान–पुण्य, ब्रह्म सत्य, ब्रह्माण्ड भूmटो, यो जीवन हाम्रो नभई ईश्वरको कृपाबाट प्राप्त भएको हो भन्ने दर्शनको प्रभाव बढ्न थाल्यो तब लोकायत दर्शनका सूत्रहरूलाई च्यात्ने, लोकायतवादीलाई निर्मूल गर्ने अभियानको विकास भयो । त्यति मात्र नभई लोकायत दर्शनमा भएका राम्रा पक्ष र सूत्रलाई नकारात्मक सन्देशको रूपमा व्याख्या गर्न थालियो । चार्वाकको दर्शनलाई ‘यो जीवनमा ऋण गरेर, चोरेर, लुटेर जसरी भए तापनि मोजमस्ती गर’ भन्ने दर्शन हो भनेर नकारात्मक सन्देश दिइयो जुन सरासर गलत थियो । त्यस दर्शनमा विश्वास गर्ने दार्शनिकले पनि कति कुरा त्यस बेला बढाइचढाई गरेका हुन सक्छन् जसरी अहिलेको युगमा राजनीतिक दर्शनलाई आपूmखुसी व्याख्या गर्ने गरिएको पाइन्छ ।

प्रख्यात यो दर्शन ब्रह्मसूत्र, उपनिषद् कालका साथै महाभारतमा चार्वाकलाई राक्षस भनिएपछि सोहीबमोजिम यसलाई निस्तेज पार्न वैदिक दर्शनका व्याख्याता एवम् कर्मकाण्डी ब्राह्मणले सत्ताधारीको प्रिय पात्र बन्न विरोध गर्न थाले । पछिल्लो समय जसरी बोन धर्म, बुद्ध र सनातनी हिन्दू धर्ममाथि मुस्लिम धर्मावलम्बिबाट आक्रमण भयो, त्यसै गरी बुद्ध र जैन कालदेखि नै चार्वाक दर्शनको विरोध गर्ने र तिनका सूत्र सबै जलाउने , नष्ट गर्ने अभियान नै चलाइयो । बौद्ध, जैन, साङ्ख्य, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा दर्शनका साथै रामायण, महाभारत र उपनिषद् जस्ता ग्रन्थमा चार्वाकको विरोधमा जे जति विचार आए, जे जसरी उनका सूत्रको विरोध गरियो त्यसैको आधारमा पछिल्लो समयमा चार्वाक दर्शनका सिद्धान्त र सूत्रबारे जानकारी लिन, सङ्कलन गर्न र व्याख्या गर्न थालियो । फलस्वरूप चार्वाक दर्शनको रूपमा आजसम्म बाँच्न सक्यो ।

चार्वाक दर्शनलाई निर्मूल पार्न खोजे तापनि चार्वाक, बौद्ध र जैनलाई नास्तिक, वैशेषिक र न्याय एक; योग र साङ्ख्य एक; मिमांसा र वेदान्त एक गरी तिनलाई आस्तिक दर्शन पनि मानिन्छ । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले हरिभद्रसूरिको ग्रन्थ उल्था गरी प्रकाशन गरेको षड्दर्शनसमुच्चयमा भने बौद्ध, न्याय, साङ्ख्य, जैन, वैशेषिक, मीमांसा र चार्वाक गरी सात दर्शनहरू राखिएका छन् । हरिभद्रसूरिले पनि चार्वाक दर्शनलाई छ मूल दर्शनभित्र नराखी छुट्टै राखेको भान हुन्छ तर पनि सूरिले चार्वाक दर्शन भनेर उनका मूल तŒवलाई राखेका छन् ।

म दर्शनशास्त्रको विद्यार्थी होइन । चार्वाक दर्शन मलाई जीवनोपयोगी, व्यावहारिक, लोकायती, र यथार्थ लाग्छ । पूर्वजन्म थिएन । पूनर्जन्म हुँदैन । अदृश्य अलौकिक शक्ति छैन । पञ्च इन्द्रियले अनुभूत गर्ने तŒव नै मूल यथार्थ हो । स्वर्ग–नर्क यहीँ छ । मेहनत गर्नुपर्छ । जीवनलाई सुखमय बनाउनुपर्छ । मठ, मन्दिर, गुम्बा आदि मानव सभ्यताको विकासका धरोहर हुन् । ती इतिहास र संस्कृति हुन् । तिनको खोज र संरक्षण आवश्यक छ भन्ने मेरो पनि मान्यता छ । त्यसैले उनको दर्शनबारे सामान्य जानकारी राख्दै उनलाई ब्राह्मणहरूले मार्नुपर्ने परिवेशबारे महाभारतमा उल्लेख गरिएको कुरा यहाँ उठाएको छु ।

महाभारत, खण्ड ५, शान्ति पर्व, अध्याय ३८ र ३९ मा उल्लेखित चार्वाक प्रसङ्गको भाव सङ्क्षेपमा तल उल्लेख गरिएको छ ः

युद्धपश्चात् युधिष्ठिर नगरमा प्रवेश गर्ने समयमा धर्म र राजधर्मबारे व्यास र कृष्णसँग विस्तृत रूपमा जानकारी लिन खोज्दा व्यासले भीष्म पितामह नै धर्मका ज्ञाता तथा सर्वज्ञ भएकाले उनैसँग लिन सुझाव दिन्छन् । भीष्मले इन्द्र, बृहस्पति, शुक्राचार्य, वशिष्ठसँग वेद, परशुराम र इन्द्रबाट शस्त्रअस्त्रको  ज्ञान लिएर मृत्युलाई समेत वशमा लिएका हुन्छन् ।

सबै भाइबन्धुलाई महान् एवम् रोमाञ्चकारी संहार गरेको हुनाले कसरी भीष्मकहाँ जाने भनी युधिष्ठिरले सङ्कोच व्यक्त गर्दा कृष्णले व्यासले भनेको मान्न र द्रौपदीसहित अन्यलाई खुसी पार्न आग्रह गर्छन् । सबैको भनाइलाई मानी धृतराष्ट्रलाई अगाडि लगाएर हस्तिनापुर जान्छन् । उनले देवता, सयौँ ब्राह्मणको पूजा गर्छन् र चन्द्रदेव अमृतमय रथमा हिँडेझैँ सोह्र सेता गोरुले तानेको रथमा जान्छन् । श्रीकृष्ण, गान्धारी, कुन्ती, द्रौपदीसहित अन्य नारी फरक–फरक रथमा पछि लाग्छन् । त्यसपछि घोडा, हात्ती र पैदल हिँड्नेको लस्कर लाग्छ । त्यस बेला वैताली, सूत र मागधद्वारा स्तुति गान गाइएको थियो । युद्ध जितेकाहरूको पक्षमा जयजयकार घनघोर भएको थियो । नगरवासी मानवले सेता माला, पताका, झण्डाले सडक सजाएका थिए । राजमहलको वरपर चारैतिर सुगन्धित चूर्ण, पूmल, बेल र पुष्पहारले सजाइएको थियो । जलले भरिएका नयाँ कलश सेता पूmलका गुच्छासहित ठाउँठाउँमा राखिएका थिए । त्यसरी सजाइएको हस्तिनापुरमा उनी प्रवेश गरे ।

दस लाख नगरवासी सडकमा थिए । चन्द्रोदयको बेला महासागरका छाल सुन्दर देखिएझैँ मानव सागर उर्लेको थियो । रत्नविभूषित भवनमा महिलाहरूको भिड यस्तो थियो कि जसले गर्दा त्यो भवन नै थर्केको थियो । ती सबै महिलाले पाँच पाण्डव युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन तथा माद्रीकुमार नकुल र सहदेवको प्रशंसा गरेका थिए । ती महिलाले पाञ्चाल कुमारी द्रौपदीलाई पाँच महान् पुरुषको सेवा त्यसरी गरिन् जसरी गौतम वंशमा उत्पन्न भएकी जटिला नाम गरेकी नारीले अनेक महर्षिहरूको सेवा गरेकी थिइन् भनेका थिए । सडकको चारैतिर सजाइको ठाउँ र मानव सागरलाई पन्छाउँदै युधिष्ठिर राजभवननजिक पुगे । त्यस बेला बलशाली धर्मात्मा राजा भनेर जयजयकार गर्नेमा सेना, जनपदवासी र प्रकृति वर्ग थिए ।

दरबारको ढोकानजिक माङ्गलिक धुनबाट पूजित ब्राह्मणले दिएको आशीर्वाद ग्रहण गर्दै इन्द्रको जस्तो दरबारमा युधिष्ठिर प्रवेश गरे र रथबाट ओर्ले ।

कुलदेवतालाई रत्न, चन्दन र माला राखेर पूजा गरे । त्यसपछि दरबारबाट बाहिर निस्के जहाँ मङ्गलद्रव्य लिएका हजारौँ ब्राह्मण खडा थिए । जसरी ताराबाट घेरिएका बेला चन्द्रमाको शोभा हुन्छ उसैगरी आशीर्वाद दिन ब्राह्मणबाट घेरिएका युधिष्ठिर शोभायमान भएका थिए । सबै ब्राह्मणलाई उनीहरूको इच्छाबमोजिम मनोवाञ्छित पदार्थबाट यथोचित सत्कार गरिएको थियो । त्यस बेला त्यहाँ उपस्थित ब्राह्मणले हाँसको समान हर्ष गद्गद् स्वरमा अर्थ, पद एवम् अक्षर युक्तवाणीबाट आशीर्वाद दिएका थिए । त्यो स्वर, शङ्खध्वनि र जयजयकार गर्जिएको थियो ।

जब ब्राह्मण चुपचाप खडा थिए, त्यसै क्षण ब्राह्मण भेषमा आएका चार्वाक नाम गरेका एक जना राक्षस राजा युधिष्ठिरसँग केही सोध्न उद्यत देखिए । ती ब्राह्मण दुर्योधनका मित्र थिए । उनले सन्यासी ब्राह्मणको भेष धारण गरेर असली रूप लुकाएका थिए । उनको हातमा अक्षमाला र निधारमा शिखा थियो । त्रिदण्ड धारण गरेका ती ब्राह्मण ढिठ र निर्भयी देखिन्थे ।

पाण्डवका हजारौँ शुभेच्छुक ब्राह्मण, महात्मा, नगरवासी जो आशीर्वाद दिन बसेका थिए । ती सबै जनाबाट घेरिएको त्यो राक्षस महात्मा पाण्डवहरूको विनाश चाहन्थे । उनले (चार्वाक) ती उपस्थित ब्राह्मणसँग अनुमति नलिईकन राजा युधिष्ठिरलाई भने:

इमे प्राहुद्र्विजाः सर्वै समारोप्य वचो मयि ।

धिग् भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनमस्तु वै ।। २६।।

किं तेन स्याद्धि कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयस् ।

घातयित्वा गुरुंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ।। २७।।

‘हे युधिष्ठिर, यहाँ उपस्थित सबै ब्राह्मणहरूले उनीहरूको तर्फबाट समेत ममार्फत उनीहरूको कुरा भन्न भन्दै छन् र त्यो म भन्दै छु, सुन् ! हे कुन्तीनन्दन तिमी आफ्ना भाइबन्धुको हत्या गर्ने एक दुष्ट राजा हौ । तिमीलाई धिक्कार छ । त्यस्तो पुरुषको जीवनबाट के फाइदा छ ? यसप्रकार यी बन्धुबान्धवको विनाश गरेर गुरुहरूको हत्या गराएर बाँच्नुभन्दा त मर्नु राम्रो । जीवित रहनु बेकार छ ।’ चार्वाकले भने ।

त्यसपछि ती सबै ब्राह्मण राक्षस (चार्वाक)को त्यो वचन सुनेर तिरस्कृत भई व्यथित भए र मनैमन उसले भनेको कुराको निन्दा गर्न थाले ।  सबै ब्राह्मण र युधिष्ठिर अत्यन्त उद्विग्न तथा लज्जित भए । चार्वाकको भनाइको प्रतिवाद गर्न एक शब्द पनि निकाल्न सकेनन् । खुसियालीमा एकाएक सन्नाटा छायो ।

त्यसपछि युधिष्ठिरले ‘हे ब्राह्मण, म तपाईंहरूको चरण स्पर्श गर्छु र विनीत भावमा यो प्रार्थना गर्छु कि कृपया तपाईंहरू सबै मप्रति प्रसन्न हुनुहोस् । यो समयमा मलाई चारैतिरबाट विपत्ति आएको छ, त्यसैले तपाईंहरूले मलाई नधिक्कार्नुहोस्’ भने ।

वैशम्पायनले भौतिक एवम् यथार्थवादी चार्वाकलाई चिने । उनले युधिष्ठिरलाई आश्वस्त पार्दै भने– ‘त्यो त दुर्योधनको मित्र चार्वाक नाम गरेको राक्षस हो । सन्यासीको रूपमा आएर दुर्योधनको हित गर्न खोजेको छ । अरू ब्राह्मणले विरोध गरेका छैनन् ।’

त्यसपछि क्रोधित सबै ब्राह्मणले चार्वाकलाई पापी राक्षस भन्दै गालीगलौज गर्दै उनीहरूको हुङ्कारबाट चार्वाकलाई नष्ट गरे । त्यस बेला इन्द्रको बज्रबाट अङ्कुरसहितको वृक्ष धरासायी भएझैँ उनी ढले ।

 

महाभारतको माथिको प्रङ्गमा वर्तमान युगमा जे जसरी आफ्ना विरोधीलाई सकेसम्म, भ्याएसम्म सत्तामा हुनेहरूले समुल हत्या गरेकोे, विरोधी पक्षलाई सखाप पारेको वा पार्न कोसिस गरेको देखिन्छ त्यसरी नै त्यस बेला पनि मानव सभ्यताको विकाससँगै एकपछि अर्को दर्शनको प्रादूर्भाव हुने क्रममा शक्तिवान्ले अर्कोलाई निर्मूल गर्ने प्रयास गरेको प्रशस्त घटनाहरू पाइन्छन् । त्यसैले वेदव्यासले महाभारतमा राजाका चाटुकारको रूपमा ब्रह्मवादी ज्ञानी ब्रह्माणलाई पात्र बनाएर चार्वाक जस्ता भौतिकवादी, लोकायतवादी, लोकतन्त्रवादी दार्शनिकलाई भौतिक रूपमा नै मार्न लगाए र ब्रह्मवादीको जित गराए तापनि वेदव्यासले त्यहाँ चार्वाक दर्शन पनि जीवित छ है भन्नका लागि त्यो प्रसङ्ग ल्याएका हुन् । अन्यथा, महाभारतको युद्ध समाप्त भई सकेपछि दूर्योधनको मित्र हो भन्दैमा मार्नु पर्ने कारण के थियो र ?

महाभारतको कथामा चार्वाकको हत्यापछि कृष्णले चार्वाकको थप परिचय दिन्छन् । उनका अनुसार चार्वाकले सत्य युगमा धेरै वर्षतक बदरिकाश्रममा तपस्या गरेर ब्रह्माजीबाट ‘कुनै प्राणीबाट डराउन नपरोस्’ भन्ने वरदान प्राप्त गरेका थिए । कृष्णले युधिष्ठिरलाई क्षत्रीय धर्मअनुसार भाइबन्धुको हत्या गरेको हुनाले चार्वाक जस्तो राक्षसले भनेको कुराबाट विचलित हुनुनपर्ने, मनमा ग्लानि राख्नुनपर्ने सुझाव दिन्छन् ।  त्यसपछि युधिष्ठिरको राज्यभिषेक हुन्छ ।

यहाँ मेरो तर्क के हो भने वेदव्यासले ब्रह्मवादीबाट चार्वाक दर्शनका पक्षधरको मृत्यु गराए तापनि उनले उत्तिकै सम्मान पनि दिएका छन् । त्यो कसरी भने चार्वाक सामान्य मानिस होइनन् है । उनले त वैदिकवादीले परब्रह्म परमेश्वर ब्रह्माबाट नै निडरताको आशीर्वाद पाएका छन् । उनी साँचो अर्थमा ज्ञानी हुन् । त्यस बेला त्यो  दर्शन लोकप्रिय नै रहेकाले महाभारतमा उल्लेख गरियो । त्यो दर्शन कमजोर अवस्थामा रहे तापनि  सशक्त छ भनेर देखाउनका लागि कृष्णमार्फत चार्वाकको बारेमा जानकारी गराइएको हो अनि उनको हत्या गरिएको छ । त्यहाँ उनको हत्या भनेको लोकायतवादको मृत्यु वा कमजोर र ईश्वरवादको विजय तथा शक्ति छ भन्ने देखाइएको हो ।

त्यसैले ब्रह्मवादी शक्तिशाली रहेको बेला नास्तिक चार्वाकको मृत्यु देखाइनु अस्वाभाविक होइन । परन्तु त्यहाँ लोकायतवादी चार्वाकलाई निषेधभन्दा पनि त्यो दर्शन जीवित छ, होसियार हुनुपर्छ भनेर ब्रह्मवादीलाई प्रतिरोधमा उतार्न गरिएको सन्देश पनि हो । वर्तमान लोकतान्त्रिक पद्धतिमा कुनै–कुनै तानाशाहले आफ्नो निकटका शत्रुलाई भ्रष्टाचारको मुद्दा हाल्छ, जेलचलान गर्छ, विष खुवाउँछ, देशनिकाला गर्छ र अन्तमा षड्यन्त्रपूर्वक हत्यासम्म पनि गर्छ । तर, मृत्युपश्चात् उसको दाहसंस्कार गर्दा राष्ट्रिय सम्मान गर्न बिर्सँदैन । यसको अर्थ त्यो शत्रुले बोलेका र विरोध गरेका कुरा जाहेज थिए र हुन् है भन्ने अप्रत्यक्ष स्वीकारोक्ति नै हो ।

हो, त्यसरी नै महाभारतमा चार्वाकलाई अनिश्वरवादी राक्षस, दुर्योधनको पक्षधर भनेर गालीगलौज गरी मारियो । उनको हत्या गरिए तापनि ब्रह्मावादीबाट वरदान प्राप्त गरेको भनी वेदव्यासले कृष्णद्वारा भनाउनु चार्वाक दर्शनलाई उचित स्थान र महŒव दिइएको हो । चार्वाक दर्शन अत्यन्त लोकप्रिय भएको र निषेध गर्न नै नसकिएकोले युद्ध समाप्त भइसकेपछि पनि चार्वाकलाई महाभारतमा वेदव्यासले उल्लेख गर्नुपरेको हो । यहाँ मैले चार्वाक दर्शनको सामान्य परिचय र चार्वाकबारे महाभारतमा भएको प्रसङ्गको सङ्क्षिप्त चर्चा गर्ने प्रयास गरेको हुँ । चार्वाक दर्शनको तŒवमीमांसा र ज्ञानमीमांसाबारे जानकारी राख्नु पनि उत्तिकै जरुरी छ । (Draft)

कविता: बा’को उपहार

कविता
बा’को उपहार

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली
Bishnu Prasad Sharma Parajuli
“बा, हामी परिवर्तनको यज्ञाग्निमा होमिएका तपाईंका सुपुत्र हौँ ।
निरङ्कुशताका सबै जाल र जराहरू,
रोग, भोक, अशिक्षा र गरिबीका रगताम्मे कुर्कुच्चाहरू,
साम्राज्यवाद, विस्तारवाद, हैकमवाद, सामन्तवाद र परिवारवादहरू
सबैलाई परास्त, निर्मूल र समुल नष्ट गर्दै
बा’को आँगनमा मुक्तिको सुनौलो बिहानी ल्याउन
बा’को चुलोमा पेटभर सम्पन्नताको आटो फत्काउन
बा’को ओठमा सदावहार प्रपूmल्लताको कमल फुलाउन
समृद्ध राष्ट्र निर्माणको क्रान्तिमा होमिएका
देशका सच्चा सिपाही, हामी तपाईंका सुपुत्र हौँ ।”

“हो बा शङ्का नगर्नुहोस्,
हामी प्रतिक्रियावादीको निसानामा छौँ
हामी ‘देख्नासाथ गोली ठोक्नु’ भन्ने उर्दीको प्रथम सूचीमा छौँ
देशलाई स्वर्गको पूmलबारी बनाउने महान् अभियानमा छौँ
हामी सिंगापुर, जापान, चीन र अमेरिकालाई उछिन्ने सङ्कल्पमा छौँ
बा’ हामीलाई गाँस र सुरक्षित बास दिनुहोस् ।”

पुन्पुरोका पखेरामा विश्राम गरेका
अनगिन्ती चाउरी परेका बारीका पाटाहरू मुसार्दै
गालाका दुवै पखेरमा विराजमान
अनगिन्ती खोल्सा र थुम्काहरू सुम्सुम्याउँदै
हत्केलामा खडेरीले फाटेका धाँजाहरू देखाउँदै
फाटेको टोपीले सिङ्गो चाउरिएको पहाडको पसिना पुछ्दै
बा’ले स्वीकृति दिदै भन्नुभो “हुन्छ ।”

बा’ले देशका छोराहरूलाई हृदयको आँटीमा आश्रय दिनुभयो Continue reading