मलाई जुनेली रात मन पर्छ

धन्यवाद पूर्वाञ्चल दैनिक

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

पूर्णिमाको रात, टहटह जुन लागेको बेला
रानीचरीले प्रेमको गीत गुनगुनाएको बेला
सेताम्मे हिरैहिराको हार पहिरेर तमोर बगेको बेला
त्यसको बगरमाथि साठी मुरेको फाँटमा पहेँलपुर भएर
जर्नेली धानको बाला लहलह झुलेको बेला
सँगिनीको काखमा पल्टेर
प्रकृतिको त्यो स्वर्णिम लीला हेर्न
मलाई औधी मन पर्ने भए तापनि
सत्य होला, मनोरम त्यो विहार हेर्न होइन,
दिनभर कोदालो खन्दा,
दिनभर मोटर कुद्ने बाटो बनाउन पहरा फुटाउँदा
उठेर फुटेका हत्केलाभरिका
मेरा चह¥याइरहेका फोराहरूलाई शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन पर्छ ।

आमा र बा’को दाम्रिएको पेट उकास्न
मेरी उनी ती लुखुरी प्रियतमको
फाटेर टालेको गुन्यू र चोली फेर्न
ढुकुरका बचेरालेझैँ नाङ्गै, मुख आँ गरेर बसेका
तामाका कलिला ठोसा जस्ता मेरा बचेराहरूलाई
दुई छाक पेटभर खुवाउन
दिनभर अनि कहिलेकाहीँ रातभर पनि
अरबको छाला खुइलिने उखरमाउलो गर्मीमा
म आलुझैँ उसिनिएको बेला शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन मर्छ ।

धेरै साथीहरू क्रान्तिमा होमिएर सहिद भए
क्रान्तिपछि फेरि अर्को क्रान्ति भयो
सहिदहरूको पङ्क्तिमा थप सहिदहरू लामबद्ध भए
पौराणिक ग्रन्थमाझैँ
परिवर्तनको रथमा अरुण सारथी बनेर
सूर्यलाई रथमा बोकेर आए ।

वृद्ध बाजे–बज्यै, बा–आमा, लुखुरीसहित सपरिवार
ऊ अनि ती सबै बन्धुबान्धवहरू
नयाँ युग स्थापनाको पर्वमा मस्तले झुमेर नाच्यौँ ।
धेरै दिन पछि बिहान उठ्दा लामबद्ध ती सहिदहरू
बरबर आँसु झार्दै रोएको देखेँ ।
सूर्य, उनको रथका सारथी अरुण र ती सात घोडाहरू–
गायत्री, वृहति, उष्णिक, जगती, त्रिष्टुप, अनुष्टुप र पङ्क्ति
आ–आफ्नै धुन, गति, दिशा र धुन्धुकारीको इसारामा,
सूर्यलाई रथको एउटा पाङ्ग्रो र अरुणलाई लगाम छोडेर
बुर्कुसी मार्दै दौडिरहेको देखेँ ।

मात्र लगाम समातेका सारथी अरुण,
मात्र रथको एउटा पाङग्रो समातेर
बिलखबन्दमा परेर उभिएका सूर्य
र लगाम विहीन ती घोडाहरू
ढुकुटीमा बुर्कुसी मारेको देख्दा
र लगामविहीन ती घोडाहरू
आमाको छातीमाथि बुर्कुसी मारेको देख्दा
मेरो छातीमा डढेलो जल्न थाल्यो
मेरो हृदयमा सिन्धुपाल्चोकको जम्बुको पहिरो बग्न थाल्यो
छातीमा डढेलो लागेर अनि हृदयमा पहिरो झरेर
मेरो छाती जलेर म अत्तालिएको बेला शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन मर्छ ।

२०७७ भदौ २६

महाभारतमा चार्वाकको प्रसङ्ग ः सङ्क्षिप्त चर्चा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

       मानव समाजको विकासक्रममा प्रकृति, सत्य, यथार्थ र कर्मलाई मान्ने चलन थियो । प्रकृति नै सर्वस्व मानिन्थ्यो किनभने प्रकृतिबाट नै प्राणीको जन्म र प्रकृतिमा नै विलीन हुने वा मृत्यु हुन्छ भन्ने मान्यता सर्वस्वीकार्य थियो । परमाधिपति ईश्वरको लीलाबाट यो ब्रह्माण्डको निर्माण भएको र परब्रह्म परमेश्वर ब्रह्माले यो जगत्, मानव र सम्पूर्ण प्राणीको रचना गर्नुभएको हो भन्ने विचार त्यस बेला आइसकेको थिएन । सर्वसाधारण मानिसले व्यवहारबाट सिक्दै आएको विचार प्रवल र लोकप्रिय थियो । लोकले मानेकाले त्यसलाई लोकायत भनिन्थ्यो । महाभारत कालमा आइपुग्दा लोकायत विचारलाई चार्वाक नामकरण गरियो । चार्वाक वा लोकायत विचार लिनेलाई राक्षस भनियो । महाभारतमा चार्वाक बारे भएको प्रसङ्ग यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको हो ।

         ऋग्वैदिक युगसम्म पनि पञ्च इन्द्रियले अनुभव गर्ने तŒव यथार्थ, सत्य र प्रमाणलाई मानिन्थ्यो । अलौकिक शक्ति त्यस बेला प्रादूर्भाव भएको थिएन । ऋग्वैदिक युगदेखि भौतिक वस्तुमा आधारित यथार्थ जीवनोपयोगी विषयलाई लोकले मान्दै आए । बौद्ध दर्शन (५६३–४८३ ई.पू.)को विकास हुनुभन्दा पहिले पूर्ववैदिक कालदेखि नै मानव जातिले भौतिक जगत््मा विश्वास गर्दै जीवनमा प्रयोग गर्दै आएको लोकायतिक विचार लोकप्रिय बन्यो र त्यसलाई पछि चार्वाक दर्शन भनियो । चार्वाक ऋषिले नै लोकायत दर्शनलाई व्यापक बनाएकाले चार्वाक नाम रह्यो । तार्किक विश्लेषण गरी प्रमाण पेश गर्ने भएकाले चार्वाक भनियो त्यो आफ्नो ठाउँमा छ । जैन र बौद्ध दर्शनसँगै यसलाई चार्वाक दर्शनको रूपमा समावेश गरिँदै आयो ।

चार्वाक दर्शनका सम्बन्धमा ‘ऋग्वैदिक समयभन्दा अघिदेखि नै यसको प्रभाव लोकजीवनमा पर्दै आएको छ’ (प्रभात, २०७४ः १५९) । त्यसको आधारमा के भन्न सकिन्छ भने यो सबैभन्दा पुरानो दर्शन हो । चार्वाक भन्ने एक ऋषि वा त्यस दर्शनको पक्षपोषण गर्ने व्यक्ति वा समूह वा एक समुच्च दर्शन भन्ने बारेमा फरक धारणा रहेका छन् । प्राचीन दर्शन भन्नेमा मतैक्यता छ किनभने वैदिक कालको विकास पूर्व तत्कालीन समाज अति विभाजित थिएन ।

कर्म गर्ने, कर्म गर्न कष्ट नमान्ने, जीवनको चक्रलाई सुखपूर्वक चलाउने त्यस बेलाको समाजिक पद्धति थियो । चार्वाक दर्शन बुद्ध र जैन दर्शनभन्दा पहिलेको भन्नेमा विवाद छैन किनभने बुद्ध र जैन दर्शन नास्तिकवादी भए तापनि तिनमा चार्वाकको विरोध पाइन्छ । स्मरण गर्नुपर्ने विषय के भने बौद्ध कालदेखिको इतिहास वर्तमानसँग जोडिएको छ भने त्यसभन्दा पहिलेको इतिहास अनुमानबाहेक अनुसन्धान गरी निक्र्यौल गरिएको छैन । नेपालमा बुद्धभन्दा धेरै हजार वर्षपहिले मानव सभ्यताको विकास भएको कुरा दाङ उपत्यका र मुस्ताङमा भेटिएका माटाका भाँडा, गहना, हाड र गुफाबाट थाहा भएको छ तर मानव सभ्यताको विकास र त्यससँग सम्बन्धित इतिहासको सिलसिला जोड्न सकिएको छैन ।

बालकको जन्म हुनु; हुर्कनु; ज्ञान हासिल गर्नु; बिहे गर्नु; वंश विस्तार गर्नुु; कर्म गरेर जीवन निर्वाह गर्नु; कर्म गर फल प्राप्त गर भन्नु; बिनाकर्म कष्ट हुन्छ भन्नु; सुखपूर्वक हुने मृत्युलाई मोक्ष मान्नु; पूर्वजन्म थिएन; पुनर्जन्म हँुदैन; स्वर्ग–नर्क यहीँ छ; अन्य लोक छैन; सम्पूर्ण शक्ति भौतिक जगत्मा निहित छ; देखिने वस्तुलाई नदेख्ने र नदेखिने वस्तुको पछि लाग्नु गलत हो; मातापितालाई बाँचुञ्जेल उच्च सम्मानसहित सेवा गर; मृत्युपछि यज्ञ गर्नु बेकार छ; ईश्वर कल्पना हो त्यसको अस्तित्व छैन; पृथ्वी, जल, अग्नि र वायु मूल तŒव हुन्; यसैबाट शरीर बनेको हो; चेतना पनि चार तŒवबाट नै उत्पन्न भएको हो; जीवन एक पटक मात्र पाइने भएकाले पीर नमान; कर्म गरेर सुखसँग जीवन त्याग गर भन्ने कुरा लोकायत वा चार्वाक दर्शनका आधारभूत सिद्धान्त हुन् ।

सत्यमा आधारित, व्यावहारिक ज्ञानबाट खारिएको, कल्पना नगरिएको तथा प्रत्यक्ष देख्ने र मानिसको दैनिक जीवनमा भोग्ने यावत् तŒवहरू भएको हुनाले यसलाई लोकायत दर्शन पनि भनिन्छ । व्यावहारिक र जीवनको हरक्षण प्रयोगमा आउने, चार तŒवबाट निर्मित भौतिक लोकबाहेक अन्य लोक छैन भनेकाले यो दर्शन पृथ्वीलोकमा बस्ने सम्पूर्ण मानवको दर्शन बन्न पुग्यो । फलस्वरूप यसलाई लोकायत दर्शन भनियो । लोकले रुचाउने, सुन्दर, व्यावहारिक, जीवनोपयोगी यथार्थपरक वाक्यलाई चारुवाक्य पनि भनिन्थ्यो । ‘लोकहितका लागि प्रवर्तित अविच्छिन्न विचारधारात्मक दृष्टिकोण नै लोकायत दर्शन हो । राधाकृष्णनका अनुसार लोकायत भौतिकवादका लागि प्रयोग गरिएको संस्कृत शब्द हो ।’ (प्रभात, २०७४ ः १५९) । यो दर्शनले ईश्वर, पुनर्जन्म, भाग्य र आत्मालाई स्वीकार गर्दैन । त्यसैले चार्वाक दर्शनलाई अनिश्वरवादी, भौतिकवादी, नास्तिकवादी, यथार्थवादी, प्रकृतिवादी, वस्तुवादी, जडवादी, देहात्मवादी र लोकायतवादी भनेर विभिन्न नाममा चर्चा गरिन्छ ।

वास्तवमा चार्वाक दर्शन विशुद्ध भौतिकवादी दर्शन हो । यो दर्शन विज्ञानसँग सम्बन्धित छ । जे कुरालाई शरीरका पाँच इन्द्रियजस्तै नाकले सुँघ्ने, आँखाले देख्ने, जिब्रोले स्वाद लिने, कानले सुन्ने र शरीरले महसुस गर्न सक्छ त्यो यथार्थ हो । त्यसैले पृथ्वी, पानी, आगो र हावा यी चार मूल तŒव हुन् ।

“चार्वाक दर्शनले पृथ्वी, जल, अग्नि र वायु नामका चार तŒवलाई सृष्टिको मूल तŒव मान्दछ र ईश्वर, परलोक र पुनर्जन्मलाई मान्दैन । यस दर्शनअनुसार चेतना भौतिक जगत््को उपज हो, कुनै सृष्टिकर्ताको आवश्यकता छैन, पदार्थहरू आफैँ प्राकृतिक नियमानुसार उब्जिन्छन् र नष्ट हुन्छन् । स्वर्ग–नर्क, यज्ञ, दान–पुण्य व्यर्थ हुन् ।” (प्रभात, २०७४ ः १५८) । अन्य कुराहरू यसैको संयोगबाट निस्रित भएका हुन्छन् । यसैबाट उत्पन्न भएर यसैमा विलीन हुन्छन् । त्यसैकारण चेतना भन्ने कुरा भौतिक तŒवबाट हाम्रो शरीरको बनोटको आधारमा उत्पन्न भएको हो । मृत्यु भएपछि शरीर र चेतना नाश हुन्छ । पुनर्जन्म हुँदैन । त्यसैले सुखसाथ बाँचेर सुखपूर्वक मृत्युवरण गर्नुपर्छ किनभने मृत्यु नै मोक्ष हो ।

चार्वाक दर्शनले सुखवादको सिद्धान्त ९ज्भमयलष्अतष्अ त्जभयचथ० लाई मान्दछ जसअनुसार यो जीवनमा अधिकतम सुख र आनन्द कसरी लिन सकिन्छ ? त्यो लिन प्रयास गर्ने, त्यो लिन काम र उत्पादन गर्ने, उत्पादित वस्तु प्रयोग गर्ने तर दुःख, दर्द, पीडालाई इन्कार गर्ने भन्दछ ।

वर्तमान विश्वको आर्थिक सम्पन्नता, अतिभौतिक विकास र चरम सुखभोगको नीतिलाई  हेर्दा पाश्चात्य मुलुकहरूले चार्वाकको सिद्धान्तको अवलम्बन गर्दै मानवसुखको लागि आवश्यक पर्ने हर सम्भव उत्पादन गरे । चार्वाक दर्शनले उत्पादनलाई जोड दिन्छ । मूल चार तŒवलाई आधार मानी पश्चिमाले अथक र निरन्तर कर्म गरेको हुनाले अधिकतम विकास गरे । समुद्रमुनिबाट खनिज र तेल मात्र निकालेनन्, समुद्रमुनिबाट रेल नै कुदाए । चन्द्रमामा पुगे । भौतिक वस्तुको गुणको बारेमा अनुसन्धान गरिरहेका छन् । जीवनलाई कसरी र के गर्दा बढीभन्दा बढी सुखसुविधा हुन्छ भनेर अनुसन्धान गर्ने, उत्पादन गर्ने र भोग गर्ने गरेका छन् । इच्छा गरिएका वस्तु उत्पादन गरी आर्थिक उन्नति गरे । जीवनलाई सुखदायी बनाउन आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण भौतिक वस्तुको सिर्जना र निर्माण पश्चिमा मुलुकले गरे र यही जीवनमा नै सुखको अनुभव पनि गरे । पश्चिमाले गरेको विकास चार्वाक दर्शनसँग पूर्णतः मेल खान्छ ।

तर, एसिया खास गरी दक्षिण एसियाका मानिसहरू भगवान्ले हामीलाई बनाएका हुन्, भावीले छैटीको दिन हाम्रो खप्परमा जे लेखिदिएका छन् सोही भोग्ने हो । अहिले पूर्वजन्मको कमाइ खाने हो । अब गर्ने काम पुनर्जन्मको लागि हो, कर्म त गर्ने हो तर त्यसको फलको आश गर्नुहुँदैन । अहिले कर्म गरेर दान गरेमा मृत्युपछि हुने पुनर्जन्मलाई सुख हुन्छ भन्ने दर्शनले यस क्षेत्रका मुलुकलाई ठूलो प्रभाव पारेको छ । फलस्वरूप आजका दिनसम्म पनि करोडौँ मानिस जीवन बचाउन भिखको सहारा लिन पुगेका छन् । बाटोमा जन्मन्छन् र बाटोमा नै मर्छन् ।

त्यसरी भोकभोकै मर्ने ती मानव प्राणीलाई भगवान्ले बचाउनुपर्ने होइन र ? तर भाग्यवादीसँग उत्तर छ ः ‘बिचरा, त्यो त उसको पूर्वजन्मको कमाइ हो ।’ गलत धारणा र गलत विचार अनि अवैज्ञानिक सिद्धान्त, निहित व्यक्तिगत स्वार्थलाई बोकेर हिँडेको हुनाले हामी आज गरिब हुनुपरेको हो । चार्वाक दर्शनले मानिसलाई आवश्यक पर्ने वस्तु आफैँले उत्पादन गर्नुपर्छ  । त्यसको भोग पनि गर्नुपर्छ । यो जन्ममा भोकै बसेर अर्को जन्मको लागि भनेर दान गर्न जरुरी छैन भनेका छन् । युरोप,अमेरिका र विकसित देशले ठीक त्यसै गर्दैछन् । चरम मेहनत पनि गर्छन् र त्यसरी नै सुखभोग पनि गर्छन् ।

चार्वाक भेदभावरहित समाजका पक्षधर थिए । उनी वर्णाश्रम व्यवस्थाका आलोचक थिए । त्यसैले यो दर्शनलाई वर्णाश्रम व्यवस्थाका पक्षपातीहरूले पछिल्लो समयसम्म पनि लखेटी नै रहे । कति मानिस भौतिक दर्शनका पक्षपाती भए तापनि ईश्वर, भाग्य, पूर्वजन्म र पूनर्जन्मको माकुरी जालोको बन्धनबाट आपूmलाई मुक्त गर्न पटक्कै सकेनन् । फलस्वरुपः व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्यले आर्थिक उन्नति गर्न सकेन ।

चार्वाक दर्शनका प्रणेता ऋषी बृहस्पतिलाई मानिन्छ । चार्वाकलाई बृहस्पतिका चेला एवम् उनका विचारको व्याख्याता, भाष्यकार एवम् प्रचारक भनी कतै–कतै चिनाइएको छ । उनले नै ‘बार्हस्पत्य दर्शन’ को नाम दिई साधारण नागरिकले चलनमा ल्याएको लोकायत दर्शनलाई व्यवस्थित गरे । इन्द्रियले महसुस गर्न सक्ने तथ्य प्रमाणलाई सत्य हो भन्नु यो दर्शनको मूल पक्ष हो ।

कुनै कुराको प्राप्ति गर्न चेष्टा गर्नु कर्म आधारित हुन्छ । कर्म नगरी किर्तन गरेर नाच्दैमा पेट भरिँदैन । ईश्वरको प्रार्थना गरेर भजनकीर्तन गर्दैमा बारीमा तोरी उम्रँदैन । तोरी उमार्न बारीमा खनजोत गर्नुपर्छ । मल हालेर बिउ छरेपछि मात्र तोरी उम्रन्छ । कीरा र रोगबाट बचाउन कर्म गरिरहनुपर्छ त्यसपछि मात्र फल लाग्छ । तोरी फलोस् भनेर बाँझो बारीमा श्रीमदभागवत् सप्ताह लगाएर करोडौँ धनराशिको दान गरे पनि तोरी फल्दैन, फल्दैन । फल्छ त ? हो तोरी छरे पछि उम्रन्छ भजन गरेर तोरी उम्रदैन भन्ने दर्शन चार्वाक दर्शन हो । चार्वाक दर्शनलाईगीतामा आसुर मत, रामायणमा जावालीको मत र महाभारतमासन्यासी ब्राह्मणको मतको रुपमा स्वीकार गरिएको छ । आधुनिक युगमा धेरेले मानेको व्यवस्थालाई लोकवाद वा लोकतन्त्र भनिए झैँ प्राचीन युगमा लोकले मानेको हुनाले यसलाई लोकायत भनिएको सबैले स्वीकार गरेकाछन् ।

बुद्धघोषका अनुसार लोकायत ज्ञान तार्किक तथा द्वन्द्वात्मक छ । लोकायतिकहरू तर्कलाई व्यङ्ग्यात्मक र विनोदपूर्ण बनाउन खप्पिस थिए । ‘चार्वाक ऋषिको तार्किकताबाट धेरै वैदिक जनसमुदाय प्रभावित हुँदै जान थालेपछि वैदिक मार्गका शास्त्रीहरूले लोकायतिक एवम् चार्वाकहरूको तार्किकताबाट टाढै रहनू, चार्वाकसँग संवाद नै नगर्नू भनी मनुले थिति बाँधे ।’ (प्रभात, २०७४ः १७५) भौतिकबादी भएकाले निषेध गर्ने नीति लिईयो ।

यो दर्शनले अलौकिक र पञ्च इन्द्रियले थाहा नपाउने कल्पनामा आधारित कुरालाई विश्वास गर्दैन । यो पृथ्वीमा हुने प्राकृतिक उतारचढाव, भूकम्प, बाढी, पहिरो, समुद्री छाल, ताल बन्नु र बिस्फोट हुनु विकास–विनाश, जन्म–मृत्यु भौतिक गतिविधिको आधारमा प्राकृतिक रुपमा हुने कुरा हुन् । कसैको फुमन्तरबाट भएको होइन ।

चार्वाक दर्शनका अनुसार यो जीवन यथार्थ हो । जीवन एक पटक मात्र पाइन्छ; दोहोरिन्न । त्यसैले यो जीवनमा जति दिन बाँचिन्छ त्यस बेलासम्म मेहनतका साथ काम गरेर सुखका साथ जीवन बिताउनुपर्छ । कल्पनामा मोहित भएर नबस । आफ्ना सन्तानलाई व्यावहारिक र जीवनोपयोगी ज्ञान र सिप दिनुपर्छ । इमानदारीपूर्वक मेहनतसाथ काम गर्दागर्दै पनि सुखसँग जीवन बिताउन अपुग भएमा ऋण गरेर भए तापनि घिउ खानुपर्छ । भोकभोकै बस्नुहुँदैन । तर, ऋण तीर्नु पर्छ । दुःखमा पिरलिएर बस्नुहुँदैन किनभने यो जीवन जलेर खरानी हुन्छ । मृत्यु नै मोक्ष हो । शरीर भष्म भए पछि फेरि जीवनको पुनर्जन्म हुँदैन । चार्वाक दर्शनको व्यापक प्रचारमा रहेको निम्न श्लोकको सार त्यही नै हो ः

यावज्जीवेत्, सुखम् जीवेत् ।

ऋणम् क्रित्वा, घ्रितम पिबेत् ।।

भस्मिभूतस्य देहस्य ।

पुनारागमनम् कुतः ?

महाभारतमा चार्वाकको निन्दा प्रसङ्ग

व्यवहारमा खारिएको अनुभव नै चार्वाक विचार भएकाले यो अत्यन्त लोकप्रिय रहेको थियो तर जब ब्रह्मवाद, ईश्वर, पूर्वजन्म–पुनर्जन्म, पाप–धर्म, स्वर्ग–नर्क, दान–पुण्य, ब्रह्म सत्य, ब्रह्माण्ड भूmटो, यो जीवन हाम्रो नभई ईश्वरको कृपाबाट प्राप्त भएको हो भन्ने दर्शनको प्रभाव बढ्न थाल्यो तब लोकायत दर्शनका सूत्रहरूलाई च्यात्ने, लोकायतवादीलाई निर्मूल गर्ने अभियानको विकास भयो । त्यति मात्र नभई लोकायत दर्शनमा भएका राम्रा पक्ष र सूत्रलाई नकारात्मक सन्देशको रूपमा व्याख्या गर्न थालियो । चार्वाकको दर्शनलाई ‘यो जीवनमा ऋण गरेर, चोरेर, लुटेर जसरी भए तापनि मोजमस्ती गर’ भन्ने दर्शन हो भनेर नकारात्मक सन्देश दिइयो जुन सरासर गलत थियो । त्यस दर्शनमा विश्वास गर्ने दार्शनिकले पनि कति कुरा त्यस बेला बढाइचढाई गरेका हुन सक्छन् जसरी अहिलेको युगमा राजनीतिक दर्शनलाई आपूmखुसी व्याख्या गर्ने गरिएको पाइन्छ ।

प्रख्यात यो दर्शन ब्रह्मसूत्र, उपनिषद् कालका साथै महाभारतमा चार्वाकलाई राक्षस भनिएपछि सोहीबमोजिम यसलाई निस्तेज पार्न वैदिक दर्शनका व्याख्याता एवम् कर्मकाण्डी ब्राह्मणले सत्ताधारीको प्रिय पात्र बन्न विरोध गर्न थाले । पछिल्लो समय जसरी बोन धर्म, बुद्ध र सनातनी हिन्दू धर्ममाथि मुस्लिम धर्मावलम्बिबाट आक्रमण भयो, त्यसै गरी बुद्ध र जैन कालदेखि नै चार्वाक दर्शनको विरोध गर्ने र तिनका सूत्र सबै जलाउने , नष्ट गर्ने अभियान नै चलाइयो । बौद्ध, जैन, साङ्ख्य, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा दर्शनका साथै रामायण, महाभारत र उपनिषद् जस्ता ग्रन्थमा चार्वाकको विरोधमा जे जति विचार आए, जे जसरी उनका सूत्रको विरोध गरियो त्यसैको आधारमा पछिल्लो समयमा चार्वाक दर्शनका सिद्धान्त र सूत्रबारे जानकारी लिन, सङ्कलन गर्न र व्याख्या गर्न थालियो । फलस्वरूप चार्वाक दर्शनको रूपमा आजसम्म बाँच्न सक्यो ।

चार्वाक दर्शनलाई निर्मूल पार्न खोजे तापनि चार्वाक, बौद्ध र जैनलाई नास्तिक, वैशेषिक र न्याय एक; योग र साङ्ख्य एक; मिमांसा र वेदान्त एक गरी तिनलाई आस्तिक दर्शन पनि मानिन्छ । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले हरिभद्रसूरिको ग्रन्थ उल्था गरी प्रकाशन गरेको षड्दर्शनसमुच्चयमा भने बौद्ध, न्याय, साङ्ख्य, जैन, वैशेषिक, मीमांसा र चार्वाक गरी सात दर्शनहरू राखिएका छन् । हरिभद्रसूरिले पनि चार्वाक दर्शनलाई छ मूल दर्शनभित्र नराखी छुट्टै राखेको भान हुन्छ तर पनि सूरिले चार्वाक दर्शन भनेर उनका मूल तŒवलाई राखेका छन् ।

म दर्शनशास्त्रको विद्यार्थी होइन । चार्वाक दर्शन मलाई जीवनोपयोगी, व्यावहारिक, लोकायती, र यथार्थ लाग्छ । पूर्वजन्म थिएन । पूनर्जन्म हुँदैन । अदृश्य अलौकिक शक्ति छैन । पञ्च इन्द्रियले अनुभूत गर्ने तŒव नै मूल यथार्थ हो । स्वर्ग–नर्क यहीँ छ । मेहनत गर्नुपर्छ । जीवनलाई सुखमय बनाउनुपर्छ । मठ, मन्दिर, गुम्बा आदि मानव सभ्यताको विकासका धरोहर हुन् । ती इतिहास र संस्कृति हुन् । तिनको खोज र संरक्षण आवश्यक छ भन्ने मेरो पनि मान्यता छ । त्यसैले उनको दर्शनबारे सामान्य जानकारी राख्दै उनलाई ब्राह्मणहरूले मार्नुपर्ने परिवेशबारे महाभारतमा उल्लेख गरिएको कुरा यहाँ उठाएको छु ।

महाभारत, खण्ड ५, शान्ति पर्व, अध्याय ३८ र ३९ मा उल्लेखित चार्वाक प्रसङ्गको भाव सङ्क्षेपमा तल उल्लेख गरिएको छ ः

युद्धपश्चात् युधिष्ठिर नगरमा प्रवेश गर्ने समयमा धर्म र राजधर्मबारे व्यास र कृष्णसँग विस्तृत रूपमा जानकारी लिन खोज्दा व्यासले भीष्म पितामह नै धर्मका ज्ञाता तथा सर्वज्ञ भएकाले उनैसँग लिन सुझाव दिन्छन् । भीष्मले इन्द्र, बृहस्पति, शुक्राचार्य, वशिष्ठसँग वेद, परशुराम र इन्द्रबाट शस्त्रअस्त्रको  ज्ञान लिएर मृत्युलाई समेत वशमा लिएका हुन्छन् ।

सबै भाइबन्धुलाई महान् एवम् रोमाञ्चकारी संहार गरेको हुनाले कसरी भीष्मकहाँ जाने भनी युधिष्ठिरले सङ्कोच व्यक्त गर्दा कृष्णले व्यासले भनेको मान्न र द्रौपदीसहित अन्यलाई खुसी पार्न आग्रह गर्छन् । सबैको भनाइलाई मानी धृतराष्ट्रलाई अगाडि लगाएर हस्तिनापुर जान्छन् । उनले देवता, सयौँ ब्राह्मणको पूजा गर्छन् र चन्द्रदेव अमृतमय रथमा हिँडेझैँ सोह्र सेता गोरुले तानेको रथमा जान्छन् । श्रीकृष्ण, गान्धारी, कुन्ती, द्रौपदीसहित अन्य नारी फरक–फरक रथमा पछि लाग्छन् । त्यसपछि घोडा, हात्ती र पैदल हिँड्नेको लस्कर लाग्छ । त्यस बेला वैताली, सूत र मागधद्वारा स्तुति गान गाइएको थियो । युद्ध जितेकाहरूको पक्षमा जयजयकार घनघोर भएको थियो । नगरवासी मानवले सेता माला, पताका, झण्डाले सडक सजाएका थिए । राजमहलको वरपर चारैतिर सुगन्धित चूर्ण, पूmल, बेल र पुष्पहारले सजाइएको थियो । जलले भरिएका नयाँ कलश सेता पूmलका गुच्छासहित ठाउँठाउँमा राखिएका थिए । त्यसरी सजाइएको हस्तिनापुरमा उनी प्रवेश गरे ।

दस लाख नगरवासी सडकमा थिए । चन्द्रोदयको बेला महासागरका छाल सुन्दर देखिएझैँ मानव सागर उर्लेको थियो । रत्नविभूषित भवनमा महिलाहरूको भिड यस्तो थियो कि जसले गर्दा त्यो भवन नै थर्केको थियो । ती सबै महिलाले पाँच पाण्डव युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन तथा माद्रीकुमार नकुल र सहदेवको प्रशंसा गरेका थिए । ती महिलाले पाञ्चाल कुमारी द्रौपदीलाई पाँच महान् पुरुषको सेवा त्यसरी गरिन् जसरी गौतम वंशमा उत्पन्न भएकी जटिला नाम गरेकी नारीले अनेक महर्षिहरूको सेवा गरेकी थिइन् भनेका थिए । सडकको चारैतिर सजाइको ठाउँ र मानव सागरलाई पन्छाउँदै युधिष्ठिर राजभवननजिक पुगे । त्यस बेला बलशाली धर्मात्मा राजा भनेर जयजयकार गर्नेमा सेना, जनपदवासी र प्रकृति वर्ग थिए ।

दरबारको ढोकानजिक माङ्गलिक धुनबाट पूजित ब्राह्मणले दिएको आशीर्वाद ग्रहण गर्दै इन्द्रको जस्तो दरबारमा युधिष्ठिर प्रवेश गरे र रथबाट ओर्ले ।

कुलदेवतालाई रत्न, चन्दन र माला राखेर पूजा गरे । त्यसपछि दरबारबाट बाहिर निस्के जहाँ मङ्गलद्रव्य लिएका हजारौँ ब्राह्मण खडा थिए । जसरी ताराबाट घेरिएका बेला चन्द्रमाको शोभा हुन्छ उसैगरी आशीर्वाद दिन ब्राह्मणबाट घेरिएका युधिष्ठिर शोभायमान भएका थिए । सबै ब्राह्मणलाई उनीहरूको इच्छाबमोजिम मनोवाञ्छित पदार्थबाट यथोचित सत्कार गरिएको थियो । त्यस बेला त्यहाँ उपस्थित ब्राह्मणले हाँसको समान हर्ष गद्गद् स्वरमा अर्थ, पद एवम् अक्षर युक्तवाणीबाट आशीर्वाद दिएका थिए । त्यो स्वर, शङ्खध्वनि र जयजयकार गर्जिएको थियो ।

जब ब्राह्मण चुपचाप खडा थिए, त्यसै क्षण ब्राह्मण भेषमा आएका चार्वाक नाम गरेका एक जना राक्षस राजा युधिष्ठिरसँग केही सोध्न उद्यत देखिए । ती ब्राह्मण दुर्योधनका मित्र थिए । उनले सन्यासी ब्राह्मणको भेष धारण गरेर असली रूप लुकाएका थिए । उनको हातमा अक्षमाला र निधारमा शिखा थियो । त्रिदण्ड धारण गरेका ती ब्राह्मण ढिठ र निर्भयी देखिन्थे ।

पाण्डवका हजारौँ शुभेच्छुक ब्राह्मण, महात्मा, नगरवासी जो आशीर्वाद दिन बसेका थिए । ती सबै जनाबाट घेरिएको त्यो राक्षस महात्मा पाण्डवहरूको विनाश चाहन्थे । उनले (चार्वाक) ती उपस्थित ब्राह्मणसँग अनुमति नलिईकन राजा युधिष्ठिरलाई भने:

इमे प्राहुद्र्विजाः सर्वै समारोप्य वचो मयि ।

धिग् भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनमस्तु वै ।। २६।।

किं तेन स्याद्धि कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयस् ।

घातयित्वा गुरुंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ।। २७।।

‘हे युधिष्ठिर, यहाँ उपस्थित सबै ब्राह्मणहरूले उनीहरूको तर्फबाट समेत ममार्फत उनीहरूको कुरा भन्न भन्दै छन् र त्यो म भन्दै छु, सुन् ! हे कुन्तीनन्दन तिमी आफ्ना भाइबन्धुको हत्या गर्ने एक दुष्ट राजा हौ । तिमीलाई धिक्कार छ । त्यस्तो पुरुषको जीवनबाट के फाइदा छ ? यसप्रकार यी बन्धुबान्धवको विनाश गरेर गुरुहरूको हत्या गराएर बाँच्नुभन्दा त मर्नु राम्रो । जीवित रहनु बेकार छ ।’ चार्वाकले भने ।

त्यसपछि ती सबै ब्राह्मण राक्षस (चार्वाक)को त्यो वचन सुनेर तिरस्कृत भई व्यथित भए र मनैमन उसले भनेको कुराको निन्दा गर्न थाले ।  सबै ब्राह्मण र युधिष्ठिर अत्यन्त उद्विग्न तथा लज्जित भए । चार्वाकको भनाइको प्रतिवाद गर्न एक शब्द पनि निकाल्न सकेनन् । खुसियालीमा एकाएक सन्नाटा छायो ।

त्यसपछि युधिष्ठिरले ‘हे ब्राह्मण, म तपाईंहरूको चरण स्पर्श गर्छु र विनीत भावमा यो प्रार्थना गर्छु कि कृपया तपाईंहरू सबै मप्रति प्रसन्न हुनुहोस् । यो समयमा मलाई चारैतिरबाट विपत्ति आएको छ, त्यसैले तपाईंहरूले मलाई नधिक्कार्नुहोस्’ भने ।

वैशम्पायनले भौतिक एवम् यथार्थवादी चार्वाकलाई चिने । उनले युधिष्ठिरलाई आश्वस्त पार्दै भने– ‘त्यो त दुर्योधनको मित्र चार्वाक नाम गरेको राक्षस हो । सन्यासीको रूपमा आएर दुर्योधनको हित गर्न खोजेको छ । अरू ब्राह्मणले विरोध गरेका छैनन् ।’

त्यसपछि क्रोधित सबै ब्राह्मणले चार्वाकलाई पापी राक्षस भन्दै गालीगलौज गर्दै उनीहरूको हुङ्कारबाट चार्वाकलाई नष्ट गरे । त्यस बेला इन्द्रको बज्रबाट अङ्कुरसहितको वृक्ष धरासायी भएझैँ उनी ढले ।

 

महाभारतको माथिको प्रङ्गमा वर्तमान युगमा जे जसरी आफ्ना विरोधीलाई सकेसम्म, भ्याएसम्म सत्तामा हुनेहरूले समुल हत्या गरेकोे, विरोधी पक्षलाई सखाप पारेको वा पार्न कोसिस गरेको देखिन्छ त्यसरी नै त्यस बेला पनि मानव सभ्यताको विकाससँगै एकपछि अर्को दर्शनको प्रादूर्भाव हुने क्रममा शक्तिवान्ले अर्कोलाई निर्मूल गर्ने प्रयास गरेको प्रशस्त घटनाहरू पाइन्छन् । त्यसैले वेदव्यासले महाभारतमा राजाका चाटुकारको रूपमा ब्रह्मवादी ज्ञानी ब्रह्माणलाई पात्र बनाएर चार्वाक जस्ता भौतिकवादी, लोकायतवादी, लोकतन्त्रवादी दार्शनिकलाई भौतिक रूपमा नै मार्न लगाए र ब्रह्मवादीको जित गराए तापनि वेदव्यासले त्यहाँ चार्वाक दर्शन पनि जीवित छ है भन्नका लागि त्यो प्रसङ्ग ल्याएका हुन् । अन्यथा, महाभारतको युद्ध समाप्त भई सकेपछि दूर्योधनको मित्र हो भन्दैमा मार्नु पर्ने कारण के थियो र ?

महाभारतको कथामा चार्वाकको हत्यापछि कृष्णले चार्वाकको थप परिचय दिन्छन् । उनका अनुसार चार्वाकले सत्य युगमा धेरै वर्षतक बदरिकाश्रममा तपस्या गरेर ब्रह्माजीबाट ‘कुनै प्राणीबाट डराउन नपरोस्’ भन्ने वरदान प्राप्त गरेका थिए । कृष्णले युधिष्ठिरलाई क्षत्रीय धर्मअनुसार भाइबन्धुको हत्या गरेको हुनाले चार्वाक जस्तो राक्षसले भनेको कुराबाट विचलित हुनुनपर्ने, मनमा ग्लानि राख्नुनपर्ने सुझाव दिन्छन् ।  त्यसपछि युधिष्ठिरको राज्यभिषेक हुन्छ ।

यहाँ मेरो तर्क के हो भने वेदव्यासले ब्रह्मवादीबाट चार्वाक दर्शनका पक्षधरको मृत्यु गराए तापनि उनले उत्तिकै सम्मान पनि दिएका छन् । त्यो कसरी भने चार्वाक सामान्य मानिस होइनन् है । उनले त वैदिकवादीले परब्रह्म परमेश्वर ब्रह्माबाट नै निडरताको आशीर्वाद पाएका छन् । उनी साँचो अर्थमा ज्ञानी हुन् । त्यस बेला त्यो  दर्शन लोकप्रिय नै रहेकाले महाभारतमा उल्लेख गरियो । त्यो दर्शन कमजोर अवस्थामा रहे तापनि  सशक्त छ भनेर देखाउनका लागि कृष्णमार्फत चार्वाकको बारेमा जानकारी गराइएको हो अनि उनको हत्या गरिएको छ । त्यहाँ उनको हत्या भनेको लोकायतवादको मृत्यु वा कमजोर र ईश्वरवादको विजय तथा शक्ति छ भन्ने देखाइएको हो ।

त्यसैले ब्रह्मवादी शक्तिशाली रहेको बेला नास्तिक चार्वाकको मृत्यु देखाइनु अस्वाभाविक होइन । परन्तु त्यहाँ लोकायतवादी चार्वाकलाई निषेधभन्दा पनि त्यो दर्शन जीवित छ, होसियार हुनुपर्छ भनेर ब्रह्मवादीलाई प्रतिरोधमा उतार्न गरिएको सन्देश पनि हो । वर्तमान लोकतान्त्रिक पद्धतिमा कुनै–कुनै तानाशाहले आफ्नो निकटका शत्रुलाई भ्रष्टाचारको मुद्दा हाल्छ, जेलचलान गर्छ, विष खुवाउँछ, देशनिकाला गर्छ र अन्तमा षड्यन्त्रपूर्वक हत्यासम्म पनि गर्छ । तर, मृत्युपश्चात् उसको दाहसंस्कार गर्दा राष्ट्रिय सम्मान गर्न बिर्सँदैन । यसको अर्थ त्यो शत्रुले बोलेका र विरोध गरेका कुरा जाहेज थिए र हुन् है भन्ने अप्रत्यक्ष स्वीकारोक्ति नै हो ।

हो, त्यसरी नै महाभारतमा चार्वाकलाई अनिश्वरवादी राक्षस, दुर्योधनको पक्षधर भनेर गालीगलौज गरी मारियो । उनको हत्या गरिए तापनि ब्रह्मावादीबाट वरदान प्राप्त गरेको भनी वेदव्यासले कृष्णद्वारा भनाउनु चार्वाक दर्शनलाई उचित स्थान र महŒव दिइएको हो । चार्वाक दर्शन अत्यन्त लोकप्रिय भएको र निषेध गर्न नै नसकिएकोले युद्ध समाप्त भइसकेपछि पनि चार्वाकलाई महाभारतमा वेदव्यासले उल्लेख गर्नुपरेको हो । यहाँ मैले चार्वाक दर्शनको सामान्य परिचय र चार्वाकबारे महाभारतमा भएको प्रसङ्गको सङ्क्षिप्त चर्चा गर्ने प्रयास गरेको हुँ । चार्वाक दर्शनको तŒवमीमांसा र ज्ञानमीमांसाबारे जानकारी राख्नु पनि उत्तिकै जरुरी छ । (Draft)

कविता: बा’को उपहार

कविता
बा’को उपहार

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली
Bishnu Prasad Sharma Parajuli
“बा, हामी परिवर्तनको यज्ञाग्निमा होमिएका तपाईंका सुपुत्र हौँ ।
निरङ्कुशताका सबै जाल र जराहरू,
रोग, भोक, अशिक्षा र गरिबीका रगताम्मे कुर्कुच्चाहरू,
साम्राज्यवाद, विस्तारवाद, हैकमवाद, सामन्तवाद र परिवारवादहरू
सबैलाई परास्त, निर्मूल र समुल नष्ट गर्दै
बा’को आँगनमा मुक्तिको सुनौलो बिहानी ल्याउन
बा’को चुलोमा पेटभर सम्पन्नताको आटो फत्काउन
बा’को ओठमा सदावहार प्रपूmल्लताको कमल फुलाउन
समृद्ध राष्ट्र निर्माणको क्रान्तिमा होमिएका
देशका सच्चा सिपाही, हामी तपाईंका सुपुत्र हौँ ।”

“हो बा शङ्का नगर्नुहोस्,
हामी प्रतिक्रियावादीको निसानामा छौँ
हामी ‘देख्नासाथ गोली ठोक्नु’ भन्ने उर्दीको प्रथम सूचीमा छौँ
देशलाई स्वर्गको पूmलबारी बनाउने महान् अभियानमा छौँ
हामी सिंगापुर, जापान, चीन र अमेरिकालाई उछिन्ने सङ्कल्पमा छौँ
बा’ हामीलाई गाँस र सुरक्षित बास दिनुहोस् ।”

पुन्पुरोका पखेरामा विश्राम गरेका
अनगिन्ती चाउरी परेका बारीका पाटाहरू मुसार्दै
गालाका दुवै पखेरमा विराजमान
अनगिन्ती खोल्सा र थुम्काहरू सुम्सुम्याउँदै
हत्केलामा खडेरीले फाटेका धाँजाहरू देखाउँदै
फाटेको टोपीले सिङ्गो चाउरिएको पहाडको पसिना पुछ्दै
बा’ले स्वीकृति दिदै भन्नुभो “हुन्छ ।”

बा’ले देशका छोराहरूलाई हृदयको आँटीमा आश्रय दिनुभयो Continue reading

आमा भन्छिन् ः कर्मठ सन्तान भएर हिँड

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

साभारः कपनअनलाइनडटकम

आमा भन्छिन् ः कर्मठ सन्तान भएर हिँड

म एक्लै थिएँ त्योबेला
लालाबाला तिमीहरू स–सानै थियौ
उनी प्रताडित, सशङ्कित, त्रसित अनि लोभमा थिए
दासहरूका जत्थाका लामा धारिला तरवारले
मेरा अङ्ग–प्रत्यङ्ग चरचर चिरिएका थिए
रगतका सतलज र काली मेरै शिरबाट बगेका थिए ।

मसँग विशाल अभियानको इतिहास र वीरहरूको गाथा थियो
एक मुठी कोदो, एक मुठी धान, एक मुठी फापर मनग्य थियो
अनि सिङ्गो मेरो निलो आकाश, हिमालय र हिमालयभित्रका हिमालय
तराई, शिवालिक र महाभारत शृङ्खलाका लहरा र पहरामा
म निर्विघ्न गङ्गा, सतलजका आँगन र हिमालयका चुलीहरूमा नृत्य गर्थेँ ।

पार्वतीभन्दा सुन्दर मेरो शालीन रूप, स्रोत र वैभवबाट मूर्छित
दासताबाट जन्मेका कायर राक्षसहरूले
सतलज र कालीको शिर मात्र कहाँ हो र !
मलाई मेरा हरेक अङ्ग प्रत्यङ्गहरूमा
मलाई मेरा प्रत्येक नसा–नसा अनि मुटु–कलेजोमा
कायरले झैँ पछाडिबाट तरवार र भाला रोपेका होइनन् र ?
तिमीले देखेकै त हौ नि , ब्वाँसोले झैँ मलाई लुछेका हैनन् र ?

लुक्दै, छिप्दै, तर्सँदै, तर्कँदै तर स्वाभिमान बचाउँदै
मैले तिमीहरूलाई ज्ञान र स्वाभिमानको शिक्षादीक्षा दिएकै हुँ
उन्मुक्त दास राक्षसहरूबाट पटक–पटक चिथोरिँदै
रगताम्मे हुँदै पनि
मैले तिमीहरूलाई हुर्काउँदै बलवान् बनाएकै हुँ
तिमीहरू बुझकी भइसकेपछि
मेरा चिथोरिएका, कोपरिएका र काटिएका अङ्गहरू पनि देखाएकै हुँ ।

मेरा प्यारा सन्तान !
आज म
ह्रिंसक दास राक्षससँग भन्दा
तिमीहरूदेखि नै झस्किरहेकी छु, प्रताडित भइरहेकी छु
मेरा चिथोरिएका, मेरा कोपरिएका, मेरा काटिएका अङ्गहरू कुल्चँदै
हे ! मेरा सन्तान,
तिमी मेरो चिरिएको छातीमाथि उभिएर ममाथि राज गर्न
आततायी दास राक्षससँग आशीर्वादको झोली थापेको देख्दा म झस्किरहेकी छु ।

विशालताको अभियान, इतिहास र स्वाभीमान मुर्दाघाटमा सुताएर
मेरा अङ्ग लुछ्ने दुराचारीसँग उसकै उक्साहटमा अन्धो बनेर
घाँस–दाउरा गर्ने भाइबहिनीलाई
कोशी, गण्डकी र महाकालीमा हुलेका होइनौँ र ?
म आमा हुँ
तिमीलाई क्षमा दिएँ,
तर, अब कहिलेसम्म जालमा जेलिन्छौँ ?
आमालाई गिद्धले मुर्दा लुछेझैँ लुछेको
अब तिमी कहिले सम्म, कहाँ उभिएर हेर्न चाहन्छौँ ?

अब मेरा लुछिएका, चिमोटिएका, कोपरिएका, काटिएका
अङ्गहरू छुँदै कसम खाएर भन सबैलाई–
आमाको चिथोरिएको छातीभन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?
आमाका काटिएका अङ्गहरू भन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?
आमाका रगतका थोपा–थोपाको गुहारभन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?

आह्वान हो यो मेरो
अब तिमीहरू लालाबाला छैनौँ,
अब तिमीहरू भोका, नाङ्गा र अज्ञानी पनि छैनौँ
म काटिँदै, म तासिँदै, चिमोटिँदै रगताम्मे भएकी म
आलो घाउबाट बगेका रगतका धारा चुहाउँदै
तिमीहरूलाई हुर्काएकी तिम्री जननी हुँ म ।

ऊ त आततायी ह्रिंसक डरलाग्दो भोको गोही हो
ऊ त मेरो वैभवशाली शिर हिमालचुली र वक्षस्थलको अमृतधारा देखेर मूर्छित छ
त्यसैले उसले चारैतिरबाट चिमोटिरहेछ, कोपरिरहेछ, तासिरहेछ र काटिरहेछ
मेरा अङ्ग काटिएर, रगतले म लतपतिए पनि
तिमी नतर्स किनभने तिमी अब लालाबाला होइनौँ ।

मैले तिमीहरूको एउटै स्वरको प्रतिक्षा गरेकी हुँ
अब त्यो बेला आएको छ, विलम्ब नगर
छिनिएका मेरा अङ्गहरू जोड्ने बेला आएको छ
खोसिएका मेरा अङ्गहरू खोज्ने बेला आएको छ
चिथोरिएका मेरा अङ्गहरू निको पार्ने बेला आएको छ
च्यातिएको मेरो मन टाल्ने बेला भएको छ ।

तिम्ले मेरो छाती छोएर स्वाभिमानको कसम खायौँ भने
सतलज र गङ्गामा बगेको मेरो इतिहासका राता थोप्लाहरू
महाकाली, कोशी र गण्डकीमा अब फेरि तप्कने छैनन्
तिमी एक भएर मेरो छातीमा ठिङ्ग उभियौ भने
धूर्त ब्वाँसाहरू र निर्मोही गोहीहरू सलबलाउने छैनन्
विलम्ब नगर, मेरो आह्वान सुन, अब एक भएर उठ ।

हेर ! फेरि पनि म गुहार माग्छु मेरो सन्तानसँग
तिमीहरू अब आमाको आँसु पुछ्ने प्रण गरी एक भएर हिँड
तिमीहरू अब तराई–पहाड–हिमालको स्वार्थ बोकेर एक भएर हिँड
तिमीहरू अब आततायीहरूको एक शत्रु भएको शङ्खघोष गरेर हिँड
तिमीहरू अब जननीको चिथोरिएका घाउ पुर्न एक भएर हिँड
तिमीहरू अब जननीका अङ्गहरू जोड्ने एक कर्मठ सन्तान भएर हिँड ।

२०७७ वैशाख ३१

भूमण्डलीकरणमा देश नै किन ?

कोरानाबाट सिक्नुपर्ने पाठ
धन्यवादसहित साभार कपनअनलाईन

भूमण्डलीकरणमा देश नै किन ?

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

एक दशक पहिले आमा गंगालाल अस्पतालमा उपचाररत हुनुहुन्थ्यो । ‘मुटुमा ठूलो प्वाल परेको छ । ठूलो तीनवटा प्वाल छ, सत्तरी नाघेको हुनाले अपरेसन गर्न सकिदैन । ’ चिकित्सकको भनाई थियो । हामी परिवारका सदस्य तैपनि आशावादी थियौँ । शायद अलि कठीन भएर होला अस्पताल भर्ना भएको पाँचौ दिनदेखि ‘मलाई घरमा लैजाउ । म यहाँ बस्दिनँ । घरमा गए पछि ठीक हुन्छ । ’ भन्न थाल्नु भयो । इन्सेन्टिव केयर युनिटमा हुनुहुन्थ्यो । अन्तसम्म राम्रोसँग कुरा गर्नु हुन्थ्यो । उपचार भइरहेको थियो । हामीमा आशाको दियो बलेको थियो । तर त्यो दियो अस्पतालमा मात्र दश दिन बल्यो । आमाले ‘घरमा जाने, घरमा लैजा’ भनेर जोड गरेपनि आइसियुबाट बाहिर निकालेनौँ ।
मृत्युको बेला वा अन्तिम घडीको बेला वा संकटको बेला मानिसले घर खोज्छन्, देश खोज्छन् त्यो सत्य हो । अहिले कोरोना भाइरसको महामारीले देश र घर र परिवार मात्र खोजेको छैन यसले त भूमण्डलीकरणको सिद्धान्तलाईनै चुनौति दिदैछ । युरोपिएन युनियनको एउटै युरोपभन्ने धारणालाई इटली र स्पेनमा परेको अघोर संकटमा युरोपकै अरु देशले सहयोग गरेनन् भन्ने कुरा उठीरहेको छ । त्यसैले भूमण्डलीकरणले धनि र ठूला कम्पनिले गरिव र सानालाई थिचेर झन धनि र झन गरिब बन्ने रहेछ भन्ने कुरा उठन थालेको छ । र, कोरोना भाईरसको महामारीले भूमण्डलीकरणलाई झापड हानिदिएको छ । अनि होस हुने र होस खुल्ने हो हामी जस्ता साना देशले कम्तिमा आफ्नो देशमा ‘केहि त उत्पादन गरौँ ’ भन्ने पाठ सिकाएको छ । यदि, पाठ सिकेमा ।
हिमाल आरोहणगर्दा भएको मृत्यु होस्, पहिरोमा परेर ज्यान गएको होस वा विदेशमा काम गर्दा मृत्यु भएको होस् सबैको लास देशमानै ल्याइन्छ वा लगिन्छ । काम वा घुमघामको सिलसिलामा मानिस टाढा पुगेका हुन्छन् तर जब अति कठीन अवस्थाको सृजना हुन्छ, तब मेरो आमाले मर्ने बेलामा घर खोजेझै बिदेशमा संकटमा परेमा वा संकटको बेला देश खोजिने रहेछ । ०७२ सालको भुकम्पको बेला म, श्रीमती र मित्र लक्ष्मण अधिकारी सहित नुवाकोटमा थिएँ । देख्दा देख्दै घर ढले, धुलोको हुण्डरी चल्यो, मानवको कंकलास्वर सुनिन थाल्यो । मृत्यु भएको खबर सुनियो । फोन बन्द भयो । त्यसबेला मलाई पनि ‘अहो मरिन्छ क्यारे ! बीच बाटोमा मरिने भो । मर्ने बेला घरमा (कपन, काठमाडौँ) नै मर्न पाएको भए हुन्थ्यो ।’ भन्ने मनमा अनायस उब्जेको थियो । संकट वा अन्तिम घडिमा पहिले आपूm, परिवार, घर, देश क्रमशः आउदा रहेछन् । देश बाहिर हुँदा प्रथमतः देश र देशको माटो आउछ । मैले त्यो अनुभव गरेको छु । माया, भावना, प्रेम भनेको शायद त्यो हो जुन भूमण्डलीकरणले बुझ्दैन । यसले बुझ्ने भाषा भनेको पैसा अनि पैसा हो ।
वि.सं. २०४५ सालको नाकावन्दीमा नेपालका ठूला शहर बाहेक अन्यत्र नाकाबन्दीको खास असर परेन । उच्च पहाड र हिमाली गाउँतिर त समाचार पनि नाकाबन्दी पछि पुग्यो । किनभने, २०४५ सम्म नेपालमा नेपाली परिवारले आफ्नै खेतबारीमा धान, कोदो, मकै, गहुँ, जौ, उवा भटमास, बोडी, सिमी, सागपात उब्जाउथे र बाख्रा, कुखुरा, गाई–भैसी, याक–चौरी पाल्थे । पथ्र्यो त संकट मात्र नुनको । हिमाल तिर त नुन पनि खोला र पहाडमा पाईन्छनै । तर २०७२ सालमा हामी भुकम्पबाट थिलथिलो परेको बेलामा भएको नाकावन्दी उच्च पहाड र हिमाली गाउँसम्ममात्र पुगेन नेपाल भर हाहाकार नै भयो । किनभने, त्यसबेला हामी शतप्रतिशत पर निर्भर भइसकेका थियौँ । हाम्रोमा अहिले उब्जनीनै छैन । हिजोको त्यो घर–घरमा हुने अर्थतन्त्र बैदेशिक रोजगारीमा परिणत भयो । खेतबारी बाँझो भए । हाम्रो आफ्नो कुनै उत्पादन र आम्दानीको स्रोत नहुदा नहुदै पनि हामी भूमण्डलीकरणको चपेटामा प¥यौँ । भूमण्डलीकरणलाई हामीले भित्र््यायौँ । र परनिर्भर भयौँ ।
अब विश्व एउटै गाउँ भयो भनेर ठूला देश, ठूला कम्पनीको उत्पादनलाई उपभोग गर्न आफ्ना स–साना धन्दा वन्द गरेर चुपचाप हामी पनि भूमण्डलीकरणको भेलमा समाहित भयौँ । भूमण्डलीकरणले ठूला कम्पनि, ठूला र धनि देश, अर्बपतिलाई हरेक वर्ष खर्ब पति बनाउन मद्दत ग¥यो । क्रेडिट स्वीस रिपोर्ट अनुसार विश्का १ (एक) प्रतिशत धनि ब्यक्तिसँग विश्वको ५० (पचास)प्रतिशत सम्पत्ति रहेको छ । र भूमण्डलीकरणले गरिब देशलाई झन गरिव बनाउँदै परनिर्भर हुन बाध्य पा¥यो । सामान्य नागरिकले गर्ने भनेको जे सुविधा पाईन्छ त्यो उपभोग गर्ने हो । त्यस्तो अवस्थामा सरकारले आफ्नो देशको कुन उत्पादन भूमण्डलीकरणमा लैजाने भन्ने सोच्नु पर्छ । धेरै देश जस्तै मलेसिया, कोरिया आदिले त्यसरी सोचेको कारणले उनीहरु पनि धनि हुदै गए । चीनले त विश्व बजारमा ठूलो प्रभाव पारेको छदैछ । नेपालले त्यसरी कहिल्यै सोचेन बरु उल्टै २०४६ मा बहुदलीय ब्यवस्था स्थापन गरेपछि देशमा भएका उद्योग, कलकारखानाहरु निजी ब्यापारीलाई कौडीको मोलमा बिक्री ग¥यो । फलस्वरुपः हामी परनिर्भरताको खाडलमा भाषिदै–भाषिदै घाँटिसम्म पुरिने गरि पुरियौँ । होइन भन्नु हुन्छ भने हाम्रो उत्पादन के छ त ?
कोविड–१९ को माहामारी नहुदै सिटामोल निर्यात बन्द भयो । नेपालले चिया, सुपारी, अदुवा निर्यात गर्न खोज्दा पारि जान दिइदैन । अर्को देशबाट आउने प्याज उसको देशमा कम हुने जस्तो भयो भने हाम्रोमा प्याज आउदैन । भूमण्डलीकरण त्यसैले ठूलाको ब्यापार हो । सानाको लागि मार हो । हामी त फेरी कस्ता भने विदेशबाट ल्याएको कराहीमा, विदेशबाट ल्याएको ग्यासबालेर, विदेशबाट ल्याएको तेल तताएर विदेशबाटै ल्याएको मेठी फुराएर प्याज किन्न बजार जान्छौँ । अनि प्याज नपाए पछि पसले, ब्यापारी, गोदाम, प्रधानमन्त्री अनि विदेशीलाई सराप्छौँ तर प्याज वा त्यस्तै कुनै एक वा दुई खाद्यान्न वा अन्य उत्पादनमा हामीलाई केहि महिना पुग्ने गरी मात्र भए पनि कसरी उत्पान गर्ने भनेर सोच्दा पनि सोच्दैनौँ र उत्पादन गर्दैनौँ । प्याज नपाउदा ठूला कुरा गर्छौँ । यसो गर्नु पर्ने उसो गर्नु पर्ने भनेर फलाक्छौँ । कतैबाट प्याज आउछ अनि फेरि ढुक्क भएर हिंडछौँ । प्याज एउटा उदारण मात्र हो । हामी सबै कुरामा प्याज जस्तै छौँ ।
प्रसंग कोराना महामारी र यसले भूमण्डलीकरणमा देखाएको समस्या बारेको सामान्य वहस हो । त्यसैले कोरानाकै कुरा गरौँन । हामीसँग के छ त ? हामीले सरकारलाई गाली मात्र गर्छौँ । यसपटक कोरोना संक्रमण हुन नदिन, वा अति हुने क्षति कम गर्न समसामयिक अवस्थाको मूल्यांकन, अन्य देशले महामारीबाट कम क्षति हुन गरेका अभ्यासबाट सिक्दै सोहि अनुसार देशको परिस्थितिको अवस्था हेरेर निर्णय गर्दै आफ्नो बर्कतले भ्याएसम्म सरकारले काम गर्दैछ । सरकारको उपस्थिति देखिएको छ । सरकारले उपलब्ध गराएका सामान प्रयोग नहुने, नीजि अस्पतालले नागरिको उपचार नगर्ने जस्ता नयाँ समस्या छन् । अस्पताललाई विरामीको उपचार गर भनेर सर्वोच्चले आदेश गर्नु पर्ने अवस्था पनि छ । त्यो लाज लाग्दो कुरा हो । सबै कुरामा विदेशमा भर पर्न पर्छ । तर पनि अहिले सरकारका केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तह सकृय भएकाले डरलाग्दो हुदैन भन्ने लाग्छ । अर्को तर्फ मानिस होशियार हुन थालेकाले र मानिस घरमानै बस्न थालेकाले पनि क्षति न्यून बन्ने छ । नेपालमा अन्यत्रको तुलनामा पटक–पटक साबुन पानीले हात धुने र पटक –पटक तातो पानी पिएर बस्ने बानीले पनि विभत्स हुनबाट बाँच्न सक्छौँ । हामीसँग अन्यदेशमा भए जस्ता उपकरण छैनन् । उनीहरुसँग उपकरण भए तापनि अहिले धनि युरोपका देशलाईनै ‘आफै त महादेव उत्तानो पर कस्ले देला वर’ भन्ने उखान जस्तै भएको छ । त्यसैले हामी आपूm सचेत हुन पर्ने छ । ‘हामीसँग सबै छ’ भन्ने देशलाई ठूलो संकट परेको हामीले देखिसक्यौँ ।
भूमण्डलीकरण भए नै पनि सबै देश वा सबै कम्पनिले पहिले आफू, आफ्नो परिवार र आफ्नो देशका नागरिक बचाउन लाग्ने छन् । आपूmसँग केहि बढि समान पनि राख्ने छन् । त्यसैले यस्तो बेलामा हामीलाई चाहिने जति सामान हामी नेपालीले पैसा उठाएर सरकारलाई दियौँ भने नै पनि विश्व बजारमा सामानको अभाव हुने भएकाले सरकारले केहि गर्न सक्दैन । त्यसैले यस्तो अवस्थामा आफ्नो देशमा कुनै उत्पादन यदि हुन्थ्यो भने अमेरिकाको जनरल मोटर्स र जर्मनीको कार कम्पनिले भेन्टीलेटर र अन्य स्वास्थ्य उपकरण उत्पादन गरेझैँ हामीले पनि उत्पादन गथ्यौँ । त्यसैले भूमण्डलीकरणको भूँमरीमा आखिर को पर्ने भए त ? गरिव नागरिक र गरिव देश । त्यसैले देशमा उत्पादन चाहिन्छ । चाहियो । नेपाल सरकार र नेपाली उद्योगपति यसबारेमा सोच्नुप¥यो ।
भूमण्डलीकरको ठूलो उदाहरण युरोपियन युनियन अहिले कोरोना महामारीले झन कमजोर हुदैछ । बेलायत ३१ जनवरी २०२० देखि त कानूनिरुपमानै छुट्टियो । पहिलेदेखिनै बेलायतको नीति फरक थियो । युरोभित्र पनि थिएन । मैले यो तयार गर्दासम्म वरल्डोमिटर्सका अनुसार इटली र स्पेनमा क्रमशः १२४२८ र ८४६४ को मृत्यु भईसकेको छ भने विश्वमा ४२ हजार १५८ को मृत्यु भएको छ । निको भएर घर फर्कँनेको संख्या १ लाख ७१ हजार १०० रहेको छ । इटलीमा भयाभह भएर विरामीलाई अस्पतालमा भर्ना गर्ने ठाउँ नहुदा, त्यहाँका स्वास्थ्यकर्मीले चौविसै घण्टा काम गरिरहदा र संक्रमित भएर मृत्यु हुँदा जर्मनीका अस्पतालमा थुप्रै बेड खालि भएको समाचार आयो । इटलीका प्रधानमन्त्री जोसेफ कोन्तेले युरोपियन युनियनको बारेमा सोच्नु पर्ने धारणा बारम्बार राखेका सञ्चार माध्यमले दिएका छन् । सञ्चार माध्यमले ब्यापक प्रश्न उठाए पछि मात्र इटलीका विरामीलाई जर्मनीमा उपचार गर्न लगियो । विदेशमा भएका नागरिक आफ्नो देशमा जान चाहे र लगियो पनि ।
मैले माथि उठाएको कुरा जति सुकै भूमण्डलीकरणको बखान गरे पनि संकट परेको बेला आखिर पहिले आफू, परिवार, घर, देश अनि अरु आउने रहेछ नि । युरोपमा त देखियो भने दक्षिण एशिया त के नै हो र ? त्यो पुष्टि भयो । अझ पुष्टि हुदैछ । जर्मनीले त्यसैले कसरी गल्ति ग¥यो भन्नु ? ब्यापार र मानवीय कुरा फरक कुरा हुन् । अहिले ब्यापारले भन्दा मानवीय कुराले भूमण्डलीकरणलाई चुनौति दिएको छ । र, यसले साँचो अर्थमा भोलीका दिनमा ठूलो असर पार्ने छ । कोरोनाले भूमण्डलीकरणमा मात्र होईन शक्ति राष्ट्रको वर्णानुक्रमलाई पनि चुनौति दिने छ । ब्यापार गर्दागर्दै पनि कसले मानबीय रुप देखायो र कसले देखाएन भन्ने कुरा पनि उठनेछन् । एशियाली फोहोरी र गरिबमात्र होईनन् यिनीहरु सभ्यताका मुहान र अग्रज पनि हुन् भन्ने पनि देखाउने छ । बन्दुकले भाईरस मार्न नसक्ने रहेछ भन्ने पनि यसले सिकाउने छ । र, वन्दुकको प्रतिस्पर्धा नगर है भन्ने पनि यसको सन्देश ठूलादेशलाई हो भने गरिव नेपाल जस्ता देशलाई आफ्नै देशमा केहि उत्पादन गर है भन्ने अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि हो । किनभने भूमण्डलीकरणले धनिलाई धनि र गरिवलाई गरिव, आश्रित र विश्व बजारको शरणार्थी नै बनायो । त्यसमा यो कोरोना भाईरसले सचेत बनाएको छ । चेत खुल्ने हो भने ।
अहिले सबैले धनि देशले गरिब मुलुकमा भएका आफ्ना नागरिकलाई स्वदेश फिर्ता लगे । एउटा कुरा सोचौँ न ! धनि देशले नेपालमा रहेका उनीहरुका नागरिकलाई नेपालमा स्वास्थ्यकर्मीले उपयोग गर्ने, विरामीलाई उपचार गर्ने र त्यसको लागि चाहिने उपकरण नेपालमा पठाएर पनि त उपचार गर्न सक्थे नि ! त्यसो गरे त ? गरेनन् । किनकी, संकटमा, भावनामा भूमण्डलीकरण असफल भयो । त्यसैले भूमण्डलीकरण भनेको धनि देश र ठूला कम्पनीले गरिव देशलाई पर निर्भर बनाउने मात्र हो । साना देश परनिर्भर नभए भो नि त भन्ने प्रश्न उठन सक्छ । त्यसको जवाफ त्यति सजिलै दिन सकिदैन किनभने भूमण्डलीकरणले धेरैलाई क्षतविक्षत पारेको छ । अब कोरोना जस्ता महामारीले दिएको चुनौतिले धेरै देश र तिनका सरकार परनिर्भरता हटाउन प्रयास गर्नेछन् । नेपालले पनि यसबेला यो सोचोस् । हुन त नेपालको बिर्सने बानी छ ।
सबै कुराबाट के देखियो भने संकट र अफ्टेरो अवस्थामा मानिस जतिसुकै धनि, विकसित वा जे भए पनि घरनै चाहिने रहेछ । त्यसकारण यो भूमण्लिीकरणबाट फाईदा कसलाई भयो ? कठीनाई र मद्दत चाहिने बेला खासै सहयोग कसैलाई भएन ।
कोरोना पछिको विश्व कस्तो होला ? आफ्नो ठाउँमा छ । चीनले कोरोना नियन्त्र गर्न सफल भई विश्वका धेरै मुलुकमा एएभ् सहित स्वास्थ्यकर्मी सहयोगकालागि पठाएको छ । अमेरिकामा भाईरसको संक्रमण उच्च देखिएको छ । युरोप महामारीको भुचक्रमा छ । अमेरिका र बेलायतका विश्वविद्यालयका विज्ञले पहिलो विश्व युद्ध, दोस्रो विश्व युद्धमा शक्तिराष्ट्रको वर्णानुक्रम फेरिएझैँ यो कोरोना महामारीको विश्व महामारीले पनि शक्तिराष्ट्रमा ठूलो फेरवदल हुने, युरोपियन युनियन जस्ता संघको विषयमा प्रश्न उठने र भूमण्डलीकरणको बाटो पनि परिवर्तन हुन सक्ने कुरा लेख्न थालेका छन् । आफू बाँच्न पर्ने । परिवार बाँच्नु पर्ने । घर बाँच्नु पर्ने भए पछि देश बाँच्नु पर्छ कि पर्दैन ? अबको विश्व परिवर्तन हुन पर्छ । आफ्नै देशमा केहि न केहि कुनै न कुनै उत्पादन हुनै पर्छ भन्ने मूल पाठ यसले सिकाएको छ ।
म भावनाबाट वशिभूत भएर हुन सक्छ तैपनि मलाई के लाग्छ भने विश्व बजारमा रहेका ठूला ब्यापारी, उद्योगपति नेपालीले आफ्नो सीप र सम्पत्ति नेपालमानै लगानि गरुन् । मर्ने बेलामा नेपाल चाहिने भए पछि नेपालमा किन लगानि नगर्ने त ? तँपाईहरुको उत्पादन तीन करोड नेपालीले प्रयोग गर्दा हुने नाफा तँपाई नेपालीलेनै लिनुहोस् । हुदैन र ? यहाँ सस्तो पैसामा तपाईकोमा काम गर्न तपाईका दाजुभाइ दिदीबहिनी यहीँ नै छौँ । अनि जे जति प्राविधिक विदेशमा हुनुहुन्छ तपाईहरु पनि आखिर संकटको बेला नेपाल चाहिने रहेछ भने पछि फर्कनु होस् । यो भूमण्डलीकरणले आवश्यकता परेको बेलामा तपाईको घाउँमा मल्हम त दलेन नि ! अनि अर्को तर्फ कुनै अर्को देशको प्रधानमन्त्रीले हाम्रो देशका प्रधानमन्त्रीलाई ‘ तँपाईको देशको उत्पादन के हो ?’ भनेर सोधेको बेला आनाकानी नगरी ‘ हाम्रो देशमा यो–यो कुरा यो गुणस्तरको उत्पादन हुन्छ ’ भनेर भन्न पाइयोस् न ।
भूमण्डलीकरणको नाममा हतियार बनाउने, निर्धा देशलाई सखाप पार्ने जुन संसारमा भईरहेको छ, त्यो रोकिन पर्छ । मानवले मानवभएर बाँच्न दिने कुरामा भूमण्डलीरण असफल भयो । सफल भयो त धनि झन धनि बन्ने कुरा ! भारतमा करिव ३० करोड मानिस सडकमा भोकै हुदा अम्बानी विश्वका धनि मानिस भएर के अर्थ भो त ? अर्को पश्न । धनि राष्ट्र, किन तिमी मानिस मार्नमा नै शक्ति खर्च गर्छौ ? कोरोना भाईरसको महामारी पछि केहि पाठ सिक्छौ कि ?
मानव बन । मानवियतालाई नबिर्स । मानिसलाई नमारीकन शक्तिशाली बन्न यत्न गर । अब तिम्रो मिसाइलले कोरोना न मरे पछि पाठ सिक्छौ कि ? अब नदेखिने शत्रुले हजारौँ नागरिकको ज्यान लिए पछि तिमी थर्कमान हुन्छौ कि ? अब पैसा र विज्ञानले पनि कोरोनालाई निस्तेज पार्न नसके पछि सचेत हुन्छौ कि ? जव भूमण्डलीकरणले संकटको बेला केहि गर्न सक्दैन, र त्यही महासंकटको बेला मानिसलाई घर र देशनै चाहिने भए पछि भूमण्डलीकरको के औचित्य । सबै नागरिकका आ–आफ्नै देश बलियो भए भने संकटको बेला महासंकट आउन सक्दैन । सबैले बिचार गर्दा विश्वनै राम्रो हुनेछ । समाप्त

bishnu.nmdc@gmail.com

Nature’s Call

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

Bishnu Prasad Sharma Parajuli

Our ancestors worshiped the nature,
Our ancestors respected and loved the nature,
As, it provided food and shelter to all its children.
Today, scholarly human beings demonstrated brutality towards the nature,
For supremacy to destabilize deprived beings, they ruined the nature.
So, the nature became unbalance,
So, the nature became feeble and toothless,
Then; invisible enemy like Cobid-19 originated
And, started a marathon across the globe slaughtering human creature.
World powers have the guns and the missiles, but they cannot kill
Billionaires have the money, but they cannot buy the pill
Science have the lab, but they cannot treat infected patient’s will.
So– learning from Cobid-19
Again– like the ancestor’s of Himalayas, Karakoram, Alps and Rocky Mountains
Respect the nature, Worship the nature
Love the nature and Salute the nature
And beg alms of pity from the nature
Because, nature is our father and mother.
In the world, nothing is beautiful than the Himalayas, Kararoram, Alps and Rocky Mountains
In the world, nothing is beautiful than the Glaciers, Rivers, Forests and Oceans
So, do not demolish the nature,
So, do not abuse the nature,
Otherwise, another virus dangerous than Corona will emerge.
To nurture all the creatures of nature
To preserve seeds of human beings
Respect and Worship the nature
Love and Salute the nature
It’s a call of the nature.
31 March 2020
bishnu.nmdc@gmail.com

धसिन्छ है फाली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

सत्कर्मको आयु लामो, कुकर्मको छोटो
लेकाली चुस्ने जुकाको हेर, फुस्की जान्छ भोटो ।
धैर्यतामा उषा झर्छिन, ग्रहणलाग्दा काली
घमण्डको छातिमा हेर, धसिन्छ है फाली ।।

दर्शन जीवन ः देव र राक्षस प्रवृत्ति

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

धन्यवाद सहित साभारः दायित्व द्वैमासिक साउन–भदौ २०७६ पूर्णाङ्क११९

संसारमा मानिसले एक पटक जीवन र अर्को पटक मृत्यु प्राप्त गर्छ । जन्मपछिको मृत्यु सत्य हो । एक पटकमात्र प्राप्त हुने जीवनलाई अमर बनाउने काम भनेको धेरैको भलो हुने लिपिबद्ध सत्कर्म हो । हुन त मानिसका कुकर्म पनि लिपिबद्ध हुन्छन् । तर कुकर्म समयको अन्तरालमा मेटिन्छन् भने सुकर्मका लिपिहरू पुरानोबाट नयाँ बन्दै जान्छन् – वर्तमान युगमा बुद्धका सत्सन्देश र उनका मूर्ति संसारभर फैलिएझैँ ।

आमाको गर्भबाट मानिसले एक पटक जन्म लिएपछि त्यही जीवनमा मृत्यु निश्चित हुन्छ । यो सबैले जानेकै कुरा हो । एक पटकमात्र प्राप्त हुने यो जीवनलाई केहि मानिसले यसलाई साँच्चिकै सार्थक बनाउन हर प्रकारका सत्कर्म गर्छन् । ती सत्कर्मको फल ढिलो मात्र प्राप्त हुन्छ । ढिलो गरी फल अर्थात् लक्ष्य प्राप्त गर्न पनि के, कस्तो र कसरी कर्म गर्दा सो लक्षित फल प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने कुराको स्पष्ट रेखाङ्कन गर्नुपर्छ; हिमालबाट झरेको मस्र्याङ्दी नदीबाट विद्युत् निकाल्न मिहिन योजना बनाएझैँ ।

लक्ष्य भेदनको स्पष्ट रेखाङ्कन गरेपछि इमानदारी एवं सचेततापूर्ण तवरबाट लक्षित पूर्वयोजनाको कार्यान्वयन, कष्ट र साधना गरेपछि फल लाग्न सुरु हुन्छ । फल लाग्दैमा जीवनमा गरिएको कर्मको फल हात पर्दैन । फल लागेपछि मानवमा भएको राक्षसी प्रवृत्ति जुन सुषुप्त हुन्छ त्यो जागृत बनेर कोब्रा सर्पले आफ्नो आहारा निल्न फणा उठाएझैँ उठाउँछ । (यहाँ प्राकृतिक प्रकोपबाट हुने क्षतिलाई उठाउन खोजिएको होइन) । त्यसकारण, फल प्राप्त गर्नेबेला होसियारीपूर्वक चनाखो भएर हात पार्नुपर्छ । त्यहाँ वैराग्यले बास पाउनुहुँदैन ।

हाम्रो यस संसारमा विभिन्न प्रवृत्ति, विभिन्न चाहना, विभिन्न सोच भएका मानिसको बसोबास छ । यहाँ मानवभित्र हामीले पौराणिक दर्शनको आधारमा भन्ने गरेका देवता र राक्षस छन् । एउटै मानिसभित्र पनि कहिले राक्षसीपन र कहिले देवत्वको भाव झल्कने प्रवृत्ति देख्न सकिन्छ । अघिल्लो रात आपूmसँगै प्रेमालापमा लीन भई ऊसँगै जीवन बिताउन आमाबाबुलाई छोडेर आएकी प्रेमिकालाई अर्को साँझ सामान्य मनमुटाव हुँनेबित्तिकै सोही प्रेमीले निर्मम हत्या गरेको घटना एउटै मानिसमा हुने देवता र राक्षसी प्रवृत्तिको राम्रो उदाहरण हुनसक्छ ।

त्यस्तो हुनुमा तत्कालीन अवस्थाको परिवेशले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । त्यसबेला मानिसले तत्काल उत्पन्न भएको राक्षसी प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन । यस्ता घटना ठूला सामन्त, शासक, ठूलो पदमा भएका मानिसबाट तत्कालीन पदीय मानको आडम्बरमा गरिएका आपराधिक घटनाका धेरै उदाहरण संसारभर पाइन्छन् । मानिस खुसी र सन्तुष्ट भएको अवस्थामा देवत्वको भाव हुन्छ । जब उही मानिस कुनै परिवेशमा पीडा वा उसलाई बाध्य पारी वा बाध्यतामा परेर वा आडम्बरले घेरेर आक्रोसित भएको हुन्छ त्यस्तोबेला उसमा रिसराग, आक्रोससहित राक्षसीपन भरिएको हुन्छ । त्यसपछि आपराधिक क्रिया गर्न सक्रिय हुन्छ ।
सामान्य मानिसले त्यो आक्रोसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन र दुर्भाग्यपूर्ण घटना आफैँले अनायस घटाउँछ । देवत्वको गुण त्यसबेला पातालमा लुकेको हुन्छ । जुन मानिसले जीवनलाई ‘यो पृथ्वीतलमा आमाको कोखबाट जन्म लिएपछि फेरि कहिल्यै यस्तो जीवन नपाइने भएकाले यो संसारलाई राम्रोसँग मनन गरेर केही सत्कर्मका फल दिएर मात्र बिदा हुन्छु ।’ भन्छ त्यस्तो व्यक्तिले मात्र त्यसबेलाको त्यो राक्षसी चरित्रलाई नियन्त्रण गर्न सक्षम हुन्छ; अरूले सक्दैनन् । अनि बाँकी जीवन अत्यन्त कष्टप्रद बनाएर, रसातलमा धसाएर राक्षसी प्रवृत्तिबाट मुक्त नभई मृत्युवरण गर्छन् । जीवनलाई अमूल्य हिराको रूपमा चिनेको मानिस त्यस्ता प्रवृत्ति जस्तै अतिलोभ, अतिमोह, अतिलालच, अतियौनतृष्णा, अतिसम्पत्तिको चाहनाबाट अलग भएर आनन्दसँग बसेको हुन्छ ।

केहि मानिस प्रवृत्तिगत हिसाबमा प्रारम्भदेखि नै देवता र राक्षस गुण भएका हुन्छन् । यहाँ सहयोगी, इमानदार, स्पष्टवक्ता, कर्मयोगी, सकारात्मक, मृदुभाषी चरित्र भएको मानिसलाई देवगुण भएको भनिएको हो । त्यस्तै असहयोगी, भ्रष्ट, अस्पष्ट, अल्छी, नकारात्मक, झगडालु र अरूलाई पीडा दिँदा खुसी मान्ने परपीडकलाई राक्षस भनिएको हो । हाम्रा पौराणिक कथाले त्यसलाई चित्रण गरेका छन् । त्यसलाई धर्म र ब्यवहार दुवै आँखाबाट आफ्नो सोच, दर्शन र धारणाबाट हेर्न सकिन्छ ।

मानवको जन्म, मानव सभ्यताको विकास भएको हजारौँ वर्षदेखि आजसम्म देवता र राक्षस प्रवृत्ति समाजमा व्याप्त छ । वनमा रहेको शक्तिशाली सिंह वा बाघ वा अन्य कुनै जनावरले आफ्नो शक्तिको आधारमा शिकार गरी पेट भरेझैँ मानव समुदायले पनि हिजोको जङ्गली अवस्थामा ठूलोले सानोलाई, ठूलो समूहले सानो समूहलाई, बलियो क्षेत्रले दुर्बल क्षेत्रलाई आक्रमण गरी पेट भर्ने गर्दथे र जितेर ल्याएका पुरुषलाई दास बनाउँथे । यौवनावस्थामा रहेका आर्कषक युवतीलाई यौनशोषण गरी दासी बनाउँथे । यौनइच्छा पूरा गरुञ्जेल ती युवती कुन वर्ग, कुन ग्रामका हुन भन्ने वास्ता गर्दैनथे । तर, जब ती दासी नारीले सामन्तहरूको यौनतृष्णा पूरा गर्न सक्दिनथिन् उनी पानी नचल्ने जातकी, कुसंस्कार र कुलक्षण भएकी भनेर साङ्लोमा बाँधिएर भोकभोकै कुटिन्थिन्, मारिन्थिन् ।

त्यस्तै मानवले मानवलाई गरेको हिंस्रक जङ्गली आक्रमणमा परेर चार–पाँच हजार वर्ष पहिले सभ्यताको चरमोत्कर्षमा पुगेको सिन्धु सभ्यता सखाप भएको इतिहास साक्षी छ । अमेरिकाले जापानमा गरेको आक्रमण सबैमा ताजा छँदैछ । त्यो क्रम आजका दिनसम्म रोकिएको छैन । त्यसो हुनाले त्यो हिजोदेखिको राक्षसीपन जाने कुरा पनि भएन । राक्षसीपन संगठित रूपमा बलियो भएर बसेको छ भने देवत्व वा देवचरित्र भएको सभ्यता सयौँ वर्षको अन्तरालमा कहिले शिव, कहिले जनक, कहिले राम–सीता, कहिले गार्गी, कहिले बुद्ध, कहिले सेनरेव भएर जन्मेको हुन्छ । त्यो ढिलो सुस्त गतिमा हुन्छ । सानो र सुस्त गतिको भए तापनि त्यो शक्ति आज उत्तर कोरिया वा अमेरिकाले विकास गरेको शक्तिशाली क्षेप्यास्त्रभन्दा दिगो र भरपर्दो हुन्छ ।

विज्ञानले आफ्नै गतिमा चन्द्रमा र सूर्यमा पुगेर अध्ययन गरी ‘मानव सचेत प्राणी हो’ भन्ने प्रमाणित भइसक्दा पनि युद्ध गरिरहेका छन् । आत्मघाती बम पड्काएर आफ्नै वंश नाश गरिरहेका छन्, सीमित खर्बपतिले विश्वको अर्थतन्त्रमा कब्जा जमाएका छन, कुपोषण भएर अल्पायुमा चिचिला मरिरहेका छन् । आज संसारका हरेक कुनामा राक्षसी प्रवृत्ति हावी भएर दैनिक हजारौँ मानिस बिना कसुर मारिइरहेका छन् । शक्तिशालीले निरीह मानिसलाई जन्मभूमिबाट खेदिरहेका छन् । मानिस सचेत प्राणी भएको हुनाले ‘जङ्गली जनावरभन्दा फरक हुन्छ’ भनेर विज्ञानले सिद्ध गरे तापनि मानिस सहज रूपमा मानिससँग नतर्सीकन धरतीको कुनै कुनामा बस्न सकेको छैन ।

मानिस भएर मानिससँग डराउनुपर्ने वा बाँच्नका लागि फेरि राक्षस नै बन्नुपर्ने विकराल परिवेश निर्माण भइरहेको छ । मलाई कहिलेकाहीँ यस्तो लाग्छ कि संयुक्त राष्ट्रसंघले जतिसुकै मानवीयताको प्रलाप गरे पनि शक्ति हुने जोकोहीले कम शक्तिवालालाई जहिले पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा घाँटी अठ्याएकै हुन्छ । नेपाल त्यसको सशक्त उदाहरण हो । कुनै पनि बेला नाकाबन्दी हुनु, सीमा स्तम्भ रातारात गायब हुनु, बाँध बनाई देशका भूभाग डुबाएर उठीबास पार्नु, विषादीयुक्त तरकारी खुवाएर अकालमा मर्न बाध्य पार्नु आदि । यी त केही उदाहरण मात्र मात्र हुन् । संयुक्त राष्ट्रसंघजस्तो शक्तिशाली संस्थाले पनि शक्तिराष्ट्रको सामु शिर झुकाएर मानवीयताको हत्या गर्न अप्रत्यक्ष सहयोग पु¥याएको हुन्छ । त्यसो नगरेससम्म राष्ट्रसंघ वा अन्य त्यस्तै संस्था टिक्न पनि सक्दैनन् । यथार्थ त्यही हो ।

पूर्वीय दर्शनबाट पश्चिमाले सिकेर भौतिक र मानवतावादको विकास गरेका हुन् भनेर हाम्रा विद्धानले चिच््याउँदै फलाकेको आज पनि सुनिन्छ तर, फरक के भने वैदिक संस्कृतिको जन्म भएको हिमाली उपमहाद्विपमा एक्कइसौँ शताब्दीको आजको दिनमा घर, परिवार, समाज, न्याय, प्रशासन, सुरक्षा र सिङ्गो राष्ट्रमा युरोप र अमेरिकाको तुलनामा राक्षसी चरित्र र प्रवृत्तिको मात्रा प्रचुर रूपमा बढ्दो छ । नेपालमा सत्तालिप्सामा रहेका राजा, महाराजामा शासनको बागडोर हत्याउन मारकाट हुनेबाहेक आमनागरिकमा राक्षसी प्रवृत्ति र राक्षसी सोच पचास वर्षपहिले नगन्य थियो । पाँच दशक पहिले आममानिसमा सद्भाव, सदाचार, समर्पण भाव, इमान–जमान व्याप्त थियो । पचास वर्षपहिले र पचास वर्षपछिको तुलना गर्ने हो भने राक्षसी कुसंस्कार र कुसंस्कृतिको रेखा अति द्रूत गतिमा उकालो चढेको छ ।
राजस्व कार्यालयका प्रमुखले राजस्व आफ्नो निजी भकारीमा थुपार्नु, त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्रमुखले फेल भएको आफ्नो सन्तानलाई उत्तरपुस्तिकामा अङ्क थपेर सुनको तक्मा पहिराउनु, सिंहदरबारमा हालीमुहाली गर्नेले बालुवाटारको जग्गा हडप्नु, पशुपतिनाथका पूजारीले भोलेबाबाको तेस्रो नेत्रमा पट्टी बाँधी भेटी लुकाउनु राक्षसी प्रवृत्तिका उदाहरण हुन् । अहिले सचेत नागरिक तर्संदै, झस्कँदै, पसिनै–पसिना निकालेर उकुसमुकुस भएर बाँचेको छ । उसले अत्याचार, भ्रष्टाचार, अनाचार, दुराचार देख्छ तर पाटेबाघको अगाडि उभिएको एक्लो हरिणझैँ निरीह भएर बस्छ । ‘बोल्न चिच्याउनुपर्ने हो ’भन्ने थाहा छ तर सक्दैन ।

खराब चरित्र भएका मानिस संसारमा धेरै हुन्छन । त्यो बढ्दैछ । त्यसकारण होसियारीपूर्वक चल्नुपर्छ । जीवनलाई भड्खालोमा हाल्नुहुँदैन । सन्तोषको सास कसरी फेर्ने त्यसमा ध्यान दिनुपर्छ । असहज परिस्थितिलाई सहजताका साथ सम्हाल्न सक्नुपर्छ । सकारात्मक सोच राखेर निरन्तर कर्म गरिरहँदा पनि कहिलेकाहीँ अन्य परिवेशले गर्दा नसोचेको कष्ट उठाउनुपर्छ । राम्रो गर्दागर्दै पनि नराम्रो हँुदोरहेछ किन भयो ? कुन कमजोरीले त्यस्तो हुन गयो ? भन्ने जाँच गर्नुपर्छ । त्यसो गर्दा गलत दिशातिर तेर्सिएको जीवनलाई सही बाटामो उभ्याउन सकिन्छ ।

मैले माथि दोस्रो परिच्छेदमा उठाएको फल लागेपछि त्यसलाई होसियारीपूर्वक कसरी हात पार्ने भन्ने सन्दर्भमा माथिका विषयहरूको उठान भएको हो । अतिकष्ट, कठोर एव दीर्घ साधनाबाट प्राप्त हुन थालेको त्यो फल यी माथि उल्लेख गरिएका संगठित राक्षसी प्रवृत्तिले कुनै पनि बेला आक्रमण गरेर कब्जा गर्न सक्छन् । त्यसका लागि आफू अति चखानो, लामो साधना र होशियार हुनुबाहेक अर्को उपाय केही छैन ।
मानिसमा त्यस्तो राक्षसी र देवत्व प्रवृत्तिको कसरी जन्म हुन्छ त ? भन्ने प्रसङ्गमा थोरै बहस गर्नु राम्रो होला । मानिसको जन्म हुँदा विभिन्न परिवेशले उसलाई निर्देशन दिइरहेको हुन्छ । नारी र पुरुषको समागम हुनुभन्दा पहिलेको सामाजिक, भौतिक र मानसिक परिवेश र परिस्थिति, नारी र पुरुषको समागमको समयको अवस्था । नारीको गर्भमा रहँदा नारीको शारीरिक, मानसिक, भौतिक अवस्था र बच्चाको जन्मपछि ऊ हुर्कने, खेल्ने, खाने, बस्ने, घुम्ने, शिक्षा आर्जन गर्ने र त्यसवरपरका साथीभाइ, त्यहाँको सामाजिक परिवेश र परिस्थितिले उसको जीवनको मोडको केही हदसम्मको रेखाङ्कन गरेको हुन्छ ।
त्यस परिवेश र परिस्थितिमा मानिसको विकास हुँदै जाँदा कतै वेदव्यास, कतै याज्ञवल्क्य, कतै गार्गी, कतै राम, कतै सीता, कतै कृष्ण, कतै शिव, कतै पार्वती, कतै बुद्ध, कतै शङ्कराचार्य, कतै रावण, कतै इदिअमिन, कतै हिटलर, कतै मुसोलिनीको जन्म हुनपुग्छ । माथि उल्लेख गरिएका परिवेश र परिस्थितिले त्यस्तो गर्भधारण गरी त्यसरी हुर्केको हुन्छ । यहाँ भन्न खोजेको कुरा के भने धेरै कष्ट र साधना गरेपछि जुन फल लागेको हुन्छ त्यो फललाई त्यस्तै कष्ट र साधना गरेर मात्र हात पार्न सकिन्छ, अन्यथा यो संसारमा विभिन्न परिवेशमा जन्म लिएका त्यस्ता मानिस जो अरूले कर्म गरी फलाएको फल खोस्न एउटा कुनामा धारिलो हतियार लिएर बसेको हुन्छ त्यसबाट त्यो सहजै छिनिन्छ ।

त्यसभित्र अरूले अनन्य मेहनत र कष्ट साधना गरेर फलाएको फल खान मात्र त्यस्तै प्रकारको नकारात्मक सोचको मलजल गरेर, क्रूर मानसिकताबाट ओतप्रोत रहेर जे जसरी हुन्छ इदि अमिनको शैलीमा हडपेर लिन खोज्ने हुन्छन् । इदि अमिनले कुनै सुन्दर युवतीलाई देखे भने उनले ती युवतीलाई अपरहण गरी बलात्कार गर्थे । त्यतिले उनी सन्तुष्ट हुँदैनथे । त्यसपछि उनले ती युवतीको स्तन काटेर त्यसको भक्षण गर्दथे (पत्रपत्रिकामा आएको समाचारको आधारमा) ।
इदि अमिनको जन्मको परिवेश कस्तो होला ? यदि भगवान्ले नै मानिसको सृष्टि गरेका हुन् भने इदि अमिनको जन्म किन गराए ? उस्को पूर्वजन्मको फल भन्ने उत्तर आउला । तर , यो बहस त्यतातिर केन्द्रित छैन ।
जीवन अत्यन्त संवेदनशील छ । दिव्य मानिसले आफूभित्रका अनन्य पीडाहरूलाई चन्द्रमाले आफूसँगको कालो दागलाई थुमथुमाएर शीलत उज्यालो दिँदै पूर्णिमाको हाँसो हाँसेझैँ हाँस्ने प्रयास गरेका हुन्छन् । औँसीको रातमा ताराको उज्यालोमा पनि सत्पुरुषले पूर्णिमाको उज्यालोलाई आत्मसात् गरेर असह्य पीडालाई थुमथुम्याउछन्, निको पार्छन् । त्यहाँ त्यसबेला जीवन हिरा चम्केझैँ चम्केर धेरै मानिसलाई पीडाबाट मुक्ति दिएको हुन्छ । कति मानिसले त पीडालाई भित्रैदेखि बेवास्ता गरेका हुन्छन् र चमकलाई मात्र अग्र भागमा राखेका हुन्छन् भने कतिले बाहिर राखेर नै किन नहोस् जीवनलाई सार्थक बनाएका हुन्छन् ।
पीडा र दुःखमा पूर्णिमाको जूनजस्तै हाँस्न सक्नु जीवनको सार्थकता हो । कति मानिस स–साना पीडाबाट पनि विचलित भएर आकाशका तारा खसेर विलीन भएझैँ यो अमूल्य जीवनबाट विलीन हुन्छन् । त्यसो गर्नुहँुदैन । जीवन पाएर पनि जिउन नसक्नुजस्तो कायरता अरू केही हुन सक्दैन । त्यसो गर्नु प्राप्त जीवनलाई नभोगी भाग्नु हो । जीवनमा कर्म अर्थात् सङ्घर्षबाहेक केहि छैन । त्यति हुँदाहँुदै पनि त्यो कर्म निरन्तर जारी राख्न सक्नुपर्छ ।

निरन्तरको अथक कर्मले देवत्वलाई बचाउँदै राक्षसी प्रवृत्तिलाई नाश गर्छ । त्यहाँ जीवनको सारतत्व रहन्छ जुन एक पटक मात्र पाइन्छ । जीवन बजारमा पाइने नयाँ फेसन हुँदो हो त लुगा छानेझैँ छानीछानी भोग गरिन्थ्यो । जीवन त एक पटकमात्र प्राप्त हुने भएकाले यसलाई वेदव्यास र बुद्ध बाँचेसरि बाँच्न प्रयत्नशील हुनुपर्छ । त्यो सार्थक जीवन हो– जुन मृत्युपछि पनि पारिजातले झैँ बासना छर्दै युगयुगसम्म बाँचिरहन्छ । त्यसले देवत्व प्राप्त गरेको हुन्छ । तर राक्षसी प्रवृत्ति भने उसको भौतिक मृत्युसँगै छोटो समयमा नै लोप भएर जान्छ ।
२०७६ साउन ०३ , ९८४१ ३७७०८३

भैंसी मर्दा

संस्मरण : पर्वतको सदरमुकाम कुश्मा र बिहादी विशेष ।

धन्यवाद सहित साभार : अभिब्यक्ति पूर्णाङ्क २०२, भदौ–असोज २०७६

 

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

भित्री रुपमा मानिस चाहन्छ कि जीवनको गति कालीगण्डकी नदीझै लगातार, निरन्तर, निष्कण्टक बगिरहोस । पहाड झरेर गजधम्म बसेर नदी थुन्न खोजे पनि त्यसलाई भत्काएर नयाँ बाटो बनाएर अघि बढोस् । जोमसोसलाई नीलगिरिको आर्शिवाद र साथ भएझैँ जीवनलाई सुखको साथ होस् । जीवनको त्यस्तो लक्ष हुन पर्छ । अन्यथा, जीवन कर्कलाको डाँठ जस्तो लुलो हुन्छ । त्यो जीवन त हुन्छ । तर प्रेरणादायी हुदैन । जीवन प्रेरणादायी हुन पर्छ । जीवनलाई डोरेटोमा हिडाउन प्रतिवद्धता चहिन्छ । त्यो भएमा जीवन भडखालोमा जाकिदैन । 

 

सोँचे जस्तो र खोजे जस्तो हुदैन जीवन ।

वि.सं. २०३२ सालमा एसएलसीको परिक्षा दिन पर्वतको बिहादीबाट चामल, ध्यू , गेडागुढी, मस्यौरा, सिन्की बोकेर उतै ट्यूसन पढने गरी सदरमुकाम कुश्मानै जान पर्दथ्यो । त्यसबेला मैले आँखाले देखेको साँचो कुरा अनायस मुखबाट फुत्कँदा ‘परिक्षा दिन पाउदैनस्’ भन्ने धम्कि खाई तर्सेको प्रसंग वरपर रहेर यो संस्मरण पस्कन खोजेको छु ।

आजकल स–साना बालबालिकाले ‘डाक्टर, इन्जिनियर, पाइलट, सचिव, कर्णेल, कलाकार, भुगर्भविद, वैज्ञानिक’ बन्ने सोंचाइ राखेका हुन्छन् । आमाबाबुले चाहना पुरा गरिदिन प्रयास पनि गर्छन् । डाक्टर, इन्जिनियर, पाइलट कुन पहाड, नदी वा खोलाको नाम हो जस्तो थियो–मेरो लागि त्यसबेला मेरो जन्म थलो पर्वतको बिहादीमा । छ वर्षमा टेके पछि आमाले श्रीपञ्चमीको दिन सेतीखोला र कालीगण्डकीको संगम छेउ रहेको सेतीबेनी (हाल धार्मिक पर्यटकीय स्थल)मा लगेर संसारकै ठूलो शिला भनेर चर्चामा आएको शिला र ठूलो वर्णमालालाई ढोग्न लगाई अक्षराम्भ गरेको आलो संझना छ । त्यस पछि हजुरबाले धुलो सम्याएर त्यसमाथि सिन्कोले क, ख, लेखिदिएर पाटीमा लेख्न सिकाएको सम्झन्छु । पाँगमा संस्कृत पढ्ने अवसर पाएर पनि पिताजीले अक्षराम्भनै गर्नु भएन । आमाको त कुरै भएन–त्यसबेला ।

‘पढछु’ भन्ने कुरा विष्णु रुपको सेतीबेनी त्यो विशाल शिला जस्तै गजधम्म भएर मनमा बसेको थियो । त्यसबेला आज जस्तो घरघरमा रेडियो वा फेसबुक जस्ता सञ्चारका माध्यम नभएकाले गाउँका किसानका सन्तानले घाँसदाउरा, मेलापात, गाईवस्तु, खेतिपाति, बनपखेरा, हलोजुँवा, हली, कोदालो, नाम्लो, दाम्लो, दही, दुध, ध्यू बाहेक अन्य कुराहरु कताकति मात्र सुन्दथ्यौं । पोखरा पुगेर फर्केका गाउँले, लाहुरबाट फर्केका लाहुरे र नुन तेल लिएर आएका ढाक्रे, र रेडियो हुने गाउँका मानिसले ल्याएका कुरा चाखलाग्दा र अचम्मका समाचार हुन्थे । आज जस्तो आफ्नो राम्रो अनुहार पनि सुगाको जस्तो चुच्चो पारी फोटो खिँचेर फेसबुकमा राखेर अरुलाई देखउन मिल्ने कुराको त विश्वमा कल्पना नै गरिएको थिएन ।
अवसर र प्रविधिले साथ दिएको वर्तमान युगमा अहिलेका युवा–युवती र सरकारले ४० वर्ष पहिलेको तुलनामा आज ३ सय प्रतिशत बढि छिटो र गुणस्तरीय काम गर्नु पर्ने हो । तर नेपाल अलमलियो राजनीतिमा । नेपाल अलमियो नेताहरुको अदुरदिर्शीतामा । नेपाल अलमलियो अरुको चञ्गुलमा । नेपाल अलमलियो भ्रष्टाचार र अनैतिकतामा । पुरानो संस्कृति र संस्कार सबै पोलेर खायो । कहिल्यै कसैको अधिनस्थ नभएको नेपाललाई आज भीख माग्दै त्यहीँ भीख माथि भ्रष्टाचार गर्न प्रतिस्पर्धा गर्दैसमय विताएको छ । पुर्खाले संस्कृति र शिक्षाको संरक्षणकोलागि दानदिएको जमिन बेच्दै आज निर्यातित चिल्ला कारमा लर्कन तिनलाई लाज पटक्कै लागेको छन । समयलाई चिनेर उच्च प्रविधि र सूचनाको प्रयोग गरी चीन, सिंगापुर, सउदी अरेविया, मलेसिया, दक्षिण कोरियाले युरोपलाई उछिन्ने गरी आर्थिक विकास गरे । त्यसको पीर न त नेतालाई छ न त कर्मचारीलाई । नागरिकले के गर्ने ? सचेत पार्ने बाहेक उनले के गर्ने ?

पर्वतको बिहादी बारे सामान्य जानकारी यसभन्दा पहिलेको ‘गुरुका गालामा कालोमोसो’ र गुरु दक्षीणा’ संस्मरणमा दिएको छु । गुरुका गालामा कालोमोसे दायित्व माघ–फागुन २०७५ को अंकमा प्रकाशित भएको छ । आठवटा तत्कालिन गाउँपञ्चायतलाई पाएक पर्ने गरी वि.सं. २०२८ सालमा बिहादीमा नेपाल तारा माध्यामिक विद्यालय स्थापना भएको हो । पर्वतको सरदमुकामदेखि सुदुर दक्षिणमा रहे तापनि बिहादी भारतदेखि तिब्बत र तिब्बतबाट भारतसम्मको तीर्थ यात्रा एवँ ब्यापार गर्ने, त्यसभेगका बासिन्दाले नुनतेल गर्ने शहरबाटोमा पर्ने भएकाले बिहादीको नाम टाढाटाढासम्म फैलिएको थियो । रातामाटा नजिकको सालघारीको बनको झाङ फाँडेर उन्यु ल्याएर स्कुलका कोठा बारिएको थियो । प्रत्येक शुक्रवार बिद्यार्थीले उन्यु ल्याएर थुपार्नु पर्दथ्यौँ । खर र बाँसभने गाउँले किसानले ल्याउथे । उत्साहित हँुदै, खेल्दै, रमाउदै अँगालो भरी उन्यु ल्याउथ्यौँ । हाम्रो लागि त्यो रमाउने खेल जस्तै हुन्थ्यो –उन्युका तीखा छेस्काले घोचेर हाम्रा खुट्टा र पाखुरा रगताम्मे भए तापनि ।

बिहादी सचेत भएकाले राजनीति पनि खुब हुन्थ्यो । शिक्षकहरुको नियुक्ति र निस्कासन नपत्याउदो गरी छिट्छिटो हुन्थ्यो । तर पनि जिल्लाभरमा सबैभन्दा राम्रा भनेर चिनिएका योग्य शिक्षक त्यहाँ पुग्थे । कसैले पूmलका माला त कसैले कालोमोसो दलिएर फर्कन्थे । आन्तरिक राजनीतिले गुरुको कुनै गल्ति नहुदानहुदै पनि कालोमोसो समेत दलेर दिउँसै अँध्यारो बनाएर गुरुलाई फिर्ता पठाएको जस्तो त्यो अमर्यादित क्षण सम्झदा म आज पनि दुःखि हुन्छु–प्रत्यक्ष संलग्न नहुदा नहुदै पनि ।

कक्षा ६ देखि टेष्ट परिक्षासम्म म प्रथम भएको थिएँ । नेपाल तार माध्यामिक विद्यालयबाट एसएलसी दिने तेस्रो ब्याचका हामी थियौँ । गुरुहरुले मलाई एसएलसीमा ‘दोस्रो श्रेणीमा पास हुन्छ’ भन्ने अपेक्षा गरेका थिए । टेष्ट परिक्षा पछि गुरुहरुले सबैलाई टिका लगाएर ‘स्कुल, परिवार र गाउँको इज्जत राख्न मेहनतका साथ पढनु, परिक्षामा आत्मविश्वासका साथ लेख्नु’ भन्ने आर्शिवाद र निर्देशन दिएर विदा गर्नु भएको थियो । नयाँ स्कुल भएकाले सबैको मेहनत आवश्यक थियो ।

कुणादीकै टंक पराजुली र म कुश्माका भिमलाल गुरुङ (हाल रिटायर्ड नेपाल सरकारका पुर्व सह–सचिव) सँग ट्युसन पढ्न भनेर अरु साथीभन्दा पहिले कुश्मा जाने निर्णय ग¥यौँ । दिदीको घर बलेवा कैया जाने क्रममा ‘एउटो पैसो कैलेलाई बाग्लुङ बजार चैते दशैँलाई’ भन्ने उखाननै बनेको प्रख्यात चैते दशैँको मेला हेर्न बाग्लुङ बजार र त्यस्तै अवसरमा सदरमुकाम कुश्मामा पनि पुगेको थिएँ –एकपटक ।

एसएलसी दिन जाने बेलामा भारतबाट काका दुर्गाप्रसाद पनि आउनु भएको थियो । बा, काका र लेखनाथ दाई (टंकका पिताजी नाताले मेरा दाई), टंक पराजुली र म भएर बिहान ५ बजेनै दही र भात खाएर यात्रा शुरु गरेका थियौँ । हामीले किताबका झोला र आफ्ना कपडा बोक्यौँ । बा, काका र दाईले हाम्रो दुई महिनाको लागि चाहिने चामल, घिउ, गेडागुडी र अन्य सरसमान डोकोमा बोक्नु भएको थियो । बिहादीको फाँटको सिरानको बाटो बाच्छावट हुदै फोक्सिङको समीको रुख पुग्दा सलल बगेको कालीगण्डकीको नीलो पानीको लामो धार, कुर्घा, फलेवास, कार्कीनेटा सहित माछापुच्छ«े र हिउँचुली हिमालको श्रृङ्खला अती मनमोहक रुपमा देखिएको थियो (हिमालको नाम पछि थाह पाएको हुँ)।

कालीगण्डकी उपत्यकालाई विख्यात भुगर्भविद टोनी हेगनले संसारकै सबैभन्दा राम्रो उपत्यका भनेर लेखेकाछन् । देवघाटदेखि रीणी, कागबेनी, मुक्तिनाथ, दामोदरकुण्ड वा ल्होमान्थाङ जहाँबाट हेरे पनि कालीगण्डकी उपत्यकाको रुप, सभ्यता र त्यससँग जोडिएको धर्म र संस्कृतिले मानिसलाई लोभ्याउछ । दश हजार वर्ष पहिलेदेखि कालीगण्डकीको शिर नजिक ल्होमान्थाङ वरपरका गुफामा मानवको बसोबास भएको कुरा अनुसन्धानबाट थाह भईसकेको छ । त्यसैगरि वैदिक ग्रन्थहरुमा उल्लेख भए अनुसार जोमसोसभन्दा माथि कालीगण्डकीको तीरमा रहेको कागबेनी तीर्थ संसारकै सबैभन्दा ठूलो तीर्थ हो । यसलाई आजका दिनसम्म पनि प्रकृतिपुजक वोन, सनातनी हिन्दु, र वौद्धमार्गीहरुले मान्दै आएका छन् ।

चाहे हिमाल पुगेर दक्षिणको फाँट हेरौँ, वा तराई पुगेर आकाशलाई अँगालोमा बाँध्न तँछाड मछाड गरेका पहाड र हिमाल अनि उपत्यका हेरौँ नेपाल जस्तो सुन्दर संसारमा अरु कुनै मुलुक छैन । लामो नदीको धारको दुवैतिर गुल्मी, बाग्लुङ, पर्वतका खेतका गरा, बारीका पाटा, बन हुदै लेकतिर उचालीएको पहाड र हिमालले आकाश छोएको देखेर नै त नेपाल हेर्न लोभिएका –विदेशी पाहुना । सानैदेखि मामाघर जाँदा त्यहीं बाटो भएर हिंडेकाले भीरका बाबियोका गाँज, पहरा, खोला र झरना बाल्यकालका मित्र थिए –मेरा निम्ति । त्यहाँबाट फोक्सिङको भीर नाघेर खेतमा नपुगुञ्जेलको भीरको बाटो भने साच्चिकै मुटुका झोता हल्लाउने डरलाग्दो थियो र आज पनि उस्तै छ । त्यो भीरले बाच्छावटका महिला र घरमाईत गर्ने चेलीको ज्यान लिएको छ ।

म नेपालको पुर्वमा सोलुखुम्बुको आधार शिविरदेखि पश्चिममा हुम्लाको हिल्सासम्म उच्च हिमाली क्षेत्रको पैदल यात्रागरि सकेको छु । मैले हिंडेका र डरलाग्दो भनेर राखेका बाटोको कोटीमा फोक्सिङको यो भीरको बाटो पनि पर्दछ । फाँटको तल्लो बाटो त्यस्तो भीर छैन्, जुन सयौँ वर्ष पहिलेदेखि तिब्बत र भारतका ब्यापारी र धर्मगुरु त्यही मुल बाटो भएर हिंडे ।

दुर्लाङको नाङ्गो पातीचौर, घरमाईत गर्दा घाम नडुबुन भनेर पाती चढाउने ठाडो ढुङ्गााको थान, बाच्छा, कर्नास, कुर्घा, फलेवास हुदै कालीको तीरलाई कहिले किनार त कहिले केहि टाढा पार्दै रातको ८ बजे हामी सदरमुकाम कुश्मा पुग्यौँ । मुडकुवाको बरपिपलको चौतारीबाट ढुङ्गाका सिँढि ओर्लेर मोदीबेनी पुग्दा आङ् सिरिङग हुने गरी डर लागेको थियो । मोदीघाट वरपर घाटमा जलाइएका मृतात्माहरु ‘मशानको रुपमा ब्यूँतेर नाङ्गै हिडछन् र बटुवालाई तर्साउछन् ’ हजुरबाले भनेको कुरा त्यहाँ पुग्दा सम्झेर बाको हात समात्न पुगेको थिएँ । भोलीपल्ट भिमलाल सरको घरमा पुगेर ट्युसनको ब्यवस्था गरे पछि बा, काका र दाई बलेवा हुदै घर फर्कनु भएको थियो ।

सदरमुकाम भएको हुनाले मात्र कुश्मामा विहादी, ज्ञादी, फलेबासको तुलनामा मानिसको चहलपहल बढि हुन्थ्यो । अन्यथा, ति ठाउँको तुलनामा कुश्मा साँघुरो छ । पश्चिम र पुर्व तर्फ क्रमशः कालीगण्डकी र मोदी खोलाको झण्डै चार सय मिटर गहिरो खोँच र भीर, दक्षिणतर्फ ति दुई नदी र खोलाको भीर पछिको दोभान, उत्तरतिर बन सहितको पखेरोको बीचमा कुश्मा बजार रहेको छ । आधुनिक विकासकालागि सडक सञ्जाल वरदानै हुँदो रहेछ । पोखरा–बाग्लुङ राजमार्ग कुश्माको काख छिचोलेर गए पछि यस्को जीवनमा वैँशको उभार आयो । विहादी, फलेबास, ज्ञादी जस्ताको तस्तै रहे भने कुश्माले सानो शहरको रुप छोटो समयमा लिइनै हाल्यो ।

सडक सञ्जालमा जोडिए पछि भौतिक विकासका अवसर खुले । कुश्माको रुखो बारी बहुमुल्य घडेरीमा रुपान्ततिर भए भने हाम्रा खेतका गरा र बारीका पाट समयसँगै बाझोमा परिणत भए । कुश्मा बजार काली र मोदीका भीर, खोल्साखाल्सीसम्म पुगेको छ । हुनत पहाडी जिल्ला रुकुम, रोल्पा, जाजरकोट, दैलेख, डडेलधुरा, दोलखा, बझाङ, बाजुरा, मुगु, रसुवा, सिन्धुपाल्चोक, म्याग्दी, प्यूठान आदिका सदरमुकाम प्रायः सबै साँघुरानै छन् । तिनका तुलनामा कुश्माभने साँघुरो भए पनि समथर छ ।

त्यस क्षेत्रमा जाने आन्तरिक पर्यटकलाई एक रात वा एक बिहान किन नहोस कुश्मामा ओर्लेर कुश्मा–बलेवाको केवल कारको पुल, कुश्मा–ज्ञादी, कुश्मा–कैया र कुश्मा–मुडकुवाको नेपालकै अग्ला र लामा तीन झोलुङ्गे पुल र त्यहाँबाट देखिने प्राकृतिक दृश्य हेर्न बाध्य पारेका छन् । पुल नहेरी बाटो काटेर फुत्त हुईकिने हो भने बाग्लुङ कालिका र मुक्तिनाथको दर्शन गरेको फल प्राप्त नगरे जत्तिकै खल्लो महसुस हुने भएको छ । पर्वतको कुश्मा अहिले झोलुङगे पुल र काली र मोदीको अग्लो गल्छिले गर्दा विश्वमानै चिनिन थालेको छ । त्यसबाहेक ढुङ्गाले छाएका सुन्दर बस्ती नजिक हुनु, बन्जी जम्पिङ, कालीगण्डकी र्याफ्टिङ, घोडेपानी, पन्चासे, ढोरपाटन, धवलागिरि र अन्य धेरै क्षेत्रमा पुग्ने पदमार्ग पर्ने हुुँदा कुश्मामा चहलपहल अहिले निकै बढेको छ ।

हाम्रो बिहादी कुणादीको घरबाट देउराली पुग्न एक घण्टा ठाडो उकालो हिडन पर्छ । देउरालीमा दुधधार दिन हिउँदमा जान्थ्यौँ भने लुरिङकोट भने दशैँको नवमीको दिन बोकाको बलीदिन जान्थ्यौँ । नजिकै मगर गाउँ थियो । उनीहरुले बुनेका निगालोका डोका, थुन्से, सोली वेशीँका हाम्रा गाउँमा विक्री गर्थे र धान ल्याउथे । देउरालीबाट धवलागिरि र अन्नपुर्णको लामो धार देखिने भएकाले मलाई सानैदेखि हिमाल मन पथ्र्यो । हिमाल भने पछि हुरुक्क हुन्थे । मामाधर जाँदा धवलागिरि, गुर्जा र चुरे हिमाल त नजिकै देखिन्थे । म त्यसको नजिक पुग्न पाए कस्तो हुन्थ्यो होला भनेर रोमाञ्चित हुन्थेँ ।

घरबाट फलेवास, बलेवा, कुश्मा जाँदा पनि भन्ज्याङ, देउराली, पखेरा, गल्छेडोबाट हिउँचुली, अन्नपुर्ण दक्षिण र माछापुच्छे«ले मलाई हेरेर घरीघरी आँखा झिम्क्याउथे । त्यसबेला त्यतातिरका मानिसले सबै सेतो पहाडलाई पोखराको माछापुच्छ«े भन्दथे । कुश्माको पुर्वी छेउ मोदीखोलाको भीरको चेपचापबाट माछापुच्छ«े, हिउँचुली र अन्नपुर्ण दक्षिणसँग भेटघाट भइहाल्थ्यो । कुश्माबाट बाग्लुङजाने बाटो तिरलाग्दा अत्यन्तै ठूलो र सुन्दर विश्वकै छैटौँ अग्लो धवलागिरि प्रथम हिमाल कालीकै तिरमा ओर्लेर बसेको हुन्थ्यो । कुश्मामा गएदेखि हिमाल झन मेरो नजिक आए जस्तो लाग्थ्यो भने म पहिलेभन्दा फुर्तिलो भएको थिए । भिमलाल सरकोमा ट्यूसन पढन थालेपछि त हामी दुवैमा पास हुन्छौँ भन्ने आत्म विश्वास बढेको थियो ।
एक दिनको कुरा हो, हामी धेरैजना केटाहरु अंग्रेजी विषयको ट्यूसन पढेर कोठामा फर्कँदै थियौँ । केहि खैरो कपाल, कुहिरा आँखा, गोरो अनुहार भएका विदेशी (युरोपिएन) थुप्रै भरिया सहित लठठी टेकेर, झोला बोकेर हिडदै गरेको भेट्यौँ । उनीहरुले फोटो खिच्दै थिए । त्यस्तैमा मैले आँट गरेर एकजनालाई उनको नाम के हो भनी अंग्रेजीमा सोधेँ । मैले साहस गरेर त्यति नाम के सोधेको थिए, ‘विदेशीसँग अंग्रेजीमा कुरा गरेको’ भनेर साथीहरु बीच निकै हल्लिखल्लि भयो । मैले त्यो आँट कसरी गरे हुँला मलाई पनि अचम्म लाग्छ–आज ।
आंशिक परिक्षादिन मेरा कान्छा मामा दिपक पौडेल र काका सोमनाथ (हाल दुवै हाम्रो माझ हुनुहुन्न), प्रेम दाई र अन्य कुश्मानै आउनु भएको थियो । त्यसैले कहिलेकाहीँ कोठा परीक्षार्थीले भरीभराउ हुन्थ्यो । रमाईला गफ मध्ये चीट कसरी चोर्ने ? गार्ड को को हुन्छन् ?, कत्तिको कडा छन् ?भन्ने बारेमा आंशिकका परिक्षार्थीले अघिल्लो वर्षका अनुभव सुनाउथे । उनीहरुका चीट चोर्ने कुरा सुन्दा मेरो मुटु भने ढुकढुक गर्दथ्यो ।
परीक्षामा चीट चोराउनेको बजारनै लाग्यो । परिक्षा आरम्भ भएको पाँचै मिनटमा प्रश्नपत्रनै पोको परेर बाहिर आउथ्यो । स्कूलका शिक्षकनै उत्तर लेखिदिन एक कुनामा बसेका हुन्थे । चीट पोको पार्दै झ्यालबाट फाल्ने आफन्त हुन्थे । पुलिसले लठ्ठी बजारेझैं गर्दथे । त्यसै गरी आंशिकको परिक्षा सकियो । आंशिक पछि आफन्त फर्के । हामी दुवै चीट नचोरी पास गर्ने गरी पढाईमा ध्यान केन्द्रित गरी बाहिर निस्कन छोड्यौँ । त्यसबेला परिक्षा माघ महिनामा हुन्थ्यो र असारमा नतिजा प्रकाशित हुन्थ्यो । टंक र मैले राम्रो तयारी गर्दै थियौँ । घरबाट ल्याएको सामान मनग्गे थियो । नगद रुपैयाँ सकेसम्म बचाएका थियौँ ।

हामीले परिक्षा तयारी गर्दै गर्दा कोठा नजिक एउटा घटना भयो । भाडामा बसेको घर नजिकै टौवा मुनि छिमेकीले भैँसी पालेका थिए । एक दिन छिमेकीको भैँसी फुकेर अर्को छिमेकीको बारीमा उमारेको तरकारी खाइदियो । भैँसीका मालिक त्यसबेला घरमा रहेनछन् । किसान चिच्याउदै थिए । उनको स्वर सुनेर हामी पनि बाहिर निस्केर हे¥यौँ । अरु वल्लोपल्लो घरका मानिसले पनि हेरेका थिए । किसानले रीषले चुर हुदै भैँसीलाई ढुङ्गा, चीर्पट दाउरा जे पायो त्यसैले भकुर्नसम्म भकुरे ।

अचम्म हुन के पुग्यो भने भोलीपल्ट त्यो भैँसी मरेछ । हामीले छिमेकी किसानले भैँसीलाई ढुङ्गा र दाउराले हानेको प्रत्यक्षरुपमा देखेका थियौँ । अरु वल्लोपल्लो घरकाले पनि देखेका थिए । भैँसीको मालिकले वल्लो–पल्लो घरका मानिसलाई सोधे होलान तर शायद कसैले पनि भैँसी कुटेको बारे भनेनछन् की ? दुहुनो भैँसी मरेकाले उनी निकै चिन्तित थिए । हामीले उनकोबाट दुध किनेर खान्थ्यौँ । भोलीपल्ट उनले मलाई ‘बाबु, तिमीले हिजो भैँसी कुटेको देखेका थियौँ ?’ भनेर सोधे । मैले हत्तनपत्त परिणाम बारे केहि नसोची ‘हो मैले देखेको थिएँ । ढुङ्गाले हानेका थिए ।’ मैले आफूले जे देखेको थिए, सो साँचो कुरा भनिदिएँ ।
त्यो घटनाले उग्र रुप लियो । ठूलो कचहरी बस्यो । ‘कुटेको कारणले भैँसी मरेको हो’ भन्ने कुरा ब्यापक भयो । ढुङ्गाले हानेर भैँसी मरेको र हानेको देख्ने साक्षी म भएँ । तेस्रो दिन जस्ले भैँसी कुटेका थिए, उनी हाम्रो कोठामा छिरे र सामान्य परीक्षाको तयारीबारे सोधे पछि भने– ‘तिमीहरु परिक्षा दिन आएका हौ । मुद्दामामिलामा प¥यौँ भने परीक्षा दिन पाउदैनौँ । हिजो तिमीले भैँसी कुटेको देखेको भनेछौ । अब तिमीलाई मुद्दा लाग्छ । परिक्षा दिन पाउने छैनौँ ।’

मानिसलाई न्याय र सुरक्षा दिन अदालत र प्रहरीको ब्यवस्था गरिएको भए तापनि ति दुवैदेखि टाढा रहन चाहन्छन–संसारका एकथरी मानिस । म त्यसमध्येकै हुँ हिजो र आज पनि । तर बाध्यताले मानिसलाई जुनसुकै ठाउँमा पनि पु¥याउन सक्छ । त्यसमा हामी बिहादीका परिक्षा दिन पुगेका बबुरालाई कुश्माको झन्झनमा पर्नु त थिएन नि । झन् मुद्दा भने पछि त तर्सिइनेनै भइयो । भैंसी कुट्दा जस्तै आक्रोस र निष्ठूरीपन देखाउदै उनले हामीलाई तर्साएका थिए । आँखाले देखेको घट्ना ‘देखेको हुँ’ भन्दा ‘परिवन्द’ कथामाझैँ झन्झटिलो परिवन्दमा पर्ने परिस्थिति त्यहाँ धवलागिरि हिमालमा हिउँ देखिएझैँ छर्लङग देखियो । मेरो मनमा प्रश्नका लहर उठे । ‘साँचो बोल्न हुदैन र ? जे होला, होला साँचो त बोल्नै पर्छ । भैँसी कुटेको देखेको हुँ भन्दा एसएलसीनै दिन नपाउने ? वा, यसैले गर्दा फेल हुने पो हो कि ? मेरो मनमा यस्तै तर्कना वर्षामा कालीगण्डकीको छाल उर्लेझै उर्ले । त्यस्तैमा टंकले ‘हामीलाई केहि मतलव छैन । हामी परिक्षा दिन आएका विद्यार्थी हौँ । हामीलाई दुःख दिन अबदेखि हाम्रो कोठामा नपस्नु ।’ भन्दै कडा प्रतिकार गरे ।
नाताले छोरा पर्ने मेरा मित्र टंक म भन्दा ३ वर्ष जेठा छन् । ब्यवहारिक कुरामा मभन्दा उनी त्यसबेलानै धेरै पाका थिए । टंकले त्यसो भने पछि भैँसी कुट्ने मानिस पनि जुरुक्क उठेर कोठाबाट बाहिरिए। मैले एक पटक साँचो बोलेँ त्यसको असर के भयो थाह भएन । पढन ध्यान दियौँ । राम्रोसँग परिक्षा दियौँ । त्यो घटना घटेको आज ४३ वर्ष भयो । तर मलाई त्यो घट्ना हिजै मात्रै घटेको हो जस्तो लाग्ने गरी ताजै छ । साँचो कुरा बोल्दा तर्सन परेको पिडा एकातिर आलो छ भने अर्को तिर मैले साँचो कुरा बोल्न खोज्दा त्यसबेला समाजले मलाई साँचो बोल्न मुख थुनि दिएकोमा आजसम्म पनि अत्यन्त दुखित छु । त्यसको असर ममा आज पनि छ । साँचो बोल्न खोज्दा कुश्मामा भैँसी मरेको सत्य कथाझैँ फेरि दोहोरिने हो कि ? म तर्सन्छु । मेरो ह्रदयबाट निस्केको सत्य कुरालाई त्यसबेला कचहरीमा गएर ‘भैँसीलाई ढुङ्गाले हानेको देखेको हुँ’ भनेर बोल्न नपाएकोमा दुखित छु ।

हो , मैले यदि भोलीपल्ट समाज सामु उभिएर साँचो कुरा बोलेको भए तापनि क्षण भर त सन्तुष्ट हुन्थे होला तर त्यो समाजले मलाई बचाउन सक्ने थिएन । सत्यको पक्षभन्दा पनि त्यहाँ असत्यले भुस–तीग्रेको रुप धारण गरेर हाम्रो कोठामा छिरी सकेको थियो–मेरो मुख थुन्न । झूटो बोल्नेहरु शक्तिशाली भएकाले मलाई काली वा मोदीको खोँचमा लगेर फाल्न पनि सक्थे । जे पनि हुन सक्थ्यो । मलाई चित्त नबुझे पनि शायद मैले त्यसबेला सही निर्णय लिए किनकि सत्य त्यहाँ झुम्रो जस्तै थियो शक्तिहिन । हाम्रो समाजमा अहिले पनि त्यस्ताको दबदवा संगठीत रुपमा छ । त्यसबेलाको अशिक्षित र सकृय राजतन्त्र भएको बेलाको के कुरा अहिले गणतन्त्रको युगमा पनि सत्य थरथर काँमेको हुन्छ– ज्वरोले ग्रस्त भएको बृद्ध बिरामीझैँ । कानून र सुरक्षा निकायभन्दा अहिले पनि मोटा तिग्रानै बलिया छन् ।

परीक्षा दियौँ । चीट चोरेनौँ । हिसाबको दिन मैले चालिस अंकको प्रश्नपत्र हल गरेको थिएँ । त्यसैबेला, हाम्रै कक्षाका साथी दुर्गा कुँवरलाई मैले मेरो टाउको पछि फर्काएर केहि भनिदिएको निरिक्षकले देखे । तत्काल उनले मेरो उत्तर पुस्तिका खोसे । मलाई फिर्ता दिएनन् । मेरा बलिन्धारा छुटे । उपाए जुरेन । मैले त्यो उत्तर पुस्तिका फिर्ता पाइनँ । जस्मा चालिस अंकको मात्र उत्तर दिएको थिएँ । त्यो उत्तर पुस्तिकामा रातो चिन्ह लगाए की ? मेरो मनमा शंका त्यसबेलानै उठेको थियो । त्यसैले म पक्का फेल हुने भएँ भन्ने भयो ।
त्यो बाहेक अरु विषयमा मलाई पीर लागेको थिएन । घर फक्यौँ । हिसाबको कुरा बाआमालाई भनिनँ । हिसाबको कपि खोसिएकाले ‘पास हुन्छु’ भन्ने मैले सोचेको थिइनँ । एसएलसीको नतिजा प्रकाशित भएको तीन दिन पछि थाह भयो म पनि तृतीय श्रेणीमा पास भएको रहेछु । हजुरबा, बा, आमा, घरपरिवार, गुरुहरु, गाउँले सबै खुशि भए । पास भएको खवर सुनेको त्यो पल मेरो जीवनको खुशिका पल मध्येको खुशिको महत्वपूर्ण एक पल बन्यो ।

पोखरा पुगेर माछापुच्छ«ेको काखमा बसेर पढने रहर पुरा नभए तापनि भारतको नर्थ इस्टर्न हिल्स युनिभरसिटी मेघालय अन्तरत हाल पाछुङ्गा विश्वविद्यालयबाट वि.ए. पास गरेर बाल्यकालको पढने इच्छा पुरा गरी नेपाल छिरेँ । भैँसीको कथा जीवनको पछिल्ला धेरै मोडमा आएको छ । ४३ वर्षमा काली र मोदीमा धेरै पानी बग्यो । भेल पनि त्यस्तै आयो । काली गण्डकी थुनियो फेरि आफैले बाटो खोल्यो । नदीको बहावले कुश्माको जमिनको तह विसौँ फिट भषाए होला । कुश्मा गाउँबाट आधुनिक सहरमा रुपान्तरण भएको छ । म भाडामा बसेको घरको घडेरीमा विशाल भवन बनेको छ । देवघाटबाट कोरला छिचोल्ने कालीगण्डकीको दुवै किनारको करिडर राजमार्ग सुचारु हुदैछ । कुश्मामा झोलुङगे पुल हेर्न पर्यटकको ताँती लागेको छ । धवलागिरि र हिउँचुलीले काली र मोदी बीचको कुश्माको बजारलाई नियाली रहेझैँ आज सम्म पनि मैले त्यो भैँसी मरेको सत्य घटना झलझली सम्झिरहेको छु । राजधानीमा रहेर पनि उकुसमुकु हुँदै बिहादी र कुश्माको त्यो गोरेटो नियाली रहेछु । निडर भएर सत्यबोल्न कहिले पाईएला ? त्यो समय पर्खँदै धवलागिरिलाई साक्षी राखी जीवनको उकाली–ओराली गरीरहेको छु । १५ माघ २०७५ मो .९८४१३७७०८३

म के गरुँ ?

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

साभारः पुर्वाञ्ल दैनिक , माघ ७, २०७६
म के गरुँ ?

मेरा बा’का पालाका, पाका जुरे हल गोरु
मेरो थुम्काको (पर्वत) ठूलो पाटोको
बाँझो जोत्न नसक्ने भए ।
थोरै पराल, एक अँगालो कुट्मिरो
एक ताउलो तातो कुँडो ख्वाएर
रोपाईको हिलो सम्याउन मात्र जोत्न थालेको छु ।

‘मुस्ताङमा ट्र्याक्टर लगे,
तैले पनि ट्र्याक्टर किन् न, ठूले !’
मास्थिर जेठाबाले भन्नुभो ।
मैले अन्तर–कुन्तर सोँचेँ, धेरै गमेँ ।
मेरो बारीमा पेट्रोल पुग्दैन,
मेरो दुई थोपा पसिनाले ट्र्याक्टर चल्दैन
खेतालालाई पानी अड्कलेर दिन पर्छ,
लिप्पियाधुरा र सुस्ता हजुरबाका पालादेखि बाँझै छ ।

अस्ति भर्खर मात्र हो, मैले हजुरबालाई
तुलसीको मठमा सारेपछि
तुलसीको एक थुर्मी पानी घुटुक्क निल्दै भन्नु भा’थ्यो
‘ कागबेनीमा गएर तर्पण दिदा
लिपुलेक, लिम्पियाधुरा, कालापानी, सुस्ता
नेपालखण्डे, नेपाल महात्मे भन्दै
लिपुलेकको जौ र सुस्ताको अक्षताले तर्पण दिनु म तृप्त हुनेछु । ’

त्यसैले मैले –
हुम्लाको यालबाङ लेकमा याकसँगै चर्न, भारी बोक्न र जोत्न सक्ने
सिवालिक, महाभारत श्रृङ्खलाका टारको बाँझो जोत्न सक्ने
तराईमा जोत्दै गाडा पनि तान्न सक्ने
एक हल बहर ल्याएँ,
कोदोको पिठो घिउमा मुछेर ख्वाएँ, पालेँ, हुर्काएँ
बलराम जस्तै बलिया बनाएँ र जोत्न थालेँ ।
अर्म–पर्म पाइन्छ भनेर गाउँलेले भरोसाको दियो बाले
मैले, सैपाल र कञ्चनजंगालेझैं शीर उँचो पारेँ ।

मानिसलाई झैँ, वर्षमा एक दिन
थप, चोखो–मिठो खान दिएर, माघीको मौका पारेर
काँधको जुँवा फुकालेर, जुँवाले रगडेको काँधको छालामा
चितवनको तोरीको तेल र सल्यानको बेसार दलेर
मेरा हल गोरुलाई स्पेनमाझैँ जुध्न छुट्टिनै दिएँ ।

औधि रमाए पनि
अरुलाई हँसाए पनि
ताली सबैको पाए पनि ।

तर, बिडम्बना !
मैले कसलाई सोधुँ ? कसलाई मनको बह पोखुँ ?
आजकल ती मेरा हलगोरु
जस्लाई मैले कुँडो दिदा मेरा पाखुरा र गाला चाट्थे
आज मलाई देख्दा– आँखा तरेर, मेरो छाती छेडने गरी
डरलाग्दो आवाज निकाल्दै, सिङ छड्कार्न थालेका छन् ।
टाट्नाको घाँस र कुँडो खाँदा पनि जुझ्छन्
जोत्न लिएर हिंड्दा सानो चौर देखे कि जुधिहाल्छन्
कहिलेकाही त मुलबाटोमा–
पानी–पँधेरो, घाँस–दाउरा, पाठशाला–अस्पताल जाने
बाटो बन्द गरेर दिनभर–दिनभर जुध्छन्
छुट्याउन खोज्छु, उल्टै मलाईनै सिङले उधिन्न खोज्छन्
अनि, मश्किलले साँझ मात्र टाट्नामा फर्कन्छन् ।

यिनले, मेरो भरोसाको मुटुलाई त घाइते पारी सके
सिङ्गो गाउँलाईनै –
चौबाटोमा डुक्रँदै, माघे संक्रान्तिमा मात्र होइन
औँशी–पूर्णिमा जुन तिथिमा पनि दिनभर –दिनभर
जुझेर बन्धक बनाए ।

मलाई हेर्नु न !
हजुरबाको इच्छा पुरा गर्नुनै छ,
लिपुलेखदेखि सुस्ताको बाँझो जोत्नुनै छ
सुस्ताको अक्षता र लिपुलेकको जौ लिएर
‘ लिपुलेक, लिम्पियाधुरा, कालापानी, सुस्ता
नेपालखण्डे, नेपाल महात्मे’ भन्दै
कागबेनीमा गएर पितृ तर्पण दिनुनै छ ।

हजुरबा हुनुहुन्न,
अब तँपाईनै भुन्नुस् न
म के गरुँ ?
माघ ६ गते २०७६