हाँस्नुपर्छ देश अब हिमालझैँ खुली

रचना द्वैमासिकमा प्रकाशित पुष–माघ २०७२ ः वर्तमानमा आउदा सन्दर्भ मिल्ने जस्तो लागेर पुनः फेसबुकमा राखिएको छ ।


तराईमा सुन फल्छ हिमालमा चाँदी,
पहाडमा हिरा झर्छ डर केको साथी ।

गर्नुपर्छ आँट अब दास बन्न हुन्न,
सार्वभौम सधैँ हामी झुक्न कत्ति हुन्न ।

तितोमिठो खाउँला बरु आफ्नै सीपले लाउँला,
ढिलो भए होस् बरु अमृत आफ्नै पिउँला ।

पीडा अब बोक्नुहुन्न राष्ट्रियता बिर्सेर,
कालो मसी चोब्न हुन्न स्वाभिमान बेचेर ।

धरतीमा उषा झर्छ देखाउँदै बाटो,
इमानले देश हाँस्छ पसिनाले माटो ।

नाच्नुपर्छ देश अब मयूरझैँ झुली,
हाँस्नुपर्छ देश अब हिमालझैँ खुली ।

जुनेली रात

साभारः दायित्व द्वैमासिक चैत २०७७–वैशाख २०७८
कथा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

फ्लोरीया दोमिनीक नेपाल आएकी थिइनन् । जसरी सोह्र–सत्र वर्षकी रुसकी सुन्दरीले आफ्नो रूप र कामुकताले तन्नेरी र अधबैँसेलाई मोहित पार्छिन्, त्यसरी नै नेपालका हिमाच्छादित चुचुराहरूले पनि मानव जातिलाई मन्त्रमुग्ध पार्छन् भन्ने उनले सुनेकी थिइन् ।
कलेज पढ्दापढ्दै उनका साथीहरू प्रेमीप्रेमिकासँगै नेपाल पुगे । उनले नेपालको प्राकृतिक सुन्दरता, लामबद्ध हिमालयका अग्ला चुलीहरू, घाँस काट्दै, भेडाबाख्रा खेद्दै, पसिना पुछ्दै, रमाउँदै हिँड्ने नेपालीका बारेमा सुनेकी थिइन् । नेपाल हेर्न उनी व्याकुल थिइन् तर आपूmले खोजे जस्तो प्रेमी नपाएकाले समय जुरेको थिएन । साथी बनाएपछि सँगै नेपाल जाने सोंच उनको थियो । कलेजको पढाइ सकेपछि उनले जेनेभाको बैँकमा काम गर्न थालेकी थिइन् ।
आनमास पूर्वी फ्रान्सको जेनेभानजिक रहेको सानो सहर हो । त्यहाँ बस्ने अधिकांश फ्रेन्च नागरिक स्वीट्जरलेन्डको जेनेभामा काम गर्छन् । आनमासदेखि युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ (ःत। द्यबिलअ, ४,८१० मिटर) र त्यस नजिकको पर्यटकीय नगर चामोनिक्स ५८ किलोमिटर टाढा रहेको छ । त्यसरी नै जेनेभा २६ किलोमिटरको दूरीमा पर्छ । अल्पस् पर्वतमालाहरूमा हिउँदमा लामो समय हिउँ जमिरहने र स्की खेल्ने भएकाले फ्लोरीयालाई हिउँ, हिमपर्वत र पदयात्राको अनुभव नभएको भने होइन तर उनले संसारकै धेरै ठूला र अग्ला पर्वतको शिरपेच पहिरेको नेपालको हिमालय पर्वतमालासँग एकतर्फी प्रेम गरेकी थिइन् ।
पच्चिस वर्षकी फ्लोरीया रुसका युवतीभन्दा कम सुन्दर थिइनन् । उनी बाँसको तामा जस्तै हलक्क बढेकी थिइन् । ५ फिट ४ इन्च अग्ली युरोपियन श्वेत वर्णकी उनी रसियन जस्तो बढी गोरो नभई युरोपियन गोरी थिइन् । हरिणको पाठीको शरीरको जस्तै चमक र फूर्ति देखिन्थ्यो उनको शरीरमा । उनका गाला प्याउली पूmल जस्ता कोमल र ओठ कमलको पूmलका पत्र जस्तै सुन्दर थिए । उनका आँखामा त्यस्तो आकर्षण थियो जसको एक दृष्टिमा जो कोही युवा मर्माहत नभइरहन सक्दैनथे । उनी निडर, स्पष्ट वक्ता, मेहनती र इमानदार थिइन् । उनका बाबुआमा पनि स्वीट्जरलेन्ड नै काम गर्थे । युरोपमा पन्ध्र–सोह्र वर्षदेखि नै युवायुवतीले प्रेमीप्रेमिका बनाएका हुन्छन् । बनाएनन् भने आमाबाबुले पिर मान्दछन् ।

युवायुवतीले कलेजको पढाइ सक्दानसक्दै काम गर्न थाल्छन्, आफ्नो प्रेमीप्रेमिका बनाउँछन्, बाबुआमाको घर छोडेर छुट्टै बस्दछन् । गतिला छोराछोरीले छुट्टीको दिन र क्रिसमसमा आमाबाबुलाई भेट्छन् । युवायुवती सक्षम भएकाले एकअर्कोमा भर पर्दैनन् । कोही कसैसँग हेपिएर बस्दैनन् । सरसफाइ, खाना पकाउने, भाँडा माझ्ने, कपडा धुने, बजार जाने, फोहोर फाल्ने, सबै काम मिलेर गर्दछन् । मिलेर कमाउँछन् खर्च पनि मिलेर गर्छन् । त्यहाँ युवायुवती विवाह नगरिकनै सँगैसँगै बस्ने चलन हुन्छ । बानीव्यहोरा, चालचलन, रीतिरिवाज सबै कुरामा एकअर्काबीच घनिष्ठ सम्बन्ध बनेमा विवाह गर्दछन् । बिहे गरेपछि बालबच्चा जन्माउँछन् । छोराछोरी हुर्केपछि जीवनको उत्तराद्र्धमा सम्बन्ध बिच्छेद गर्ने धेरै हुन्छन् । फ्रान्समा पचास प्रतिशत दम्पतीले सम्बन्धविच्छेद गर्छन् ।
“बेबी फ्लोरीया अब तिमीले साथी खोज्नुपर्छ, एक्लै बस्नुहुँदैन ।” उनकी आमा ओडिलले सम्झाउँथिन् ।
फ्लोरीयाले “भरपर्दो, जागिर भएको र नेपाल, हिमालय मन पराउने केटा भेटेँ भने साथी बनाउँछु । तपाईंले पिर नगर्नू” भनेर आमाबाबुलाई आश्वस्त पार्थिन् ।
आनमासमा असोजको महिना आकाश गाढा निलो भएको थियो । अग्ला पहाडमा मात्र हिउँ देखिन्थ्यो । अन्य पहाडहरू सुख्खा देखिन्थे । सहर र गाउँवरपरका फराकिला फाँटमा हेरिरहूँ जस्तो लाग्ने गाढा हरियाली देखिन्थ्यो । आनमास र जेनेभानजिक रहेको सुन्दर लेमोन (जेनेभ) ताल वरपर पर्यटकको घुइँचो थियो ।
एक दिन क्लुद नाम गरेको युवक फ्लोरीयाले काम गर्ने बैँकमा नियुक्ति लिएर आए । शारीरिक रूपमा हेर्दा उनी अग्लो, चौडा छाती भएको, गोरो र फिका आकाशे रङको आँखा भएको आकर्षक र हँसिला देखिन्थे । बैँकमा अन्य कर्मचारीसँगको परिचयको क्रममा बैँकिङ क्षेत्रमा काम गर्ने, लामो ड्राइभ गर्ने र उच्च हिमालय क्षेत्रमा पदयात्रा गर्ने सोख भएको उनले जानकारी दिए । आफ्नो पालोमा फ्लोरीयाले पनि बैँकको कामको जानकारी दिँदै नेपाल हिमालय क्षेत्रको पदयात्रा गर्ने सोख रहेको बताएकी थिइन् । हिमालय भन्ने शब्द उब्जँदा ती दुवैका आँखा चनाखो हुँदै पहिलो पटक एकअर्कासँग जुधेका थिए ।
क्लुदले बैँकमा काम गर्न थालेको दुई साता नाघेको थियो । त्यसबीच क्लुद र फ्लोरीयाबीच दुई पटक क्यान्टिनमा भेट भएको थियो । त्यस बेला क्लुदले “छुट्टीमा घुम्न कहाँ जाने योजना छ ?” भनेर अनायासै सोधेका थिए ।
“नेपाल जान चाहेको तर समय मिलाउन सकेकी छैन ।” उनले जवाफ दिँदै भनिन् र “तिम्रो के छ नि ?” भनेर सोधिन् ।
“चार वर्षदेखि नेपाल जाने सोचाइ बनाएको छु तर मौका जुरेको छैन” उनले जवाफ दिए । त्यसबाहेक उनीहरू बीच अन्य कुरा भएको थिएन ।
एक दिन साप्ताहिक बिदामा फ्लोरीया उनका साथीहरूसँग चामोनिक्सदेखि ६–७ किलोमिटर टाढा रहेको ब्ल्ङ्क तालको पदयात्रा गर्दै थिइन् । त्यही दिन क्लुद पनि उनका साथीसँग सोही मार्गमा एक दिनको पदयात्रामा निस्केका रहेछन् । त्यो पदमार्ग चामोनिक्सवरपर १,००० मिटरको उचाइमा रहेको ठाउँबाट सुरु भई २,३५० मिटरमा रहेको तालमा पुगेर टुङ्गिदोरहेछ । माउन्ट ब्लाँवरपर रहेका अल्पस् पर्वतमाला तिखो र भिरालो परेका चट्टानसहितका छन् । त्यहाँका चट्टाने भिरमा पदयात्री दुर्घटनामा नपरून् भनेर ठाउँ–ठाउँमा फलामका भ¥याङ, बार, साङ्ला राखिएका हुन्छन् । त्यो दिन क्लुद र फ्लोरीया फलामको भ¥याङ राखेको ठाउँमा अकस्मात् भेट भएका थिए ।
ब्ल्ङ्क तालबाट युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ, एग्विली दु मिदिसहित हिउँले ढाकिएका अन्य अल्पस् पर्वतको लामो र सुन्दर दृश्य देखिन्छ । तालको निलो पानीमा माउन्ट ब्लाँ र अन्य चुचुराहरूको छाया हावामा लहराएको दृश्य यस्तो देखिन्थ्यो की मानौँ फ्रान्सका नवयौवनाहरू आफ्नो वक्षस्थललाई तालमा डुबाएर पौडी खेलिरहेका छन् । सायद त्यसैले होला त्यहाँ तस्वीर लिने युवायुवतीको घुइँचोे भइरहन्थ्यो । तालमा पुगेपछि रिफ्यूज (खाजा घर) मा खाजा खाए र दुवै समूह सँगै चामोनिक्स फर्के । धेरै कुरा नभए तापनि त्यो पदयात्राले ती दुई युवायुवतीको सोखमा एकरूपता देखिएको थियो र त्यहाँ एकअर्काले के अनुमान गरे भने दुवै एक्लाएक्लै थिए ।
‘क्लुद जस्तै केटा हो मैले खोजेको’ फ्लोरीयाले मनमनै त्यो युवालाई मन पराउन थालेकी थिइन् ।
शनिबारको दिन लेमोन तालको किनारैकिनार उनीहरू तालको किनारमा रहेको सुन्दर ईभीया सहर गए । ईभीया मिठो पानीका लागि विश्वप्रसिद्ध छ । तालको किनारमा रहेको ‘ले पानोरामा’ रेष्टुरेन्टमा छिरे । त्यहाँबाट ईभीया, चर्च, लेमन ताल, जेनेभासम्म फैलिएको सहरका साथै अल्पस् पर्वतको मनमोहक दृश्य देखिन्थ्यो । फ्रान्समा भन्दा जेनेभातिर सरसफाइ, बगैँचा, पूmलैपूmलले ढपक्क ढाकिएका घर र हरियाली बढी देखिन्थ्यो । लेमन तालको बीच भाग फ्रान्स र स्वीट्जरलेन्डको सीमा हो ।
उनीहरू भेटघाट र चिनजान भएको एक वर्षपछि त्यसरी पहिलो पटक घुम्न निस्केका थिए । कफी पिउँदै क्लुदले “म आउँदो वर्ष अक्टुबरमा नेपाल जाने सोच बनाएको छु । तिम्रो योजना के छ ? के तिमी मसँग नेपाल जान्छ्यौ ?” भन्दै अप्रत्यक्ष रूपमा प्रेमप्रस्ताव राखे ।
कलेज पढ्दादेखिको नेपाल जाने तीव्र चाहनालाई फ्लोरीयाले दबाएर राखेकी थिइन् । आपूmले मनमनै चाहेको युवाले नेपाल जाने प्रस्ताव राख्दा उनी यति विघ्न खुसी भइन् की जुरुक्क उठेर क्लुदलाई अँगालो हालेर गालामा म्वाइँ खाएको उनले थाहै पाइनन् । खुसीले उन्मत्त भएर उनको मुटु छातीबाट फुत्त बाहिर निस्केर लेमोन तालको अगाडि छमछमी नाच्यो । त्यसै बेला लेमोन ताल र ईभीया सहर उनको मनमा उम्लेको खुसीयालीमा साथ दिँदै संसारकै अग्लो जेनेभाको वाटर जेट नाचेझैँ सँगसँगै नाच्न थाले । वर्षौँ पहिलेदेखि हृदयको कुनामा सुषुप्त अवस्थामा रहेको चाहना एकाएक प्राप्त हुँदा अनायास उनका आँखाबाट हर्षका आँसु झरे ।
‘प्रतीक्षा गर्न सक्नुपर्छ चाहेको कुरा एक दिन अवश्य प्राप्त हुन्छ’ उनले मनमनै दोह¥याइन् ।
फ्लोरीयाको जवाफ क्लुदले उनको हर्षका आँसुबाट नै पाए ।
“हो, मैले पनि तिमी जस्तै साथी खोजेको थिएँ । बैँकमा हाम्रो परिचयपछि नै म तिमीप्रति आकर्षित भएको थिएँ तर केही भन्न सकेको थिइनँ ।” क्लुदले कफी पिउँदै मनको कुरा पोखे ।
“हो क्लुद, म पनि तिमी जस्तै साथीको प्रतीक्षामा थिएँ । मलाई शरद ऋतुको पूर्णिमाको जुनेली रातमा नेपालको हिमालको काखमा पुगेर रातभर जून, तारा र हिमाललाई हेर्दै प्रकृतिको त्यो अप्राप्य सुन्दरताको धित मरुन्जेल स्वाद चाख्न मन छ । पृथ्वीमा रहेको एक मात्र त्यो स्वर्गमा सयौँ हिमालका चुलीहरूलाई अँगालोमा कसेर तिनीहरूसँग माया, प्रेम, सौन्दर्य, प्रकृति र जीवनका बारेमा धेरै कुरा गर्न मन छ । मेरो यो अनौठो चाहनाले मेरा साथीभाइ र आमाबुबा अचम्मित हुँदै मलाई पागल भन्छन् तर म त्यो चाहन्छु ।”
फ्लोरीयाको भनाइमा प्रकृतिप्रेम, प्रेमको अद्भूत चाहना र भावुकता मिसिएको उनको गाम्भीर्यताबाट छर्लङ्ग झल्कन्थ्यो । क्लुदले पनि भावुक भएरै भने, “यदि तिमीले मलाई साथी बनाउन चाहन्छ्यौ भने हिमालय पर्वतको काखमा, कठ्याङ्ग्रिदो सिरेटो चलेको बेला शरद ऋतुको पूर्णिमाको त्यो जुनेली रातमा म तिमीलाई जीवनभर न्यानो माया दिन तयार छु ।”
संजोग न हो । लेमोन तालको छाल हावामा बयली खेलेझैँ ‘ले पानोरमा’को कफीले ती दुई युवाको मुटुभित्र गुम्सिएर बसेको प्रेमको टुसालाई अङ्कुराउन प्रेरित ग¥यो । त्यसपछि ती दुई एकअर्काको घरमा जानुका साथै दुवैका आमाबाबुसँग घुलमिल हुन थाले । बैँकबाट दुई साताको बिदा मिलाएर २०७६ मङ्सिर १८ गते कतार एयरलाइन्सबाट काठमाडौँ जाने टिकट पनि लिए ।
गुगल सर्च, साथीभाइका साथै जेनेभामा रहेको क्याफे नेपालका नेपालीसँग नेपाल र पदयात्राबारे सूचना सङ्कलन गरे । सुरक्षित, विश्वासिलो र आनन्ददायक पदयात्राका लागि नेपालको मल्ल ट्रेक्ससँग उनीहरूले सम्पर्क राखे । फ्लोरीयाको कल्पनासँग ठ्याक्कै मेल खाने र बिदाअनुसार पदयात्राको लागि अन्नपूर्ण आधार शिविर तय गरे ।
नेपाल जानुभन्दा चार दिनअघि दुवैका परिवारले बेलुकाको खाना सँगै खाने योजना गरे । त्यो साँझ परिवारमा खुसीयाली छाएको थियो । सफल र सुरक्षित यात्राका लागि दुवैका आमाबाबुले एकअर्कालाई वाइन चेयर्स गर्दै शुभकामना दिए । फ्रान्समा चेयर्स गरेर वाइनका गिलास एकअर्कामा ठोक्दा एकले अर्काको आँखामा हेर्ने चलन छ । त्यो घनिष्ठ मित्रताको द्योतक हो । एक सुर्की वाइन पिएपछि फ्लोरीयाले आमाबाबुसँग अनुरोध गर्दै भनिन्, “आमाबुबा तपाईंहरूको अनुमति र आशीर्वाद भएमा हामी दुईले दिसेम्बर १२, २०१७ (२०७६ मङ्सिर २६) गते पूर्णिमाको रात अन्नपूर्ण आधार शिविरमा नेपाली सांस्कृतिक परम्पराअनुसार बिहे गर्न चाहन्छौँ ।”
क्लुदका पिता पास्कलले आश्चर्य मान्दै भने “नेपाली चलनअनुसार बिहे गर्न के–के कुरा चाहिन्छ तिमीहरूलाई थाहा छ त ?”
“ट्रेकिङ कम्पनी, युट्युब, इन्टरनेट र साथीभाइबाट सबै जानकारी लिएका छौँ । बिहेको लागि चाहिने कुराहरू काठमाडौँमा किन्छौँ ।” फ्लोरीयाले जवाफ दिइन् ।
“त्यस बेला नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पर्ने, हिमपहिरो जाने, चिसोले कठ्याङ्ग्रिएर मानिसको मृत्यु हुन्छ । हरेक वर्ष दुर्घटनामा परेर मानिस, याक र भेडा मरेको समाचार आउँछ । त्यस्तो कठिन समय नै किन छानेको ?” फ्लोरीयाकी आमा ओडिलले आमाको मनबाट बोलिन् ।
“आमाले भन्नुभएको सही हो । त्यस बेला आइस जम्नेगरी अत्यधिक चिसो हुन्छ । त्यसैले हामीले पोखरादेखि नजिक रहेको, उद्दार गर्नुपरे पनि हेलिकप्टर अवतरण गरी तुरुन्तै पोखरा पुग्न सकिने, एकै दिनमा गाउँमा झर्न सकिने अन्नपूर्ण आधार शिविर छानेका छौँ । त्यसको अधिकतम उचाइ समुद्र सतहदेखि मात्र ४,२०० मिटर रहेको छ ।” क्लुदले मोबाइलबाट अन्नपूर्ण क्षेत्रको तस्वीर देखाउँदै प्रस्ट पारे ।
थप प्रस्ट पार्दै फ्लोरीयाले भनिन्, “हामीले त्यो ठाउँ छनौट गर्ने मुख्य कारण के भने डिसेम्बरको रातमा आइस जम्ने चिसो हुने भए तापनि मौसम असाध्यै सफा हुन्छ । दिउँसो न्यानो घाम लाग्छ । एक फुर्को बादल हुँदैन । नयाँ हिउँको थुप्रोसँगै मुस्कुराएका अग्ला हिमालका चुचुरालाई निलो आकाशले अँगालोमा बाँधेको हुन्छ । त्यो मौसममा हिमालयमा देखिने सूर्यास्तको दृश्य, पूर्णिमाको जुनेली रातमा देखिने हिमालको चमक, टिलपिलटिलपिल गर्ने तारा, बिहानीपख हिमालको चुचुरोमा पूर्णचन्द्रको अस्त र सूर्योदयको पहिलो किरण हिमालयमा परेको अपूर्व दृश्य देख्न पाउनु हो । हो, त्यही पूर्णिमाको जुनेली रातमा हिमालको काखमा बिहे गर्ने चाहना हुनु हो ।”
“यो चाहना अनौठो, चुनौतीपूर्ण र कष्टकर छ । मौसमले साथ दिएमा यो ब्रह्माण्डमा देखिने अभूतपूर्ण दृश्य हेर्न भने असम्भव छैन ।” क्लुदले यथार्थको मूल्याङ्कन गर्दै विश्वासका साथ भने ।
“तिमीहरूको कुरा सन्दा त मलाई पनि फेरि बिहे गर्न मन लाग्यो” पास्कलले ठट्टा गरे । उनको ठट्टा सुनेर सबै जना मज्जाले हाँसे । आमाबाबुले उनीहरूको सफल यात्रा र सफल जीवनको लागि आशीर्वाद दिँदै बिदा भए ।
उनीहरूले आवश्यक पर्ने तातो लुगा, बुट र पाल जेनेभामा नै किने । कतार एयरबाट दिसेम्बर ४ (मङ्सिर १८) गते काठमाडौँ अवतरण गरे । कम्पनीका गाइडले उनीहरूलाई होटल मल्लमा पु¥याए ।
त्यस वर्ष असोज र कात्तिकमा दुई पटक हिउँ प¥यो । उच्च हिमाली क्षेत्रमा केही मानवीय र पशु क्षति भएको थियो । मङ्सिरको पहिलो सातादेखि भने दिनभर घाम लागेको थियो ।
पाल्पाली ढाकाको टोपी, दौरा–सुरुवाल र चोलोको रङ तथा नाप स्काइपमा कुरा गरेर काठमाडौँको भेडासिङमा सिउन दिएका थिए । दौरा–सुरुवाल र चोलो लिएपछि उनीहरूले इन्द्रचोकमा रातो सारी, रातो चुरा, रातो पोते र सिन्दूर किने ।
उनीहरूले सामान किनेको देख्दा साहुजीले छक्क पर्दै सोधे, “नेपालमा बिहे गर्ने हो कि क्या हो ?”
क्लुदले हाँस्दै जवाफ दिए, “हो, अन्नपूर्ण आधार शिविरमा, त्यो नि जुनेली रातमा ।”
उनीहरूले सुनका दुई थान औँठी, तिलहरी विशालबजारमा किने । बसन्तपुर दरबारको अवलोकन गरेपछि ट्याक्सीमा स्वयम्भूनाथ पुगेर होटल फर्के ।
भोलिपल्ट बिहान पशुपतिनाथ र बौद्धनाथको छोटो दृश्यावलोकन गरी बाह्र बजे बुद्ध एयरबाट पोखरा ओर्ले । मौसम सफा भएकाले उत्तरतर्फ लाङटाङ हिमालदेखि गणेश, मनास्लु, अन्नपूर्ण हुँदै पश्चिममा धवलागिरिसम्मको हिमालय पर्वतमाला देखिएको थियो । उनीहरू साङ्ग्रिला होटलमा बसे । फेवाताल र नजिकै माछापुच्छ«े देखेपछि फ्लोरीयाले भनिन्, “क्लुद हेर न ! उ… त्यो माछापुच्छ«े र यो फेवाताल स्वीट्जरलेन्डको मेटरहर्न पर्वत र लेमोन ताल जस्तै लागेन ?”
“दुरुस्तै रहेछ । मैले पनि भन्नै खोजेको थिएँ, तिमी पहिलो भयौ । फरक के भने मेटरहर्न माछापुच्छ«ेभन्दा होचो छ भने फेवाताल लेमोन तालभन्दा सानो छ ।” क्लुदले प्रस्ट पारे ।
उनीहरू वीरेठाँटी, हिले, उल्लेरी हुँदै घोडेपानी पुगे । भोलिपल्ट बिहान सूर्योदय र हिमालमा सूर्यको पहिलो किरण पर्दा देखिने दृश्य हेर्न सबैभन्दा पहिले उनीहरू पुनहिलमा रहेको टावरमा पुगे । बिहानीपख पहेँलो आभामा देखिएको पहाड र उपत्यकाको तरेली परेको मनमोहक दृश्य पूर्वमा मनास्लुसम्म देखिएको थियो । पूर्वबाट पश्चिमतिर लम्केका अन्नपूर्ण तेस्रो, माछापुच्छ«े, गन्धर्वचुली, गङ्गापूर्णा, तारेकाङ्ग, अन्नपूर्ण प्रथम, अन्नपूर्ण दक्षिण, हिउँचुली, नीलगिरि, टुकुचे, धवलागिरि हिमालयका हिमाच्छादित चुचुराहरू अत्यन्त गम्भीर मुद्रामा सूर्योदयको प्रतीक्षामा उभिएका देखिन्थे । हृदयको कुनामा उम्रेको चाहना यथार्थमा परिणत हुँदै पूर्णतातिर उन्मुख भएकोमा फ्लोरीया अत्यन्त खुसी थिइन् । सूर्योदयसँगै सुनैसुनका गहना पहिरेर दुलही जस्तै सिँगारिएका हिमालको तस्वीर खिचेर गाइड आङ दावासँगै फर्के ।
टाढापानी, छोमरोङ, बम्बु, देउराली हुँदै उनीहरू माछापुच्छ«े आधार शिविर पुगे । बगर र माछापुच्छ«े आधार शिविरवरपर हिउँ र आइस जमेको थियो ।
“रातिमा त मैले सोचेभन्दा चिसो हुँदोरहेछ” फ्लोरीयाले भनिन् ।
त्यस बेला मौसम सफा भएकाले माछापुच्छ«े र अन्नपूर्ण आधार शिविरमा एक–एक लज खुलेका थिए । त्यहाँ रसियन र चिनियाँ पर्यटक बढी देखिन्थे ।
“असोज–कात्तिकमा त्यहाँ पर्यटकले खुट्टा टेक्ने ठाउँ हुँदैन, तिमीलाई थाहा छ नि ।” क्लुदले स्मरण गराए ।
“हो नि, एक पटक मेरा कलेजका साथीहरू आउँदा उनीहरू कोठा नपाएर डाइनिङ हलमा नै सुतेका थिए रे ।” फ्लोरीयाले सही थाप्दै भनिन् ।
छिटो हिँडेको हुनाले उनीहरू एक दिन पहिले पुगेका थिए । त्यसैले एक रात माछापुच्छ«े र अर्को रात अन्नपूर्ण आधार शिविरमा बिताउने योजना गरे । फ्लोरीयाले दस वर्ष पहिलेदेखि कल्पनामा बुनेको चाहना वास्तविकतामा परिणत भएकोमा नजिकैको माछापुच्छ«े हिमाल खुलेझैँ उनी अत्यधिक प्रफूल्ल देखिन्थिन् । उनको खुसीयालीलाई क्लुदले गम्भीरतापूर्वक नियालेका थिए । दिउँसो उनीहरू माछापुच्छे« हिमनदी, मोदीखोला र गङ्गापूर्ण हिमनदीको अवलोकन गरे । सूर्यास्तको बेला माछापुच्छ«ेको दृश्य आरनमा धपधप बल्दै गरेको कोइला जस्तै रातो देखिएको थियो । सूर्यास्तमा प्रत्येक सेकेण्डमा परिवर्तन हुँदै जाने अभूतपूर्व हिमाली दृश्यलाई उनीहरूले हिमालकै काखमा बसेर साक्षात्कार गरे ।
भोलिपल्ट उनीहरू अन्नपूर्ण आधार शिविर पुगे । अन्नपूर्ण हिमनदीमा त्यस बेला पनि हिउँभन्दा बढी आइसका ढिका नै देखिन्थे । भिराला पाखामा कात्तिकमा परेको हिउँ जमेर आइस भएको थियो । ससाना खोलाको माथिल्लो सतहमा आइस जमेको थियो भने आइसमुनिबाट कञ्चन पानी कुलुलु बगेको देखिन्थ्यो । आधार शिविरमा पुग्दा उनीहरू चारैतिरबाट अग्ला हिमालैहिमालले घेरिएका थिए । शिविरवरपर घडीको सूईं घुमाइको आधारमा हेर्दा क्रमशः हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम, तारेकाङ्ग, गङ्गापूर्णा, गन्धर्वचुली, माछापुच्छ«े हिमालको ताँती अँगालो हाल्न मिल्नेगरी उभिएका थिए । हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम त झन् नजिकै थिए ।
गाइड आङ दावाले “राति भयङ्कर चिसो हुन्छ । रगत जमेर मर्न सकिन्छ । त्यसैले होटलमा नै बस्नुपर्छ ।” भन्ने सुझाव दिएका थिए ।
“हामीलाई केही हुँदैन । हामी आधार शिविरभन्दा केही माथि अन्नपूर्ण दक्षिणको फेदमा पाल टाँगेर बस्छौँ । हामी सबै त्यहाँ दस बजेसम्म बस्ने हो । त्यसपछि तिमीहरू लजमा फर्केर सुतौला । हामी पालमा नै बस्छौँ ।” क्लुदले उत्तर दिए ।
उनीहरूले दिउँसो नै पाल टाँगे । जेनेभामा किनेका न्याना लुगा र माइनस चालिस डिग्रीसम्मलाई हुने स्लिपिङ ब्याग ठीक पारे ।
गाइड आङ दावाले नेपालको अनुभवअनुसार उनीहरूलाई दुई लिटरको एउटा थर्मसमा तातोपानी र अर्कोमा चिया भरेर पालभित्र राखिदिए । बेलुकाको लागि सुप र नेपाली खाना तयार गरेका थिए ।
आकाशमा एक फुर्को बादल थिएन । निलो आकाश झन् गाढा बनेको थियो । हिमालहरू झन् सेता बनेर चम्केका थिए । हिमालले घेरिएको अन्नपूर्ण उपत्यकामा सूर्यास्तको बेला रोमाञ्चक देखिएको थियो ।
गाइड, भरिया र उनीहरू भएर सबै सामान लिएर पाल टाँगेको ठाउँमा गए । चिसो हावा चलिरहेको थियो । भरियाले ज्याकेट लगाए तापनि उनका ओठ निला देखिएका थिए । सूर्यास्त भयो । पूर्णिमाको जून माछापुच्छे« र गङ्गापूर्णको बीचबाट झुल्क्यो । केही बेरपहिले देखिएको हिमालको सुनौलो दृश्य साँझमा मौनताका बीच घुरमैलो रङको चाँदीमा परिणत भयो ।
पुलकित उपत्यका अन्नपूर्ण प्रथमको हिमनदीबाट हुँइकिँदै आएको चिसो स्याँठले घरिघरि ब्युँझन्थ्यो । चारैतिर उभिएका ती हिमचुचुराहरूले तिनीहरूको चर्तिकला नियालेर हेरिरहेका थिए ।
त्यस्तैमा क्लुद ढाकाको दौरा–सुरुवाल र टोपी पहिरेर दुलहा बनेर पालबाट बाहिर निस्के । त्यसको तीन मिनेटपछि रातो सारी, चोलो र पछ्यौराको पहिरनमा दुलही बनेर फ्लोरीया पनि बाहिर निस्किन् । पालबाहिर अत्यधिक चिसो थियो । त्यो देखेर भरिया अचम्मित भएका थिए भने आङ दावाले विवाहको सामान किन्दा अन्दाज गरेका थिए ।
क्लुदले हिन्दू धर्म परम्पराअनुसार विवाह गरिएको दृश्य भएको बाजाको भिडियो मोबाइलमा बजाए । उनीहरूले दिसेम्बर १२ (मङ्सिर २६) गते पूर्णिमाको जुनेली रातमा जून, तारा, हिमालय, हिमनदी र दुई नेपाली साथीलाई साक्षी राखेर एकले अर्कोलाई माला र औँठी पहिराइदिए । क्लुदले तिलहरी लगाइदिए । दुवैले एकअर्काको हात बलियोसँग समातेर सानो चोर्तेनलाई सात पटक परिक्रमा गरी हिमालयको बीचमा जुनेली रातले सुखी र खुसी हुँदै यात्रा तय गरेझैँ आफ्नो जीवनयात्रा तय गर्ने प्रण गरे । त्यसपछि दुवै जनाले पूर्णिमाको पूर्ण चन्द्र, चन्द्रमासँगै वरपर रहेका तारालाई नमन गरे । दाहिने परिक्रमा गर्दै दुवैले हिउँचुलीदेखि माछापुच्छ«ेसम्म लामबद्ध हिमालयका चुली र मोदी खोलाको शिरलाई नमन गरे । त्यसपछि सिन्दूरको बट्टाबाट एक चिम्टी सिन्दूर झिकेर क्लुदले फ्लोरीयाको सिउँदोमा सिन्दूरले भरिदिए । त्यस बेला गाइड र भरियाले ताली बजाए । नवविवाहित युगल प्रेमी अँगालोमा बाँधिएर एकअर्कालाई चुम्बन गरे । त्यस बेला हिमनदीबाट आएको चिसो हावाले पनि उनीहरूलाई आशीर्वाद दिए ।
हिन्दू धर्मग्रन्थका पौराणिक कथामा भनिएझैँ साँच्चिकै त्यो विवाहमा पूर्णिमाको पूर्ण चन्द्रमा, तारा, हिमालयमा रहेका देवीदेवताको उपस्थिति झल्कन्थ्यो । कुवेरको दरबारवरपर बसेका प्राचीन मानव समुदायका गन्धर्व, किन्नर जाति र हिमालका सबै चुलीहरूले एक–एक मुठी हिउँ छर्केर उनीहरूलाई आशीर्वाद दिएका थिए । त्यस बेला पूर्णिमाको जून टहटह लाएको थियो । हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम र माछापुच्छ«ेसहित खोलानाला, पखेरा र देउरालीले उनीहरूलाई अँगालोभरिको माया खन्याएका थिए ।
चिसो धेरै बढिसकेको थियो । तस्वीर र भिडियो बनाउँदा आङ दावाका औँला कक्रिसकेका थिए । बेहुलाबेहुली त झन् पातलो लुगामा थिए तर पनि मनको चाहना पुगेकाले चिसो स्याँठले उनीहरूलाई छुने आँट गरेको थिएन ।
“खुला आकाशमुनि धेरै बेर बस्यो भने रगत जम्छ र मरिन्छ । त्यसैले तिमीहरूले पनि ज्याकेट लगाऊ र पालभित्र न्यानो गरी बस ।” दावाले भने ।
विवाहको खुसीयालीमा क्लुदले फटाफट स्याम्पेन झिकेर खोले । सबैले एक–एक गिलास स्याम्पेन पिए । नवदम्पतीलाई बधाई दिएर गाइड र भरिया लजतिर फर्के भने बेहुलाबेहुलीको पहिरनमाथि नै डाउन ज्याकेट र डाउन सुरुवाल पहिरेर उनीहरू पनि स्लिपिङ् ब्याग भित्र छिरे । त्यो दृश्यलाई अन्नपूर्ण प्रथमले निकै चासो राखेर हेरेको जस्तो देखिन्थ्यो ।
त्यो रात उनीहरू सुतेनन् । राति पालबाट बाहिर निस्केर फ्लोरीयाले क्लुदलाई भनिन्, “दिउँसो हिमालको वरपर नाच्ने हिमाली चरा, काग आफ्नो बासस्थानमा बसेका छन् । पूर्णिमाको जूनको उज्यालोलाई पछ्याउँदै तारा पछि लागेका छन् । जुनको उज्यालोमा हिमाल त झन् मनमोहक देखिँदा रहेछन् । यहीँ दृश्य हेर्न म प्रतीक्षारत थिएँ ।”
घरिघरि हुइँकिएर बग्ने चिसो स्याँठबाहेक त्यहाँ अरु कुनै आवाज थिएन ।
“प्रेम र प्रकृतिमा लीन प्रेमीले मात्र हिमालयको काखमा हिउँदको मध्य रातमा तारा, जून र हिमालको यो वार्तालाप सुन्न सक्छन् । अरूमा त्यो धैर्यता र क्षमता हुँदैन । तिम्रो माया गर्ने तरिका विचित्रको छ ।” भन्दै चिया लिएर क्लुद पालबाट बाहिर निस्के ।
जतिजति रात बढ्दै गयो उतिउति हावा आइस जस्तै चिसो हुँदै गएको थियो । पालबाहिर पोखिएको तातो पानी जमिसकेको थियो । त्यस्तो ठिहि¥याउने चिसोमा उभिएर त्यो जुनेली रातमा टल्केका हिमालको विहङ्गम दृश्य हेर्दै उनले चिया पिए र पालभित्र छिरे ।


हरेक घण्टामा पालबाट बाहिर निस्केर त्यो सानो उपत्यकामाथिको आकाशमा पूर्णिमाको जूनसँग सहयात्रा गरेका तारागण, जूनको शान्त र गम्भीर उज्यालो, शालीनताका साथ चम्केका हिमाल हेर्दै रात बिताए । उनले ‘ले पानोरमा’मा भनेझैँ त्योे रातमा क्लुदले फ्लोरीयालाई अँगालोमा बाँधेर चिसो स्याँठलाई परास्त गर्दै न्यानो माया दिए । जूनले हिमाललाई अँगालोमा बाँधेको दृश्यले उनीहरू पनि त्यसरी नै अँगालोमा बाँधिएर एकअर्काको हृदयको धड्कन सुन्थे । त्यो रातभर उनीहरू आँखा झिमिक्क नगरीकन जून, तारा र हिमालसँग भलाकुसारी गर्दै प्रेमालिङ्गनमा बाँधिएरै जीवनको अविष्मरणीय सुहागरात मनाए ।
चन्द्रमाको जस्तो शीतलता र हिमाल जस्तै चोखो ती दुईको मायामोह भएकाले माइनस बिससम्मको आधार शिविरको कठ्याङ्ग्रिने चिसोले पनि ती प्रेमीप्रेमिकालाई छुन सकेन । हिमालले निलो अकाश, मोदीखोला, छोमरोङ, लान्दु्रक, घान्दु्रक र ती गाउँमा बस्ने नेपाली बासिन्दालाई निश्छल माया गरेझैँ ती दुई जोडीले एकअर्कालाई गरेको चोखो माया पुष्टि भएको थियो ।
पूर्र्वबाट उषा झुल्कदै थिइन् । उपत्यकामा क्रमशः मन्द उज्यालो छिरलिँदै थियो । ससाना हिमाली भँगेराका चिरबिरले उपत्यका ब्यूँझन थाल्यो । पूर्णिमाको चन्द्रमा अन्नपूर्ण दक्षिणको चुचुरोमा पुगेर विलीन हुन हतारिँदै थिइन् । उता पूर्वमा सूर्योदयका लागि माछापुच्छे«को आकाशभरि सुनौलो पछ्र्यौरा लहराएको थियो । हिमाली उपत्यकामा पूर्णिमाको जूनको अस्त र सूर्योदय सँगसँगै भएको त्यो दृश्य मानवको लागि अपरम्पार एवम् स्वर्णिम आनन्द दिने प्रकृतिको अनुपम, अमूल्य र अन्तिम सुन्दर उपहार थियो । अन्नपूर्ण दक्षिणबाट जूनले बिदा लिएपछि माछापुच्छे«बाट निस्केका सूर्योदयका किरणले खैरो सारी पहिरेर बसेका अन्नपूर्ण हिमालयका चुलीहरूलाई सुनका गहनाले ढपक्कै ढाकेर आफ्नो बाहुपासमा कसक्क कसेर चुम्बनको वर्षा गर्न थाले । फ्रान्सकी बेहुली र स्वीट्रलेन्डका बेहुला पनि त्यो दृश्यलाई हृदयङ्गम गर्दै एकअर्काको अँगालोमा बाँधिए । उनीहरूले आँखाआँखामा अमर प्रेमको म्वाइँ साटेर हृदयको थैलीमा सुर्की पारेर राखे । रुकस्याक बोके । अन्नपूर्ण आधार शिविरको जुनेली रातलाई जीवनको बहुमूल्य एवम् अलौकिक उपहारको रूपमा हृदयमा राखेर ती दम्पती आधार शिविरबाट घान्द्रुकतिर झरे । bishnu.nmdc@gmail.com
समाप्त

कर्णालीका घुमन्ते र फिरन्ते खस

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

अभिव्यक्तिः साहित्यिक पत्रिकाको बैशाख–जेठ २०७८ बाट साभार
यात्रा संस्मरण ः


मुगुको गमगढीभन्दा दुई दिन टाढा रहेको हुम्लाको देवकोटाबाडाको काखमा पुगेको थिएँ । सिमकोटबाट त्यहाँ पुग्न तीन–चार दिन लाग्छ । बाडाले मलाई लोभ्याएको थियो । यो मेरो नेपाल हो । स्वर्गभूमि नेपालको हिमाली क्षेत्र त्यसमा पनि खस जातिको हजारौँ वर्ष पुरानो इतिहासका साक्षी, गौरवशाली खस जातिको बसोबास भएको पूण्यभूमिमा मेरो यात्रा केन्द्रित थियो । म त्यसैमा रमाएको थिएँ । यात्रामा प्राप्त हुने सम्पूर्ण अनुभव, यात्रामा देखिने दृश्य, भौगोलक र प्रकृतिक परिवेश, जनजीवन र संस्कृति, संस्कार र परम्पराले मानव सभ्यताको बोली बोलेको हुन्छ । आज हामीले सयौँ वर्ष पहिले नेपालबारे चिनियाँ यात्री हुयेन साङको वर्णन पढ्दा त्यस बेलाको नेपालको चित्र झलझली देख्न सक्छौँ । आज यात्रा गरेर त्यसबारेमा लेख्न सक्ने हो भने सयौँ वर्ष पछिका सन्ततीले त्यसबारे ज्ञान हासिल गर्न सक्छन् । तर म भने निरुद्देश्य हिँडेको मानिस हुँ । म जति हिँडे त्यसबारे केही लेखिनँ । पछिल्लो समयमा चेत खुलेपछि मात्र अनुभव लेख्न थालेको हुँ । त्यसले मलाई सन्तोष मिलेको छ । म कसैको हृदयमा चोट पार्न चाहन्नँ । मेरो अनुभवका कुनै शब्दले भुलवश चोट पर्न गएमा माफी चाहन्छु ।


देवकोटाबाडाको थाप्लोमा बासबसेको भोलिपल्ट मूल गाउँमा नपसीकन गाउँ वारीको चौपट्टै भिरालो गर्गरे पखेरोको बाटो भएर ओल्र्याैँ । देवकोटाबाडा अति नै सुन्दर ठूलो गाउँ रहेछ । यो गाउँ हुम्लामा पर्छ । गाउँभन्दा तल सिँचाइसहितको ठूलो र मलिलो फाँट रहेको छ । म त्यहाँ पुग्दा ठूला, लामा गहुँका बाला लोभ्याउने गरी लहलह झुलेका थिए । त्यो फाँट देवकोटाबाडादेखि टुक्के (लोती÷लाटी कर्णाली) सम्म फैलिएको छ ।
देवकोटाबाडा र रीम गाउँको घरको बनोट पनि मुगुको वाम गाउँको जस्तै थियो । ढुङ्गा र माटोको जोडाइ भएका ती घर दुई तले नै थिए । ठूलाठूला निरल तेस्र्याएर बार्दलीसमेत हुने गरी माटोले छाईएका छन् । समथर माटोले छाएको छानोमाथि मुगुम, वाम गाउँमा झँै काठका खम्बा छानोमा टेकाएर भिरालो पारेर छानोको मुख्य भाग गहुँको नल, खर, कतैकतै जस्ताले छाएका देखिन्थे । भुर्इंतलामा दाउरा, पराल राखेको देखिन्थ्यो भने माथिल्लो तलामा भान्सा, अनाज राख्ने भकारी, बिछ्यौना र बरण्डामा कतै दाउरा राखेको देखिन्थ्यो भने कुनै घरमा घर मुली पुरुषले हुक्का तानेर बस्ने ठाउँ थियो । कुनै घरमा भने बार्दलीलाई बस्न र सुत्न प्रयोग गरेका थिए । छानामा दाउरा र अन्य सामान राखेको देखिन्थ्यो । सबै घरमा लामो र छोटो गरी दुइृ तलामा जान दुई लिस्नु ठड्याएको देखिन्थ्यो ।


देवकोटाबाडाका एक देवकोटाले भनेअनुसार उनको पुर्खा दैलेखबाट आएको हो । दक्षिणतिर बसाइँ सर्नेहरू अर्थात् सुविधा भएको ठाउँमा सरेर गएकाहरू असुविधा भएको ठाउँमा गएको कम पाइन्छ , यहाँको अवस्था फरक छ । त्यसमा एउटा बलियो तर्क के भने हामी नेपाली त किसान न हौँ । किसानलाई खेतिहुने भूमि भए अरु के चाहियो र ? त्यहाँ रहेको त्यो मलिलो फाँटको लोभमा दक्षिणबाट उत्तर बसाइँ सरे होलान् भन्न सजिलै सकिन्छ । हुम्ला, जुम्ला, बाजुरा, बझाङ, दैलेख नेपालका धेरै जातिको आधुनिक युग अर्थात् बुद्धको समयभन्दा पहिलेदेखि व्यवस्थित बसोबास भएको क्षेत्र हो । त्यसमध्ये दैलेख अग्रस्थानमा छ । अध्ययन गर्दै जाँदा के प्रमाणित भएको छ भने खस महाजातिअन्तर्गतका विभिन्न जातिहरू प्राचीन कालमा हिन्दुकुश हुँदै हिमालय पर्वतमालातर्फ प्रवेश गरेका हुन् । वर्तमान अफगानिस्तानको काबुलवरपर त्यसका प्रमाण भेटिएका छन् । देवकोटा गाउँ हेर्दै हामी ओरालो झ¥यौँ । त्यसबीचमा काममा हिँडेका स्थानीयलाई भेटेका थियौँ ।
त्यस क्षेत्रमा स्थानीयको सहभागितामा घोडेटो बाटोको सुधार भइरहेको थियो । हामी २,६०० मिटरबाट १,७०० मिटरमा झरेर टुक्के कर्णालीको झोलुङ्गे पुल पिप्लान भन्ने ठाउँमा त¥यौँ । स्थानीयले यसलाई लाटी अथवा लोती कर्णाली पनि भन्दछन् । यसको मुहान पनि मुगु कर्णालीको नाम्ला भञ्ज्याङको पश्चिमी पखेरो हो । यसमा गोरख र काङला हिमाल क्षेत्रका हिमनदीबाट बग्दै आएका स–साना खोला मिसिएका छन् । यो नदी पनि मुगु कर्णाली जत्रै देखिन्छ । पिप्लानमा यो नदी गाढा निलो देखिएको थियो । त्यसको अर्थ यसमा ठूला हिमालहरू पग्लेर मिसिएको थिएन । यो नदी पिप्लानभन्दा तल तल्लो काल्पेमा कैलाश क्षेत्रबाट आएको हुम्ला कर्णालीमा समाहित भएको छ ।


मैले ‘तिब्बत यात्रा’ पुस्तकमा कर्णाली नदीबारे चर्चा गर्दा टुक्के कर्णाली जुन कर्णालीको महत्वपूर्ण शाखा हो, त्यसबारे थाहा नभएर छुटाएको रहेछु । यो नदीको नजिक उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ रहेका गाउँहरू यसप्रकार छन् ः गलग्नाचौर, मुस्याङ, नेप्का, छाला, माथिल्लो पाली, तल्लो पाली, लेक मेखाला, मिमी, पिप्लान, तल्लो काल्पे हुन् । तल्लो काल्पेनजिक टुक्के कर्णाली हुम्ला कर्णालीमा मिसिन्छ । त्यसपछि हुम्ला कर्णाली नदीको किनारैकिनार फोतु, ठूला गाउँ हुँदै जुईना पुगिन्छ । जुईनामा मुगु कर्णाली कैलास मानसरोवर क्षेत्रबाट आएको हुम्ला कर्णालीमा मिसिन्छ । नदीकिनारको बाटो हुँदै सुकाधिक भन्ने गाउँमा पुगिन्छ । त्यो गाउँ नजिकै रारा तालतिरबाट आएको बाटोमा जोडिन्छ । ओखरतोलाबाट कर्णाली दक्षिणतिर लाग्दछ भने बाजुराको कोल्टीको लागि कर्णालीलाई छोडेर पश्चिमतिर जानुपर्छ । म डोटी, साँफेबगर हुँदै बाजुरा पुगे तापनि रारा ताल वा हुम्लाको पिप्लानको बाटो भएर त्यता पुगेको छैन ।


पिप्लानबाट मारगर भञ्ज्याङ (४,०३५ मिटर) उक्लेर थार्पुनाथ निस्कने बाटो जुन ग्रेट हिमालयन ट्रेलमा पनि परेको छ त्यो मूल बाटो हो । त्यो सजिलो छ । हामी त्यो बाटो नगई टुक्के कर्णालीको किनारैकिनार भिरको बाटो श्रीमष्ट गाउँ भएर पश्चिम लाग्यौँ । कुनै–कुनै ठाउँमा मुटु थरर काम्ने भिरमा हिँड्न बाध्य भयौँ । श्रीमष्टमा भेडालाई बाँधेर ऊन काट्दै गरेका गाउँलेले मलाई त्यो बाटो नजान सुझाएका थिए तर हामी त्यतै लाग्यौँ । त्यहाँबाट पहरोको चेपबाट तल हेर्दा गहिरिएर बगेको निलो टुक्के कर्णाली देखिन्थ्यो । हामी करिब एक घण्टासम्म त्यस्तै खुट्टा लगलग काम्ने भिरमा हिड्यौँ । चुच्चे र धार परेका ढुङ्गाको भरमा भिर पार गरेपछि घोडेटो विस्तार गर्दै गरेको नदी किनारको बाटोमा पुगियो । केही बेर थचक्क ढुङ्गामाथि बस्यौँ । शरीर काम्न छाडेपछि शरीर हलुङ्गो भयो । त्यहाँबाट सर्केघाट पुग्यौँ ।


हामीले भिरमा नपुग्दै श्रीमष्ट गाउँ पार गरेका थियौँ । त्यो गाउँ सफा थियो । मस्टो देवताको थान गाउँनजिकै थियो । प्राचीन कालमा करिब ४,००० वर्षपहिले बाबारो मस्ट प्राचीन बाबिलोनिया (वर्तमान सिरिया, इजिप्ट)बाट पूर्व लागेका खस महाजातिअन्तर्गतका खसले लिएर आएको ‘खस जातिको इतिहास’ पुस्तकमा बालकृष्ण पोखरेलले उल्लेख गरेका छन् । मस्ट देवताका थान कस्मीरसम्म पनि अझै पाइन्छन् । कर्णाली र सुदूर पश्चिममा मस्टो देवताका थान प्रशस्त देखिन्छन् । नेपालका अधिकांश जातिले विभिन्न नाम र तरिकाले कुल पूजामा मस्टो देवतालाई आफ्नो इष्ट देवता मानेर पुज्ने चलन यथावत् छ । बजाङ, बाजुरा, हुम्ला, दैलेख, मुगुमा मस्टोको नाममा नामकरण गरिएका धेरै गाउँ, स्कुल, सार्वजनिक स्थल, थान, मन्दिर प्रशस्त रहेका छन् ।


टुक्के कर्णालीसँग बिदा मागेपछि हामीले हुम्ला कर्णाली समात्यौँ । मस्टमाण्डु, सर्केघाट, उन्नपानी, रिपगाढा गाउँ हुँदै लाली र थाली गाउँको वारिपारि भएर अगाडि बढ्यौँ । हुम्ला कर्णालीको यो बाटो उत्तरमा हिल्सा हुँदै ताक्लाकोट कैलाशसम्म पुगेको छ । अहिले कर्णाली राजमार्ग अन्तरगतको कर्णाली करिडोर कालीकोटको खुलालीदेखि हुम्लाको सरीसल्लासम्म ट्रयाक खुलेको छ । सरीसल्लादेखि सिमकोटसम्मको धेरै भागमा ट्रयाक खुलेको छ । सिमकोटदेखि हिल्साखण्डमा ठाउँ–ठाउँमा पहिलेनै हिल्सातिरबाट खुलेको छ भने सिमकोटदेखि लिमिमा ट्रक चल्न थालेकाछन् ।


कर्णालीको दक्षिण किनार हुँदै बझाङ पुगिन्छ । पूर्वतर्फको बाटो भएर मुगु, डोल्पा हुँदै मुस्ताङ पुगिन्छ । थाकखोलाका व्यापारी थकाली प्राचीन कालमा त्यसरी थाकखोला पुगेको भन्ने भनाई पनि रहेको पाईन्छ । यस विषयमा समाजशास्त्रीय अध्ययन हुनु जरुरी छ ।


बझाङका किसानले भेडाच्याङ्ग्रा लिएर नुन, ऊन र आजका दिनसम्म पनि घरायसी सामान लिन तिब्बत जाने बाटो सरीसल्लदेखि हिल्सानै हो । दार्चुलाको लिपुलेकवरपरका व्यासी जाति व्यापारकोलागि तिब्बत, हुम्ला, बैतडी, पिथौरागढ, नैनीताल ओहोरदोहोर गर्ने बाटो पनि यही हो । यो हजारौँ वर्ष पुरानो बाटो हो तापनि त्यहाँ वरपर र नदी किनारमा भएका गाउँमा बस्न मिल्ने ठाउँ अझसम्म छैनन् । होमस्टे राख्ने चलन अब विस्तारै होला । आजकल पनि व्यापारी वा पर्यटक जो यो बाटो हिँड्ने गर्छन् उनीहरूले आफ्नो खाना आफँै पकाएर खान्छन् र ओडार वा आपूmसँगै बोकेका पालमा सुत्छन् । कसैकसैले भात पकाउँन गाउँलेको चुलो प्रयोग गर्छन्, त्यसो गरेबापत तरकारी किनिदिन्छन् । त्यसैले म जसरी यात्रा गरेँ त्यस्तो यात्रीलाई खानबस्नको लागि स्थानीय गाउँलेलाई अनुरोध गरेर उनीहरूले खाना खाने बेला पारेर खानुपर्छ । मैले त्यस बेला त्यसै गरेँ । त्यसैले गाउँलेको दैनिकी देखेँ । उनीहरूले पकाएको खाना खाएँ । उनीहरू सँगै बसेर खाना खाँदा खानाको स्तर चाल पाएँ । त्यसैले कर्णाली र सुदूरपश्चिमका हाम्रा बा, आमाको औसत आयु नेपालका अन्य जिल्लासरह किन रहेनछ भन्ने पनि थाहा पाएँ ।


हुम्ला कर्णालीलाई समातेर म उत्तर लागेँ । सिमकोटदेखि कर्णालीको शिर कैलाशसम्म त म पुगिसकेको छु । यो बाटोमा तिब्बतबाट नुन, कपडाहरू, विद्युतीय सामान लिएर आएका हुम्ला, बझाङतिरका धेरै समूह बाटोमा भेटिए । त्यसबारे मैले मेरो पुस्तक तिब्बत यात्राको सिमकोटदेखि हिल्सासम्मको पहिलो खण्डमा सामान्य उल्लेख गरेको छु ।


मैले माथि व्यासी व्यापारी जातिबारे प्रसङ्ग छोएको थिएँ । व्यासी सुदूरपश्चिम र कर्णालीका प्राचीन व्यापारी जाति हुन् । यी जातिको सम्बन्ध प्राचीन पणि जातिसँग हुनसक्छ । पणि जाति सामुद्रिक व्यापारी थिए । उनीहरूले प्राचीन कालमा भारतदेखि युरोपसम्म सामुद्रिक बाटो भएर ठूलाठूला व्यापार गर्थे । यसै व्यापारीको एक जाति खस महाजातिको शाखा थियो । नेपालमा व्यापारी जाति भनेर धेरै विदेशी लेखकले थाकखोलाका थकाली, भक्तपुरका नेवार, सोलुखुम्बु र ओलाङचुङगोलाका शेर्पा, अरुण उपत्यकाका ल्हमुलाई उल्लेख गर्ने गरेका छन् तर सुदूरपश्चिमका व्यापारी व्यासी, क्षेत्री, ठकुरी जातिको चर्चा गरेको त्यति पाइँदैन । नेपालको सुदूरपश्चिमको उत्तरी र कर्णालीमा पाइने व्यासी जातिले आपूmलाई सच्चा खस क्षेत्री भन्दछन् । हुम्लासँग उनीहरूको पारिवारिक सम्बन्ध रहेको छ । यिनीहरूले आजका दिनसम्म पनि तिब्बत, नेपाल र भारतमा त्रिदेशीय व्यापार गर्दछन् । दार्चुलामा त हाम्रो व्यास उपूत्यकानै छ–जसमा नेपालका कमजोर र लोभि शासक भएकाले भारतले कब्जा गरि राखेको छ । व्यासलाई तिब्बतमा पनि व्यापार र ओहोर–दोहोर गर्न गाह्रो हुँदैन । यिनीहरूले धेरै भाषामा कुरा गर्न सक्दछन् ।


व्यासी जातिको व्यापारिक क्षेत्र तिब्बत, नेपालको कर्णाली र सुदूरपश्चिमको लिपुलेकका साथै भारतको पिथौरागढ, गढवाल, लद्दाखदेखि दिल्लीसम्म फैलिएको छ । व्यासीको वर्तमानको मूल थलो नेपालको दार्चुलाको व्यास उपत्यका, बैतडीको छाङ्रु, हुम्लाको दक्षिण क्षेत्र हो । हुम्लाको स्याँडा वरपर बस्ने व्यासीले आफ्नो थर रोकाया लेख्न थालेका छन् । हुम्लालाई उनीहरूले पितृथलो मान्दछन् । तल्लो हुम्लामा व्यासी गाउँ छँदैछन् । उनीहरूका अनुसार उनका पूर्वज कर्णाली उपत्यकाको नल्लाबाट हिँडेका हुन् । व्यासीका कुलदेवता ल्वासु नल्लामा रहेको मान्दछन् । उनीहरूले अहिले पनि नल्लामा ल्वासु देवताको नाममा बाहुन पुजारी राखेर भेडा अथवा बोकाको बलि दिएर पूजा गर्दछन् तर व्यवहारमा उनीहरू तिब्बती, क्षेत्री, मतवाली क्षेत्री सबैसँग मज्जाले मिल्छन् । मूल रूपमा आपूmलाई हिन्दू भने तापनि मृत्युसंस्कारमा भने लामा बोलाउँछन् । डोल्पामा पनि महतारासहित अन्य केही क्षेत्री र मगरले जन्म, विवाहमा हिन्दु पुरेत र मृत्युसंस्कारमा बौद्ध वा वोन धर्मावलम्बि लामा बोलाएर संस्कार कर्म सम्पन्न गर्दछन् ।
नुन, ऊन, पिठो आदि मालसमानको ठाउँ समयको गतिसँगै कपडा, मोबाइल तथा विद्युतीय सामग्रीले लिएका छन् । मानिस बदलिए । बाबुको ठाउँमा छोरा आए तर मौसमअनुसार गरिने व्यासी जातिको हजारौँ वर्ष पहिलेदेखिको त्रिदेशीय घुमन्ते व्यापार आजका दिनसम्म पनि चलेकै छ । उनीहरू बर्खाको बेला तिब्बत र हिउँदमा नेपाल हुँदै दिल्ली, कलकत्तासम्म पुग्छन् । उनीहरूले आफैँले बुनेको कपडाबाट दौरा, सुरुवाल, कोट, टोपी तयार गरेर लगाउँछन् । कसैले फेटा पनि बाँध्दारहेछन् । उनीहरू दशँैतिहार र मध्यवर्षा साउन–भदौको समय गरी वर्षमा बढीमा दुई महिना श्रीमती, आमाबाबु र छोराछोरीसँग बिताउँछन् । अन्य समय घर, खेतीपाती, पशुपालन, बालबच्चा र वृद्ध मातापिताको स्याहारसुसार सबै महिलाको जिम्मामा रहेको हुन्छ । उनीहरूकाबारे सुने तापनि भेटेको थिइनँ । त्यस पटक लालीनजिक कर्णालीको तिरमा फिरन्ते व्यासी व्यापारीलाई भेट्ने मौका पाएँ जुन मैले सिमकोटदेखि ताक्लाकोट (तिब्बत) जाँदा पाएको थिइनँ । उनीहरूले खाना खाँदै गरेको ठाउँमा केही समय गफ गर्ने मौका पाएको थिएँ ।


यस पटकको यात्रामा मैले फिरन्ते भेडापालक आदिवासी खसलाई पनि भेटेँ । उनीहरू बझाङबाट भेडा चराउँदै हुम्ला खार्पुनाथवरपरका गाउँमा जाँदै थिए । उनीहरू चिसो बढ्न थालेपछि उच्च हिमाली लेकबाट कात्तिक महिनामा गाउँ झरेका थिए । दशैँतिहार घरमा मनाएर चिसो बढ्न थालेपछि उनीहरू हुम्लाको दक्षिण हुँदै बझाङतिर झरेँ । भेडाको बिक्री पनि धेरैजसो दशैँकै बेलामा गर्ने गर्छन् । हामीले भेट्दा जेठसम्म घर पुग्ने तालिका बमोजिम उनीहरू उकालो लागेका थिए । जेठको एक महिना गाउँमा परिवारसँग बस्ने तथा त्यसैबेला भेडाको ऊन काट्ने उनीहरूको योजना थियो । पानी परेपछि असारमा लेकतिर हरियो कलिलो घाँस पलाउन थाल्छ । त्यस बेला हिउँ पग्लिसकेको हुन्छ । त्यसैले उनीहरू कात्तिकसम्मका लागि उच्च हिमाली लेकमा भेडाच्याङ्ग्रा चराउँदै विताउने गरी लेकतिर उक्लन्छन् ।


कर्णालीको किनारमा हामीले त्यस्ता फिरन्ते भेडापालक गोठालोको छ–सात समूह भेटेका थियौँ । उनीहरूको समूहमा पाँच सयभन्दा कम भेडा थिएनन् । स–साना पाठापाठीलाई उनीहरूले आफैँ बोकेर हिँडेका थिए भने खाद्यान्न भेडालाई बोकाएका थिए । कैयौँ समूहमा देक्चीभरि भेडाको दूध उमालेर राखेको देखिन्थ्यो । उनीहरूले दही बनाएर घिउ पनि बनाउँथे । व्यासी जातिझैँ उनीहरू पनि दशैँ र बर्खाको बेला गरेर दुई महिना मात्र परिवारसँग बिताउँथे । त्यसै बेला घर–व्यवहार, खेतीपाती, आम्दानी खर्च, रोगव्याधी, दुःखसुख र सन्तान जन्माउनेसम्मका प्रेमका कुरा गर्थे र फेरि अर्को ऋतुको यात्रा सुरु गर्थे । यी गोठालोको पनि घर व्यवहार सबै महिलाले नै हेर्ने गर्दछन् । यसरी फिरन्तेकै रूपमा पशुपालन गरेर जीवन बिताउने हिमाली जाति मात्र नभएर कर्णाली र सुदूरपश्चिमका धेरै गाउँका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी पनि छन् भन्ने कुरा धेरै नेपालीलाई थाहा नहुन सक्छ ।


हिँड्दा–हिँड्दै मलाई थकाइ लाग्न छोडेको थियो । दिनमा दश घण्टासम्म हिँड्न मलाई कुनै कठिनाइ थिएन । उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा नभएकोले भिरपहराबाहेक उचाइमा लाग्ने बिमार लागेर बिरामी पर्ने, हिमपहिरोमा पुरिने वा हिउँले गर्दा बाटो बिराएर अलपत्र पर्ने भय त्यस क्षेत्रमा थिएन ।


देवकोटाबाडापछिको रात लेप्चे भिरको छाप्रोमा जु¥यो । खाना र सुत्न दुःख हुने भए तापनि आकस्मिक परिस्थितिमा बाहेक मैले यात्रामा चराचुरुङ्गी बास बस्ने समयमा दिनको उज्यालो छँदै बास बस्ने गर्छु । उज्यालोमा होसियारीका साथ यात्रा गर्दा त दुर्घटनामा परिन्छ भने विकट अनकण्टार पहाडी क्षेत्र जहाँ कुनै भिरबाट खस्यो भने हड्डी खोज्नुपर्ने हुन्छ, कुनै कोप्चेरमा परियो भने लासखान गिद्धलाई पनि हम्मे पर्छ । जुन क्षेत्र मोटरबाटोदेखि ६–७ दिनको पैदलयात्राको दुरीमा छ, जहाँ चिरपरिचित कोही हँुदैनन्, जहाँ गुहारका लागि गाउँ भेट्न मात्र एक दिन हिँड्नुपर्छ त्यस्तो ठाउँमा परदेशी यात्री उज्यालोमा बास बस्नु सुरक्षित तथा श्रेयस्कर हुन्छ ।


लेप्चेको छाप्रो सुन्दर थियो । फलिकाको बारबेर र फलिकाकै छानो थियो । पानी चुहिने ठाउँमा प्लास्टिक र थोत्रा टपलिन कोचिएको थियो । दुई दिनदेखि बादलिएकोले साँझपख वैशाखे गर्जन र हुरीबताससहित पानी प¥यो । एक घण्टापछि शान्त भयो । बास बसेको छाप्रोभन्दा माथि पुरानो ठूलो पहिरो थियो । पहिरोको बीचमा एउटा ठूलो सल्लो र अर्को लालीगुराँसको बुढो रूख ठिङ्ग उभिएर हुम्ला कर्णालीतिर झुकेको थियो । छाप्रोदेखि ३०० मिटर तलबाट हुम्ला कर्णाली ठूलो गर्जनका साथ टुक्के कर्णाली समेटन हामफालेको थियो ।
दुई दिनजति भएको थियो, भोक मर्ने गरी भात खान नजुरेको । जति पसल भेटिन्थे त्यहाँ चिया पिउथेँ । एक–दुई कप चिया बाटोका लागि बोक्थे । चिनी र चियाको पानीले ऊर्जा दिन्थ्यो । त्यो मेरो कमजोर पेटका लागि सुरक्षित पनि थियो । पहरो र पहिरोको बीच कर्णाली नदीको काखमा रहेको लेप्चेको छाप्रोसँग त्यो साँझ सुमधुर साइनो गाँसियो । त्यहाँ मैले दाल र तरकारी खाएँ । छाप्रोमाथिको पहिरो खस्केर मेरो यात्रा पनि हुम्ला कर्णालीको भेलसँगै टुक्के कर्णालीतिर हुत्तिने हो कि भन्ने तर्कना अनायास मनमा उब्ज्यो । कुनै मेहनत र खर्चविना उम्रने, तैरने र घुमफिर गर्ने कल्पना नै हो । कल्पना गर्ने मौका पायो कि त्यो कल्पना अनियन्त्रित भएर बाटो बिराएर भौतारिन थाल्थ्यो । सायद सबैलाई त्यस्तो हुन्छ । मेरो मनमा उब्जेको त्यो भय अनावश्यक थियो । सुख्खा पहिरो नझर्ने पनि होइन । त्यहाँ सल्लो र लालीगुराँसको आड र भरोसा पनि त थियो । अनि के म सुतेकै रात पहिरो झथ्र्यो त ?


त्यस्तैमा एउटा अर्को सम्झना झल्याँस्स आयो । २०७६ सालको तिहारअघि विकट ओलाङचुङगोला (ताप्लेजुङ)को यात्रामा हामी चारजना उकालो लाग्दै थियौँ । हाम्रो दाहिनेतर्फ तल्लो भागमा तमोर नदी डाँडापाखा थर्काउँदै गड्गडाएर गहिरिएर बगेको थियो । तलतिर हेर्दा रिङ्गटा लाग्ने नै थियो । हाम्रो सहयोगी पदप्रदर्शक भाई ल्हाक्पा शेर्पा हाम्रो सामान बोकी अगाडि हिँडदै थिए । मसँग पत्रकार÷ साहित्यकार श्रीरामसिंह बस्नेत दाई र फ्रान्स देखि हामीसँग कञ्चनजँघा क्षेत्रको पदयात्रा गर्न आउनु भएकी ७२ वर्षिया कुशल पदयात्री क्लुदिन रुविन हुनुहुन्थ्यो ।


उकालोमा बस्नेत दाइलाई गाह्रो भएको मैले ठम्याएँ । दाइको रुकस्याक लिएँ र मेरो झोलामाथि खप्ट्यार बोकेँ । दाइलाई भीरतिर नहेर्न भनेँ । दाई डराएको उहाँको अनुहारले देखाउथ्यो । त्यो बेला दाइको मनमा उठेको तरङ्ग उहाँले मलाई यात्राको अन्त भएपछि भन्नुभएको थियो । जुन यस्तो थियो –“ हिंडन त डोल्पा, बाजुरा, मुगु लगायतका विकट ठाउँहरुमा धेरै हिंडियो, तर यति जोखिमपूर्ण बाटोमा कहिल्यै हिंडिएको थिएन । ठाडोभीरको साँघुरो बाटोमा खुट्टा चिप्लियो भने तमोर नदीमा जलसमाधि लिनु बाहेक अरु विकल्प छैन, गन्तव्यसम्म पुगेर मात्र भएन, यही बाटो फर्कनु पनि छ, ज्यान सग्लै लिएर घर फर्किन सकिएला कि नसकिएला ?” । जोखिमपूर्ण बाटोमा यस्तो सोच आउनु पनि अस्वभाविक होइन । योजनाअनुसार यात्रा पूरा गरी उहाँ काठमाडौं घर फर्कन सफल हुनु भयो, उहाँका खुट्टाका दुई बुढी औंला भने धेरैपछिसम्म पनि नीला भएका थिए ।


डर–त्रास, सुख–दुःख, जन्म–मृत्यु, उज्यालो–अँध्यारो र फुर्सदमा निस्कने कल्पनाका तरङ्गलाई थामथुम पार्नुपर्छ । लेप्चे भिरको पहिरो र पहराका चेपका किराकिरीको आवाज शान्त भयो । अँधेरी रात निष्पट कालो बन्दै गयो । छाप्रोमाथिको आकाश पनि सानो थियो किनभने लेप्चे भिर चारैतिरका अग्ला पहाडले घेरिएको थियो । मैले छाप्रोमाथिको त्यो सानो आकाशलाई मेरै आँगन सम्झेँ । सानो आकाशमा टिलपिलाएका तारा मेरो सुरक्षामा बसेका मित्रहरू हुन् भन्ने सम्झेँ । कर्णालीको गर्जनलाई नारायण गोपालले गाएको गीत “म त लालीगुराँस भएछु, वनैभरि फुलिदिन्छु, मनैभरि फुलिदिन्छु, … हेरिदिने कोही भैदिए नानीभित्र फुलिदिन्छु, लगाइदिने कोही भैदिए सिँउदोभरि फुलिदिन्छु ।” सम्झेँ । त्यो गीत गुनगुनाउँदै शयन थैलोभित्र छिरेँ ।
भिर पार गरेपछि कर्णालीको बहाव भेरीको जस्तो शान्त र मधुर बन्यो । कर्णालीको छालको जिउलोमा हरियो गहुँ देखिन थाल्यो । ठूला गाउँ देखिन थाले । नदी किनारको बाटो फराकिलो देखियो । तिब्बतबाट भेडालाई सामान बोकाएर फर्कने समूह धेरै भेटिए । हिमाली गाउँमा याक जोत्न, सामान ओसार्न, रौँबाट कम्बल र डोरी बनाउन, मासु सहित सब थोकको लागि प्रयोग भएझैँ हुम्ला, मुगु, बझाङ, बाजुरा, दार्चुलाको तल्लो भागमा मासु, ऊन, दुध, घिउ तथा सामान ओसारपसारको लागि समेत भेडाको प्रयोग गरिन्छ । अघिल्लो साँझको वर्षाले आकाश सफा र गाढा निलो भएको थियो । जिउलोको गहुँ सफा र अघिल्लो दिनको भन्दा बढी हरियो देखिएको थियो । एक–दुई ठाउँमा देखिने रूख, ससाना पोथ्रापोथ्री पनि स्नान गरेर केश सुकाउँदै गरेकी पन्ध्र–सोह्र वर्षकी लालीतिरकी कन्या जस्तै देखिएका थिए । वातावरण रमाइलो भएको थियो ।


खानाको लागि थाली (फाली) गाउँ पार गरेर नदी किनारमा रहेको लाली गाउँमा बस्यौँ । खाना पाक्न एक घण्टा लाग्ने भएकाले चिया पिएँ । समुद्रको किनारमा हुने जस्तै बालुवैबालुवाको बलौटे चौर हुँदै कर्णालीमा पुगेर हातमुख धोएँ । हिउँदको जस्तो नदी गाढा निलो नभए तापनि पानी सङ्लो थियो । म फर्केर चिया पसलमा बसेँ । त्यहाँ सिमकोट हिँडेका तीन महिला, दुई पुरुष पनि खाना खान पर्खेका थिए । महिला काठ राखेर बनाईएको भरियाको भारी बिसाउने ठाउँ र पुरुष ढुङ्गामाथि बसेका थिए । दुवै समूहले कक्कड तान्दै थिए ।
कक्कड तान्दै गरेकी गहुँगोरी महिला हसिँली देखिन्थिन् । टाउकोमा ऊनको पछ्यौरा बाँधेकी थिइन् । अघिल्तिरको कताकति फुलेको केश काटेको हुनपर्छ, निधारमा झरेको छोटो थियो । कानमा ठूला काँडे माडवारी, नाकमा रातो सानो पत्थर जडेको काँडे फुली र मोटो बुलाकी पहिरेकी थिइन् । हरियो, सेतो, रातो, आकाशे रङको पोते मिसाएर बुनेको छोटो पोते मुगुका महिलाले पहिरेझैँ घाँटीमा टमक्क टाँसिएको थियो । रातो पत्थर, रङ्गीचङ्गी ठूला पोतेका दानाले उनेको चाँदीको तिलहरी घाँटीभन्दा केही तलसम्म झरेको थियो । त्यसपछि तेस्रो झण्डै आधा मुठी मोटो रातो पोते छातीसम्म झरेको थियो । चौथो लगभग एक मुठी मोटो छर्लङ्ग पहेँलो पोते छातीभन्दा तल नाइटोसम्म झरेको थियो । उनले रातो चोलो, रातो स्वीटर र हरियो पानबुट्टे लुङ्गी र चप्पल पहिरेकी थिइन् । उनको पहिरनले कर्णाली नदी पनि उज्यालो देखिएको थियो ।
खाना खाइसकेपछि पाको उमेरकी एक महिला जो हँसिली र फरासिली थिइन् । कानमा हावादारी, नाकमा फुली र बुलाकी तथा छोटो र लामो गरी दुईटा पोते भिरेकी थिइन् । उनले चिलिममा कक्कड तान्दै थिइन् । लामो सासले चिलिमबाट भुसाहा तानिन् । कर्णालीतिर फुरुरु धुँवा उडाइन् र लोक देउडा भाकामा निम्न शब्द भएको गीत गाइन् ः
वारी लाली पारी थाली माझ करनाली
बिउ पाइनकी बल्ल किन लाइनौ बाली ।

हामी खाना खाएर उनीहरूसँगै खार्पुनाथतिर लाग्यौँ ।


कर्णालीको तीरमा रहेको खार्पुनाथ मन्दिर हुम्लाको ठूलो तीर्थस्थल हो । त्यहाँ म पहिले पुगेको थिएँ । त्यहाँ फागुन महिनामा मेला लाग्छ । खार्पुनाथमा कर्णालीको किनारमा तातोपानी कुण्डहरू रहेका छन् । पुरानो सानो मन्दिरको नजिकै सुन्दर खार्पुनाथको मन्दिर हालसालै बनेको रहेछ । मानसरोवर, कैलाश क्षेत्रको नजिक भएको हुनाले यहाँ नाथ सम्प्रदायको महŒव बढी भएको हुनसक्छ । जुम्ला, मुगु र हुम्लामा मन्दिर स्थापना, खेतीपाती, पशुपालन सहित राज्य सञ्चालन गर्न सिकाउनेमा नाथहरूको योगदान रहेको जुम्ला र खस जातिको इतिहासमा पाइन्छ ।


खार्पुनाथदेखि सिमकोट पुग्न करिब ९०० मिटरको उकालो चढ्नुपर्छ । बेलुकीपख, दिनभरको हिँडाइले थाकेको बेला त्यो चढाइ पनि कम कष्टकर थिएन । कर्णालीको लामो हेरिरहूँ जस्तो लाग्ने नागबेली आकार, जिउलोमा देखिएको हरियो गहुँ, पञ्चमुखी हिमाल, वरपर देखिने गाउँ, सदरमुकामदेखि ओहोरदोहोर गरेका गाउँलेको दृश्यले थकाइ बिर्साएर हृदयमा मुस्कान भरिदिन्थ्यो जसले थकित पाइला पनि बिस्तारै उकालिन्थे ।
त्यस दिन हामी तीन बजे सिमकोट पुग्यौँ । मेरो गाउँले सर्वजित गौचनका छोराले सञ्चालन गरेको थकाली लजमा बास बसेँ । नौ दिनसम्म यस विकट क्षेत्रमा मलाई साथ दिने मेरा मित्र चतुरसिंह वि.क. सोही दिन नै मुगुको थार्प फर्कने सोच गरे । मैले हिसाब गरेँ । एक सरो लुगा, ज्याला र खाना खर्च दिएर उनलाई बिदा गरेँ ।
वैशाख महिना भएकाले मौसम सफा थियो । भोलिपल्ट तारा एयरको जहाजबाट नेपालगञ्ज र त्यहाँबाट यती एयरबाट काठमाडौँ फर्केँ । ताल्चा, रारा, गमगढी, मुगुम र त्यहाँबाट फर्केर थार्प, वाम हुँदै नौ दिनको पदयात्रा गरी म सिमकोट पुगेँ । त्यस बेला मुगुको उत्तरी भेग, मुगुको पश्चिमोत्तर खण्ड र हुम्लाको पूर्वी भागको यात्रा गरेको थिएँ । त्यो नौ दिनमा म खाना खान बसेको समय कटाएर नब्बे घण्टा हिँड्दा करिब २७० देखि ३०० किलोमिटरको यात्रा तय गरिएछ । त्यो यात्रा पूरा गरेपछि मैले नेपालको सगरमाथादेखि पश्चिमतर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रको अधिकांश खण्ड पदयात्रा गरेर सम्पन्न गरेको थिए । त्यसपछि मात्र ओलाङचुङगोला र कञ्चनजङ्घा आधार शिविरको यात्रा गरेको हुँ ।


४०००–५००० वर्ष पुरानो खस महाजातिको सन्तानको वर्तमानसम्मको जीवित मूल थलो कर्णालीको विकट क्षेत्रको यात्रा गर्नु नै महान् कार्य थियो मेरो लागि । त्यो यात्रामा प्राचीनकालीन फिरन्ते त्रिदेशीय व्यापारी व्यासी जाति र फिरन्ते भेडापालक क्षेत्री, ठकुरी र बाहुनको जीवनचर्यासँग परिचित हुन पाउनु, वाम गाउँको विवाहमा सहभागी हुन पाउनु, चङ्खेलीको छायालाई नजिकबाट अनुभव गर्न पाउनु, हुम्ला, मुगु र टुक्के कर्णालीको माया पाउनु, मुगालीले आपूmलाई खस र मुगुमलाई खसान भनेको सुन्न पाउनु, खस जाति र खसानबारे चल्ने चर्चा–परिचर्चामा गाउँमा गाउँले किसानसँग सहभागी हुन पाउनु मेरा लागि ठूलो उपलब्धि बन्यो ।
मंसिर २६, २०७७ bishnu.nmdc@gmail.com

आमा छोमेन

Thanks https://janamatsahitya.com

यात्राःसंस्कृति–पर्यटन

      विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली                                                                                          

सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको तातोपानीदेखि उत्तरको हिमाली क्षेत्रमा बस्ने स्थानीय शेर्पा भाषामा कुण्ड तथा पोखरीलाई छोमेन भनिन्छ । त्यसैले तातोपानीको सिरानमा फुर्वा घ्याचु (६,६३७ मि.) र छोवा भामरे (५,९७० मि.) हिमालको काखमा रहेको भैरव कुण्ड यस क्षेत्रमा आमा छोमेनको नामले प्रख्यात रहेको छ । हिन्दूहरूका लागि यो कुण्ड भैरव अर्थात् शिवसँग सम्बन्धित रहेको छ । आमा छोमेन समुद्र सतहदेखि ४,११० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ । आकारमा यो रसुवाको गोसाईंकुण्डभन्दा सानो र लगभग रसुवाकै भैरवकुण्ड जत्रै छ । तातोपानी तथा नयाँ पुलनजिक भोटेकोशीको किनारबाट एउटा महाभारत पर्वत अग्लिँदै ठडिएको छ । त्यो पर्वत चट्टान भिर, सामान्य समथर पाटा परेको पखेरो, वन, लोकाली खर्क हुँदै हिमालय शृङ्खला बन्न पुगेको छ । त्यसैले एउटै पहाडको काख र धारको बाटो भएर कुनै खोलानाला पार नगरीकन पवित्र आमा छोमेन पुगेर त्यहाँको प्राकृतिक र धार्मिक महŒवबाट लाभान्वित हुन सकिन्छ । लाङ्टाङ र रोलवालिङ हिमालय शृङ्खलाको बीचमा रहेको आमा छोमेन यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने शेर्पा, तामाङ, क्षेत्री, बाहुन र अन्य जातिको सबैभन्दा पवित्र र ठूलो धार्मिक तीर्थस्थल हो ।

आमा छोमेन नेपालको राजधानी काठमाडौँदेखि करिब १०० किलोमिटर उत्तर–पूर्व कोदारी राजमार्गको नयाँपुल एवम् तातोपानी भन्सार कार्यालयदेखि नजिक रहे तापनि पर्यटकीय दृष्टिकोणबाट भने साहसिक तथा विकट क्षेत्रमा पर्दछ । नजिक भएर पनि विकट हुनुको कारण के भने आमा छोमेनमा पुग्नको लागि गाउँ पार गरेपछि वर्षा ऋतुमा बाहेक अन्य समयमा कम्तीमा पनि दुईदिन जङ्गलमा बास बस्नुपर्ने हुन्छ । स्थानीय किसानले जब चौरी, याक र भेडा चराउन असारदेखि उकालो लागेर असोजसम्म बस्दछन् त्यसबेला भने गोठमा बास बस्न र खाना खान पाइन्छ । त्यो समय पारेर जाँदा बादलको लुकामारी र जुकाको चुम्बन मज्जाकै हुन्छ । हिमालको दर्शन पाउन कठिन हुन्छ भने वर्षामा फुल्ने पूmल र जडीबुटीले भने लेक ढाकेको हुन्छ । अन्य समयमा जाँदा कम्तीमा पाल, म्याट्रेस, स्लिपिङ ब्याग, न्यानो लुगा, औषधी, पानी, खानाको बन्दोबस्त गरेर जानुपर्छ ।


कसरी पुग्ने त आमा छोमेन ?काठमाडौँबाट अरनिको राजमार्गमा चल्ने बस तथा निजी सवारी साधनमा चार घण्टा यात्रा गरेपछि नयाँ पुल (१,१०० मि.)जहाँ बन्जी जम्पिङ तथा द लास्ट रिसोर्ट रहेको छ त्यहाँ पुग्न सकिन्छ । सोही दिन खाना खाएर नेवार जाति त्यसमा पनि प्रधान थरमात्र बसोबास गर्ने पाङ्लाङगाउँ, बारी, खरबारी र वनको ठाडो उकालो चढेर चार घण्टामा लिस्तिकोट गाउँ पुग्न सकिन्छ ।
दोस्रो दिन लिस्तिकोटबाट जङ्गल,चौरी गोठ, शेर्पिनी आमाले चौरीको दुध दुहँुदै गरेको दृश्य हेर्दै दुई घण्टामा अर्को ठूलो शेर्पा गाउँ बागम (२,७०० मि.)मा बिहानको खाना खान पुगिन्छ । त्यसपछि तीन घण्टामा सोताङ (३,६०० मि.) पुगिन्छ । सोताङबाट अर्को तीन घण्टा हिँडेपछि चोगोरमोगोर खर्क (३,९०० मि.) मा पुगिन्छ । यो क्षेत्र पूरै सल्लो, लालीगुराँसको वनले घेरिएको छ । यसरी दोस्रो दिन करिब आठ घण्टा हिँड्नुपर्छ । बढी थकाइ लागी थप हिंडन नसक्ने भएमा सोताङ्मै पाल टाँगेर बास बस्नुपर्ने हुन्छ ।

चोगोरमोगोर देखिभने वृक्ष विहीन खर्क, काला चट्टान क्षेत्र हुँदै थप दुई घण्टामा सुन्दर, महिमामयी प्रकृतिकी रानी, यसक्षेत्रको धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्र आमा छोमेनमा पुगिन्छ । यसरी लिस्तिकोट र चोगोरमोगोरमा दुई रातबासबसेपछि तेस्रो दिनको दिउँसो एक बजेसम्ममा आमा छोमेनको दर्शन गर्न सकिन्छ । त्यसपछि पूर्वी पहाडको धारलाई समातेर सोही दिन फर्केर गढी डाँडाभन्दा माथि रहेको खर्कमा बास बस्नुपर्छ ।
चौथो दिन गढीको शेर्पा गाउँमा खानाखाएर अपराह्नमा सिधै तातोपानी भन्सार कार्यालयमा पुग्न सकिन्छ । त्यहाँबाट सोहीदिन बसबाट साँझ राजधानी फर्कन सकिन्छ । आराम रूपमा विना कठिनाइ यात्रा गर्दा एक रात गाउँले परिवेश र दुई रात आमा छोमेनको प्राकृतिक काखमा पाल हालेर रात काटेपछि यो यात्रा पूरा गर्न सकिन्छ । पाँचौँ दिन राजधानी छिर्ने योजना गर्दा बढी आरामदायी हुन्छ ।
राजधानीदेखि नजिक, गाउँको परिवेश, प्रकृतिसँगको सामिप्यताले गर्दा यो क्षेत्र निकैनै रमणीय एवम् कौतूहलपूर्ण रहेको छ । उच्चतम बिन्दु समुद्र सतहदेखि ४,१०० मिटरभन्दा माथि भएकोे हुनाले उचाइमा लाग्ने बिमारबाट सुरक्षित रहन औषधी र प्राथमिक उपचारको व्यवस्था भने यात्रुले गर्नैपर्छ ।


लिस्तिकोट गाउँमा करिब एक सय घर धुरी रहेका छन् । त्यसमध्ये सोही गाउँको माथिल्लो खण्डमा आदिवासी शेर्पा जाति र तल्लो क्षेत्रमा नेवार जातिके प्रधानहरूको बसोबास रहेको छ । पाङ्लाङका पूर्ण प्रधानका अनुसार यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने प्रधानहरू सातौँ शताब्दीतिर काठमाडौँको ठमेलबाट बसाइँ सरेर त्यहाँ पुगेका हुन् । शेर्पा गाउँको बीचमा एउटा गुम्बा रहेको छ भने दुवै जातिको बसोबास रहेको बीच भागमा रातो र्इंटाबाट बनाइएको नेपालकै नौलो शैलीमा निर्मित भव्य स्तूप रहेको छ । गाउँको पुछारमा लिस्तिमाईको पेगोडा शैलीको मन्दिर रहेको छ । पाटनको स्वर्ण मन्दिरमा रहेको जस्तै मच्छिन्द्रनाथको सुनको जलप लगाइएको तोरण मन्दिरको गजुरबाट तल झारिएको छ । मन्दिरको प्रवेशद्वारको दायाँबायाँ ठूला दुई त्रिशुल रहेका छन् । मन्दिरभित्र लिस्तिमाई चण्डेश्वरीको मूर्ति रहेको छ ।

मन्दिरपरिसर भन्दा तल्तिर २०१७ सालमा स्थापना भएको श्री उग्रचण्डी माध्यमिक विद्यालय रहेको छ । २०७२ सालको भूकम्पले खण्डहरमा परिणत भएको सो विद्यालय चीन सरकारले निर्माण गरिदिने भएको कुरा गुम्बामा भेट भएका स्थानीय शेर्पाले भनेका थिए । उनका अनुसार कोभिड–१९को महामारीले पुनर्निर्माण गर्न ढिलो भएको हो ।गाउँको पुछारमा ठूला पाटा परेको खेतीयोग्य जमिन रहेको छ । त्यहाँ आलु, मकै, कोदो, गहुँ खेती गरिन्छ भनेचौरी र भेंडा पाल्ने गरिन्छ ।

राजधानीबाट ११८ किलोमिटर पूर्व उत्तरमा रहेको लिस्तिकोट २,२६० मिटरको उचाइमा रहेको छ । यसको प्राचीन महŒवबारे लिस्तीमाईको प्राङ्गणमा राखिएको सूचनापाटीमा दिइएको सूचना अनुसार मल्लकालमा यस क्षेत्रलाई कोटडाँडा भनिन्थ्यो । यस क्षेत्रमा बस्ने नेवार समुदायले प्रयोग गर्ने ‘लिस’ र तिब्बतीमूलका समुदायले प्रयोग गर्ने ‘ती’ भाषा तथा स्थानीय कोटडाँडालाई समायोजन गरी यस स्थलको नाम लिस्तिकोट रहन गएको हो । यसै गाउँमा नेपाल–तिब्बतको युद्धको समय वि.सं. १९११ मा भन्सार, टक्सार र गोदाम नामकरण गरिएका ठाउँहरू छन् ।यस क्षेत्रमा रहेको उग्रचण्डी भगवती मन्दिरलाई नै हाल लिस्तिमाई भनिएको हो । २०५५ सालमा वर्तमान पेगोडा शैलीमा निर्मित सो मन्दिर यहाँ पाइएको ताम्रपत्रको आधारमा वि.सं. ८४९मा स्थापना भएको हो ।

लिस्तिगाउँमा पुग्दानै भोटेकोशीको साँघुरो खोँचमा देखिने बाक्लो बादलले यात्रुलाई बादलभन्दा निकै उच्च स्थानमा रहेको अनुभूत गराउँदा जो कोही पनि हर्षले गद्गद् नभई रहन सक्दैनन् । यस्तै दृश्यलाई हो विदेशीले‘हामी बादलमाथि पुग्यौँ’ भनेर पुस्तक, लेख र कविता लेख्ने । हिमाली क्षेत्रका यस प्रकारका स्थानमा भ्रमण गर्दा पदयात्रीले बादललाई पनि नाघेर आपूm माथि अथवा स्वर्गमा पुगेको अनुभूत गर्छन् ।
लिस्तिकोटबाट दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा निर्माण गरिएका स्मृति मठहरूको चिहानडाँडा भएर जङ्गलमा प्रवेश गरिन्छ । लिस्तिकोटको वन क्षेत्रमा चराचुरुङ्गीको चिरबिरको सङ्गीतमय वातावरणमा रमाउँदै यस क्षेत्रको अर्को ठूलो शेर्पा गाउँ बागम (२,७०० मि.)पुगिन्छ । यहाँ तीनवटा घरवास (होम स्टे) रहेका छन् । यो गाउँ पनि २०७२ सालको भूकम्पबाट पूर्ण क्षतविक्षत भएको वर्तमान अवस्थामा पनि देख्न सकिन्थ्यो । भत्केका घरको निर्माणकार्य भइरहेको देखिन्थ्यो । करिब साठी घरभएको बागममा दुईटा गुम्बा गाउँभन्दा माथि रहेको ढिस्कोमा छन् । यहाँदेखि पश्चिमतर्फ छागम शेर्पा गाउँ र पूर्वमा धारापानी, गढी गाउँ रहेका छन् । बागमबाट सिधै उत्तरमा आमा छोमेन, पूर्वमा गढी, पश्चिममा छागम र दक्षिणमा लिस्ति रहेकाछन् । यहाँ बसोबास गर्ने सबै शेर्पा हुन् र उनीहरुले आपूmलाई सोलुखुम्बुका जस्तैखाटी शेर्पा भन्दछन् ।

ख्याल गर्नु पर्ने के भने लिस्तिकोपछिको अन्तिम गाउँ बागम हो । गोठ वेंसी झरे पछि त्यसभन्दा माथिकोलागि पाल, पानी र खानाको व्यवस्था आफैँले गर्नुपर्छ । बागमदेखि सोही पहाडको धार सल्लो र लालीगुराँसको वन हुँदै साङ्ता (३,६०० मि.) पुग्न तीन घण्टा लाग्छ । त्यहाँबाट छोगोरमोगोर पुग्न अर्को तीन घण्टाको यात्रा गर्नुपर्छ । लिस्तिपछिको दोस्रो रात छोगोरमोगोर लेक (३,९०० मि.) को आसपासमा बिताउँदा राम्रो हुन्छ । त्यहाँ पाल, गोठ, छाप्रा राख्न मिल्ने समथर ठाउँ रहेको छ । सफा मौसम भएको बेला गहिरो खोँच, कपासे बादलको समुद्र, पखेरामा रहेका गाउँहरू, पश्चिमतर्फ मनास्लु, गणेश हिमाल, रसुवागढी, लाङटाङ हिमाल, दोर्जे ल्हाक्पा, तिब्बत चीनको सिसापाङ्मा नजिकै देखिन्छन् । समय भएर मेहनत गर्दै पूर्वतर्फ रहेको चट्टानमा चढेर हेर्ने हो भने जुगल हिमाल, गौरीशङ्कर आफ्नै आँगनमा उभिएका जस्ता देखिन्छन् ।

तेस्रो दिन बिहान सबरै यात्रा प्रारम्भ गर्नुपर्छ किनभने सो दिन आमा छोमेनको भौगोलिक अवस्था, प्राकृतिक सौन्दर्यता र धार्मिक पवित्रताको भरपुर उपभोग गर्न कम्तीमा एक घण्टा त राख्नैपर्छ । त्यसो गर्न सकिएन भने छोमेनदेखि उत्तर, पूर्व र पश्चिमसम्म फैलिएका हिमालयको लामो ताँतीलाई आँखाभरि सजाउन कसरी मिल्ला र ?अनि त्यसपछि सोही दिन आमा छोमेनदेखि पूर्वतर्फको धारिलो तथा भिरालो धार समाउँदै झरेर गोठ वा गढीसम्म पनि त पुग्नुपर्छ ।

छोगोरमोगोरबाट बिस्तारै हिँड्दा पनि तीन घण्टामा लेक, खर्क, चट्टानको पखेरो चोर्मु खर्क (४,००० मि.)हुँदै आमा छोमेन (४,११० मि.) पुग्न सकिन्छ । अन्य कुण्डहरू खयरभारानी, दुधकुण्ड, गोसाईंकुण्ड, दुधकुण्डली, उत्तर गङ्गामाझैँ आमा छोमेनमा जनै पूर्णिमामा ठूलो मेला लाग्छ । आमा छोमेन अर्थात् आमा पोखरी यस भेगमा बसोबास गर्ने बासिन्दाको धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थाको केन्द्र हुनुकासाथै यो उनीहरूको लागि मुक्तिनाथ, बौद्धनाथ तथा पशुपतिनाथ हो । यहाँ शेर्पा जातिहरू जनै पूर्णिमाभन्दा अघिल्लो दिननै त्यहाँ पुगेर लुङ्दार टाँगेर पूर्णिमाको दिन बिहान आमा छोमेनमा पूजा गरी सोही दिन घर फर्कन्छन् । बागमका दावा शेर्पाका अनुसार आमा छोमेनले दिएको फल प्राप्त गर्न पूजा सकेको दिननै उनीहरू आफ्नो घरभित्र प्रवेश गर्नुपर्छ ।
पवित्र यस कुण्डमा क्षेत्री र बाहुनले जनै पूर्णिमाको दिन बिहानै स्नान गरी धुप बत्ती बाली पूजा गरेर जनै फेर्दछन् भने नेवार जातिले स्नान र पूजापश्चात्हातमा धागो बाँध्छन् । खयरभारानी ताललाई देवीको रूपमा मानिन्छ भने आमा छोमेनलाई आमाको रूपमा मानिन्छ । ती दुवै आमानै हुन् । यो प्रकृतिपूजक नेपाली जातिको पहिचान हो । ती दुवै प्रकृतिको सन्तान मानव जातिलाई अमृतजस्तै प्राणपालक जल दिने मातानै हुन् । एउटा बालक आमाको दुध नचुसीकन बाँच्न नसकेझैँ आमा छोमेनको अमृतजस्तो जल नहुने हो भने यहाँका प्राणी र वनस्पति कसरी बाँच्न सक्लान र ?
खयरभारानी र आमा छोमेनको महŒवबारे चर्चा गर्दा आममानिसको समान धारणा के देखिन्छ भने यी दुवै पोखरीमा स्नान वा पूजा गरेर जे ईच्छा गरिन्छ त्यो पूरा हुन्छ । त्यसमा पनि यी दुवै पोखरीमा यदि कुनै दम्पत्ति सन्तानविहीन छन् र उनीहरूले सन्तानकालागि भाकल गरे भने सन्तान प्राप्त गर्छन् भन्ने ठूलो विश्वास छ । त्यसप्रकारको ईच्छा पूरा भएको कुरा बागमकी मिङ्मार शेर्पाले भनेकी थिइन् । खयरभारानीमा पनि त्यस्तो ईच्छा पूरा भएको बताउँछन् । खयरभारानीमा भाकल पूरा भएपछि भेडाको बलि दिने चलन छ भने आमा छोमेनमा बलि दिइँदैन ।


आमा छोमेन लाङ्टाङ र रोलवालिङ हिमशृङ्खलाको काखमा रहेको छ । यहाँ धेरै थरीका जडीबुटी पाइन्छन् । यहाँबाट भोटेकोशीको गहिरो र साँघुरो उपत्यका, तिब्बत चीनतर्फ खासासहित नेलमको क्षेत्र देखिन्छ । त्यसबाहेक यहाँबाट नेपालका मुख्य हिमालय शृङ्खलाका पश्चिमदेखि मनास्लु, गणेश, लाङ्टाङ हिमालका थुप्रै चुलीहरू, दोर्जी ह्लाक्पा, तिब्बत चीनको शिसापाङ्मा, जुगल, गौरीशङ्रदेखि रोलवालिङ हिमशृङ्खलाका थुपै्र चुलीहरू आफ्नै आँगनअगाडि उभिएर आपूmलाई अँगालोमा बाँध्न तत्पर रहेका जस्ता देखिन्छन्। बर्खाको बेलामा यहाँ सयौँ थरीका पूmलहरू र जडीबुटी पाइन्छन् भने हिउँदको समयमाभने साङतादेखिनै हिउँ जमेको हुन्छ । धेरै हिउँ झरेको बेला पोखरीनै हिउँले पुरिएको हुन्छ । आमा छोमेन बोन, शाक्त, शैव, हिन्दूर बौद्ध धर्मावलम्बीको तीर्थस्थल हुनुका साथै साहसिक पर्यटनको छोटोछरितो गन्तव्यस्थल हो ।

आमा छोमेनको अँगालोमा बाँधिएर आशीर्वाद लिएपछि पूर्वी धार समातेर गढी निस्कने योजना गरी समयमै झर्नुपर्छ । गढीको शेर्पा गाउँ पुग्न सकेमा खान र सुत्नका लागि समस्या पर्दैन । अन्यथा एक रात जङगलमा बास बस्नुपर्ने हुन्छ ।गढी गाउँ पुग्ने बेलामा मुटु थरथराउने भिरको बाटो भएर झर्नुपर्छ । यद्यपि फलामको बार भए पनि साँझ परेपछि यात्रा गर्नुहुँदैन । हिँड्दा मोबाइल खेलाउँदै फोटो हेर्न त झन् हुँदै हुँदैन ।
तातोपानी भन्सार कार्यालय (१,३०० मि.) देखि करिबतीन घण्टाको दूरीमा रहेको गढी यस क्षेत्रको ऐतिहासिकठाउँ हो । बागमबाट गढी पुग्न तीन घण्टा लाग्छ । त्यहाँ पुग्दा रसुवागढीको झल्को मेटिन्छ । सूचनापाटीमा दिएको जानकारी वि.सं. १९११ मा नेपालले तिब्बतमाथि विजय प्राप्त गरेपछि नेपालको उत्तर कमान्डिङधीरशमशेर राणाको नेतृत्वमा वि.सं.१९१२ मा यस गढीको निर्माण गरिएको थियो । गढी रहेको स्थानबाट खासाबजार प्रस्ट देखिन्छ । लोक जनश्रुतिअनुसार नेपाल तिब्बत युद्धकाबेला यस क्षेत्रबाट प्रहार गरेको तोप खासामा (तत्कालको गुम्बा)मा खसेको थियो ।

नजिकै भएर पनि अग्लो भिर, पहरो र भूकम्पीय क्षेत्रमा पर्ने भएकाले ठाउँठाउँमा झरेका डरलाग्दा पहिरो भोटेकोशीको आसपासमा रहेका छन् । विकट भएकाले जीवन कष्टकर अवश्य छ तापनि आमा छोमेनको यात्राले हजारौँ वर्षदेखि बसोबास गरेका मुख्यरूपमा शेर्पा र नेवार जातिसँग नजिकै रहेर उनीहरूको दुःख र सुखमा सहभागी हुँदा भिर र पहरा गहुँबारीमा परिणत भएको महसुस हुन्छ । त्यसपछि अग्ला पहाड, चराचुङ्गी, जङ्गली जनावर, घना जङगल, खर्क, लेक र अन्तमा आमा छोमेनको अगाँलोभरिको माया पाउँदा ती कष्टहरू हिमाली क्षेत्रको कुहिरोझैँ क्षणभरमा लोप हुन्छन् ।
त्यसबाहेक त्यहाँबाट पश्चिममा मनास्लुदेखि पूर्वमा गौरीशङ्करसहित चोयुसम्मका हिमालकाचुलीको ताँतीले आपूmलाई नजिकैबाट कसक्क मायाको अँगालोमा बाँध्ने हुनाले जो कोही पनि मन्त्रमुग्ध नभई रहन सक्दैन । यो क्षेत्र इतिहास, संस्कृति र साहसिक पर्यटनको लागि ठूलो सम्भाना बोकेको क्षेत्र हो । चार–पाँच दिनको फुर्सद मिलाए पुग्छ । हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि आजसम्म सबै नेपाली प्रकृतिपूजकनै हुन् । प्रकृतिलाई पूजा गर्दागर्दै विभिन्न संस्कृति र धार्मिक संस्कारको जन्म भएको हो । शेर्पा जातिले छोमेन (पोखरी–कुण्ड)लाई आमा भन्नु नै प्रकृतिलाई मूल तŒव मान्नु हो । राजधानीदेखि नजिकै रहेको आमा छोमेन पुगेर दुधे बालकझैँ आमाको छातीमा टाँसिएर अमृतपान गर्न पाउँदा प्रफुल्लित भई स्वर्गको अनुभूति नगर्न कस्ले सक्ला र ?
समाप्त


फागुन २७ २०७७ bishnu.nmdc@gmail.com

दार्म जिउलो धान पाक्दैन चङ्खेली छायाले

धन्यवाद सहित साभारः रचना साहित्यिक पत्रिका २०७८ वैशाख–जेठ अंक १७० मा प्रकाशितः

आधुनिक युग भनेर सिद्धार्थ गौतम (इ.पू.५६३–४८३)को युगदेखि मान्ने हो भने पनि उनको जन्म ई.पू. ५६३ पछि गणना गर्दा सन् २०२१ मा २,५८४ वर्ष पुगेको छ । नेपालको हिमाली क्षेत्र मुस्ताङतिर मानवको बसोबास दश हजार वर्षपहिले देखि भएको थियो भन्ने प्रमाण त्यहाँ भेटिएका गुफाहरूको अध्ययनबाट थाहा भएको छ । अझ धेरै खोज हुन बाँकी छ । बौद्धकालपछिका मानव सभ्यताका प्रमाण खोज्ने हो भने नेपालमा प्रशस्त भेटिन्छन् । त्यसको आधारमा मात्र भन्ने हो भने पनि हिन्दुकुश हिमालयदेखि पूर्व भुटान र दक्षिणमा कन्याकुमारीसम्म खस महाजातिका विभिन्न जातिहरू फैलिएको कुरा बालकृष्ण पोखरेलले ‘खस जातिको इतिहास’ मा सप्रमाण उल्लेख गरेका छन् । उनको त्यो पुस्तक मानव जातिकै एक महासागर हो । हिमाली उपमहाद्विप, मध्यपूर्व र मध्यएसियाको त त्यो प्रमाणित, प्रमाणसहितको वेद हो । नेपालीको लागि त त्यो पुस्तक महावेद हो ।


समयको विकासक्रममा प्राकृतिक प्रकोप, कठिनाइ, परिवारको सङ्ख्या वृद्धि, सुखी जीवनको चाहना आदिका कारणले बसाइँ सर्ने चलन प्राचीन कालदेखि आजका दिनसम्म निरन्तर चलिरहेको छ । त्यसमध्ये प्राचीन खसका सन्तान नेपाली पनि बसाइँसराईको इतिहास आदिकालदेखि आजसम्म छ । वर्तमान अवस्थामा नेपालीहरू विश्वको अधिकाङ्स मुलुकमा पुगेको आधारमा भोलिका दिनमा अन्य ग्रहमा मानिसको बसोबास भएछ भने नेपाली त्यहाँ ढिलो नगरी पुग्नेछन् । बसाइँसराईको कारण कैयौँ जातिले अर्को जातिसँग सहमिलन गर्नुपरेको, एक ठूलो जातिको विस्तार हुँदा सानो जाति विस्थापित हुनुपरेको कुरा समाजशास्त्रमा पढ्न पाइन्छ । त्यस्ता प्रत्यक्ष उदाहरण नेपालका माझी, कुसुण्डा, चेपाङ, हायु जातिको अवस्था हेर्दा हुन्छ । त्यसका अतिरिक्त मानिसको रूप, संस्कृति, परम्परा, धर्म, संस्कार, जात र भाषामा समेत परिवर्तन भएका उदाहरण पनि नेपालमा प्रशस्त छन्, अन्यत्र जानुपर्दैन । इ.पू. २००० तिर नै खस महाजातिको रूपमा प्राचीन स्वर्लोक (स्वर्गलोक वर्तमान–सिरिया), इजिप्ट, इरान, बेबिलोनिया आदि ठाउँमा विकास भएको थियो र त्यसका केही जाति पूर्व लागे । अन्यत्र खससँग सम्बन्धित चिह्न इतिहासमा मात्र सुरक्षित रहे तापनि वर्तमानमा लोप भए अर्थात् इरान, इराक, सिरिया, इजिप्ट, ग्रीसका जाति र भाषा, रूप र रङ्ग, धर्म र संस्कारमा अर्कै बने ।


संसारमा वर्तमानमा नेपाल मात्र त्यस्तो देश हो जहाँ आजभन्दा ४,००० वर्षपहिले मध्यएसियामा राज गरेको खस जातिको सन्तानले १००० वर्षपहिले करिब ३०० वर्षसम्म खस साम्राज्य कायम गरे । त्यो खस साम्राज्य पश्चिममा लद्दाख, पूर्वमा त्रिशुली, उत्तरमा कपिलास (कैलाश जहाँ खस कपीस बस्थे) र दक्षिणमा शाक्य (खस) वंशीय बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीसम्म फैलिएको थियो । त्यो पश्चिममा ग्रीसदेखि पश्चिम एसिया, मध्ये एसिया, मध्येपूर्व, अरब लगायत हिमालय उपमहाद्विपमा रहेका खस जातिका सन्तानले गर्व गर्ने विषय हो । किनभने खसकै नाममा अन्यत्र खस जाति हराएर गयो भने नेपालमा मात्र बाँकी रह्यो । आज नेपाल मात्र त्यस्तो देश हो जहाँ खस भषा, खस संस्कृति, खस जाति जीवित मात्र होइन भाषा, संस्कृति र जातिगत रूपमा नै जीवन्त छ, व्याप्त छ ।


खस साम्राज्यको राजधानीवरपरको मुगु जिल्लाको उत्तरी गाउँमा मैले पदयात्रा गरिरहेको थिएँ । त्योे मेरो लागि ठूलो गर्वको विषय हो । म हिँडिरहेको बाटोमा भेटिने जोकोहीले पनि आपूmलाई सगौरव आपूm खस भएको, गाउँ र पखेरा खसान भएको र आपूmले बोल्ने बोली खस भएको बताउँछन्, जसरी मलाई मुगुमका लामाले आपूmहरू खस लामा भएको बताएका थिए, त्यसबारे जनमत मासिकको नियात्रा विशेषाङ्कमा लेखेको छु । त्यस्तो गौरवपूर्ण ठाउँमा यात्रा गरिरहेको बेला म भने दुःखी भएको छु –अत्यन्त । म यस अर्थमा दुःखी छु कि आज खसकै ती सन्तानहरू जो ठूलो पदमा आसिन छन्, जो सुकिलामुकिला छन्, जो उनले आपूmलाई खस भनेको सुन्दा जात गएको महसुस गर्छन् र आफ्नै रगतको नातालाई कतै पावई क्षेत्री अथवा कतै मतवाली क्षेत्री भनेर होच्याउँछन् । त्यति मात्र होइन, त्यस्तै परेमा निमोठनामोठ पार्न पनि पछि पर्दैनन् ।


मुगु जिल्लाको थार्प, रुगा, सदरमुकाम गमगढी पूर्ण जर्जर, सुख्खा थियो । त्यहाँ न्याउलीको विरह गीत र काकाकुल तीर्खाको चित्कार आइरहन्थ्यो । ती भिराला फुस्रा पखेरामा कालो धुले हावा हुइँहुइँ आवाजका साथ उडिरहन्थ्यो । तर मुगुको पश्चिमोत्तरमा रहेको वामगाउँ देखि भने फाट्टफुट्ट रूख, बिरुवा, खेत र बारीमा गहुँखेतीसहित हरियाली देखिन थालेको थियो । हरियालीले गर्दा चराचुरुङ्गीको चिरबिर पनि सुनिन्थ्यो । हामी फरिपाटा नाघेपछि घाचौरमा पुग्यौँ । त्यसपछि चंखेली पुग्ने बेलासम्म लालीगुराँसको वनको बाटो हिँडियो । सानो वन भए पनि त्यहाँ राता र गुलाबी रङमा फुलेका लालीगुराँसका पूmलले वन ढपक्कै ढाकेको थियो । ठाउँठाउँमा घाँसे चौरमा भेडाको बथान घोडाका फुर्तिला बछेडा चरिरहेको देखिन्यो । हामी खुला चौर भएको चङ्खेली लाग्ना (भन्ज्याङ) पुग्यौँ । यो लाग्ना ३,६०० मिटरको उचाइमा रहेको छ ।


चंखेली पहाड लाग्नाबाट नजिकै देखिएका थिए । चंखेली पहाड रारा जत्तिकै मुगाली जनताका गौरव हुन् । गमगढीबाट हेर्दा मुगु कर्णालीको तीरबाट उठेको जस्तो नजिकै देखिने ती जुम्ल्याहा चंखेली पहाड निकै सुन्दर देखिन्छन् । गाउँले हिँडाइमा गमगढीबाट चंखेली लाग्ना पुग्न एक दिन लाग्दोरहेछ । तिनको ऐतिहासिक, पर्यटकीय, र प्राकृतिक महŒव आफ्नो ठाउँमा छँदैछ । चंखेली लाग्नाबाट पश्चिमतिर रहेका ती पहाड क्रमशः ४,४०८ मिटर र ४,५८७ मिटरको उचाइका छन् । आमाडब्लम हिमालको चित्र रहेको रुपियाँ एकको नोटको पहाडलाई मुगालीले चङ्खेलीको चित्र भन्ने भ्रममा पनि परे, केही समय । त्यसरीनै सम्मान दिनुपर्ने सम्पत्ति हुन् ती पहाड । तर दिईदैन । ती दुई पहाडसँगै त्यसको काखका ४,००० मिटरको उचाइमा अर्को पहाड पनि रहेको छ । चङ्खेली लाग्नादेखि नजिक पूर्वतर्फ हुम्ला डाँडाको दक्षिण काखमा तिन्ह दह, दुधिया दह, जिगिल्या दहसहित अन्य छ–सातओटा गोसाइँकुण्डका जस्ता अति नै मनमोहक दहहरू रहेका छन् । त्यहाँ छायानाथमा झैँ जनैपूर्णिमामा मेला लाग्दोरहेछ । चंखेलीबाट हुम्लातिरका पञ्चमुखी हिमालसहित बडो मनोरम दृश्य देखिन्छ । चङ्खेलीमा आरोहण गर्न कठिन पनि छैन । प्रचारप्रसार गर्न सकेमा र आवागमन सहज भएमा यो मुगुको रारा तालपछिको पर्यटकीय गन्तव्य हुनेछ ।


छायानाथभन्दा नजिक भएको र बाटोमा वामसहित धेरै सुन्दर, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक रूपमा धनी गाउँ भएकाले चंखेली डाँडा स्वदेशी र भारतीय पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र बन्नेछ । यो क्षेत्र ग्रेट हिमालयन ट्रेलमा पनि परेको हुँदा विदेशी पर्यटक पनि यो बाटो हिँड्छन् । मुगुको पर्यटन विकासका लागि भने आन्तरिक र भारतीय पर्यटकलाई ध्यानमा राखेर योजना गर्नुपर्ने देखिन्छ । वि.सं. २०७४ मा मैले मुगुम पुगेर चङ्खेली हुँदै सिमकोट क्षेत्रको पदयात्रा गर्दासम्म बस्न र खान पाइने ठाउँ थिएनन् । अति नै चोखो, मानिसको भिडभाड नहुने, प्रकृतिको राज भएको, ४,०००–५,००० वर्षपहिलेदेखि बसोबास गरेका खस जातिका पुर्खाहरूको बसोबास भएको, हिमताल र नदीहरूको कारणले यो क्षेत्र पर्यटकका लागि अति नै चाखलाग्दो, मनमोहक र उत्कृष्ट गन्तव्यमा पर्छ । त्यसको लागि स्थानीय निकाय, मुगु जिल्ला र कर्णाली प्रदेशको ध्यान भने पुग्नैपर्छ ।
हामी चङ्खेली पुग्दा मौसम सफा थियो । हुम्लातिरका हिउँले भरिएका पहाडहरू लहरै उभिएर हामीलाई लालीगुराँसका पूmलले स्वागत गरिरहेका थिए । चंखेली लाग्ना, चंखेलीको फेदतिर भेडा, घोडा चरिरहेका थिए । वरपरको वन लालीगुराँसका पूmलले ढपक्कै ढाकेका थिए । हामी चङ्खेली लाग्नाको त्यो सुन्दरता र लोभलाग्दो वातावरणमा केही बेर विश्राम ग¥यौँ, रमायौँ र देवकोटाबाडातिर लाग्यौँ । त्यस बेला पानधारकी युवतीले गुनगुनाएको एउटा लोकगीत यस्तो थियो ः


दार्म जिउलो धान पाक्दैन चङ्खेली छायाले
मौरी रिङ्छ पूmलका बारी म रिङ्छ मायाले ।

उँदो हट्दो हिँडो करनाली उँभो हान्चो भुल्का
लाग्न्यौँदो लाग्दैन माया, नलाग्न्यौ दे उल्का ।


त्यस दिनको यात्रा भिर र सुख्खा विहिन भएकाले असाध्यै सजिलो थियो । सामान्य उकालोओरालो र तेर्सो मात्र । बाटोमा गाउँलेकासाथै रूख, बिरुवा र गहुँखेती देखिन्थ्यो । हामी देवकोटाबाडा पुग्ने योजनामा थियौँ । त्यो बाटोको वरपर हामीले लालीगुराँस, खस्रु र सल्लोको वन, जिउला (खेत), बारी र भुवा (खरवारी), भिराला पखेरा, मठ, देउली, ठूला–साना गुजमुज्ज वाम जस्ता गाउँहरू, दाउरा, मल बोक्दै गरेका दिदीबहिनीहरू, भेडा र घोडा चराउँदै गरेका गोठाला दाजुभाइ भेट्यौँ । बाटोमा गर्खानजिक सानो शिशु काखमा चेपेकी एउटी नारीले उनको खुट्टामा पाकेको घाउ देखाउँदै ‘औषधी छ कि’ भनेर सोधिन् । मसँग कपास र बेटाडिनको झोल मात्र थियो । त्यसमध्ये केही मैले मुगुम जाँदा रेउसा बगरमा त्यस्तै घाउको उपचारका लागि दिएको थिएँ । त्यहाँ पनि मैले उनको घाउ सफा गरेर बेटाडिन राखिदिएँ । मेरो यात्रा पनि सकिन थालेकाले मलाई आकस्मिक उपचारका लागि राखेर उनलाई चार दिनलाई पुग्ने गरी सानो सिसामा राखिदिएँ । वनमा दाउरा काट्दा बन्चरो चिप्लेर उनको दाहिने खुट्टाको बुढी औँलानजिक गहिरोसँग काटेको रहेछ ।


बिदा हुने बेलामा मुसुक्क मुस्काउँदै उनले “नसस्ते सर” भनिन् । मैले पनि ‘नमस्ते’ भनेँ । सामान्य घाउचोटको समेत उपचार पाउन नसकी पीडा खपेर बस्नुपर्ने यहाँका मानिसहरुको नियति देख्दा आफैंलाई धिक्कार लाग्यो । काखको शिशुलाई उनले दुध चुसाउँदै थिइन् । उनले टाउकोमा पातलो रुमाल बाँधेकी थिइन् । त्यसमाथि ऊनको ठूलो पछ्यौरा ओढेकी थिइन् । मैले वामका गाउँलेबारे खुलामञ्च डट कममा प्रकाशित भएको संस्मरणमा उल्लेख गरेझैँ उनको अनुहार पनि चिल्लो कालो भएको थियो । त्यो वास्तवमा हावासँगैको कालो धुलो अनुहारमा परेर टाँसिदाटाँसिदै पत्रपत्र परेर कालो भएको थियो । उनले नाकमा मुन्द्री र तितेपूmल आकारको ठूलो पूmली लगाएकी थिइन् । घाँटीमा टमक्क कसिएको एक इन्चजति फराकिलो पहेँलो, रातो र निलो मिसाएर उनेको पोते बाँधेकी थिइन् । त्यससँगै कालो चोलोमाथि वक्षस्थलसम्म झरेको कालो पोते पहिरेकी थिइन् । पश्चिमतिरका तिलहरीमा पोतेको बीचमा सुन राखेर तिलहरी बनाएझैँ त्यता सुनको ठाउँमा चाँदीको सिक्काजस्तो तर त्यसभन्दा ठूलो आकारको सिक्का राखेको तिलहरी सबैले पहिरेको देखिन्थ्यो । फाटेको घरेलुको घुरमैलो धोतीमाथि कम्मरमा सेतो पटुका बाँधेकी थिइन् । मैले औषधी राखिदिएपछि खुसी भएर मुस्काउँदा उनका माथिल्ला दुईटा दाँत नभएको थाहा भएको थियो । उनका दुवै आँखाका छेउ मुजा परेको प्रस्ट देखिन्थ्यो । उनी मात्र बत्तीस वर्षकी थिइन् । उनको काखमा रहेको चौथो सन्तान थियो । उनका पति कामको खोजीमा भारतको नैनीताल गएका थिए ।


दिनको रिमरिम उज्यालोमा देवकोटाबाडा नजिकको गाउँमा पुग्यौँ । त्यहाँ बिजुलीबत्ती थिएन । सुत्ने कोठा पनि थिएन । खाना खाइसकेपछि अँगेनानजिक भुईंमा सुत्नुपर्ने थियो । मैले म्याट्रेस बोकेको थिइनँ तर स्लिपिङ ब्याग भने थियो । त्यो साँझ अति नै कष्ट भयो । त्यहाँ घारबाट बाहिर निस्कँदा मौरीको झुण्ड जति बाक्लो हुन्छ हो त्यत्तिकै बाक्ला झिँगा थिए । झोला भुईंमा राख्न नपाउँदै ती शरीरभरि भुनभुनाउँदै ओइरिए । म अत्तालिएँ । मेरो मित्र चतुरसिंह आँखा र ओठतिर झुण्डिएका झिँगालाई धपाउँदै थिए । म झोला बोकेर त्यो घरभन्दा केही पाइला तल झरेँ । त्यो घर भएको ठाउँ दुवैतिरबाट उठेको पहाडको साँघुरो धारमा थियो । झुक्किएर लड्ने हो भने बल्ड्याङ खाँदै ६००–७०० मिटर तल पुगिन्थ्यो जुन मैले भोलिपल्ट बिहान उज्यालोमा देख्दा तर्सेको थिएँ ।


त्यहाँ नजिकै स्कुल पनि थियो । तलमाथि भएका अन्य एक–दुई घरमा बास छ कि भनेर सोध्यौँ, बास बस्न र सुत्न मिल्ने त्यो घरबाहेक अन्य उपाय थिएन । त्यसैले त्यही घरमा बस्ने निर्णय ग¥यौँ र झोला राख्यौं । राति अँध्यारो भए तापनि घाममा लगाउने चस्मा लगाएँ । पातलो गम्छाले अनुहार ढाकेँ । मसिनो मैनबत्तीको मधुरो उज्यालोमा घुँडामा अनुहार जोतेर बसेँ । मैले चिया खान भनेर मागेको थिएँ । चिया हाल्दानहाल्दै झिँगाले गिलासमा पौडी खेलिहाले । पसल्नी बहिनीले ती झिँगा फालेर दिइन् । मेरो हातमा आइपुग्दा अरू झिँगाले मौका छोपे । मैले त्यो चिया पिउन सकिन ।


अर्को त्यस्तै स्मरणीय घटना भयो । अवस्थाको वर्णन गर्दा मैले कसैलाई मर्म दिन खोजेको होइन । त्यसो हुन गएमा माफि चाहन्छु । खाना खाने बेला भएको थियो । ठीक त्यसै बेला त्यही मसिनो मैनबत्ती पनि सकियो । मैले टर्चलाइट बालेँ । त्यस दिन पनि हामी करिब १० घण्टाको यात्रा त गरिसकेका थियौँ । भोक, तिर्खा र थकाइ कति लागेको थियो होला त्यसबारे के भनूँ र ? मसँग भएको सुख्खा खाना वा बिस्कुट सकिएको थियो । जसरी भए पनि खाना खान सके हुने थियो भन्ने सोचेको थिएँ ।


चतुरसिंह वि.क. जो मसँगै मुगुम पुगेर फर्केका थिए उनलाई मैले खाने बेलामा टर्चलाईट बाल्न र मेरो क्यापले झिँगा धपाउन भनेँ । पसले बहिनीले खाद्य संस्थानले वितरण गरेको मक्किएको मोटो चामलको भात र आलुको तरकारी पकाएकी थिइन् । भातको बास्नाले नै आधा पेट भरिए जस्तो भएको थियो । दुर्गमको यात्रामा बाँच्नको लागि जस्तोसुकै दुःख, कष्ट पनि व्यहोर्नुपर्छ । मानिस भोकभोकै कति दिन पहिरोमा परेका हुन्छन्, हिउँमा पुरिएका हुन्छन् र पनि त बाँचेका हुन्छन् । नेशनल ज्योग्राफीको आयोजनामा यात्रा गरेका यात्रीले यात्रामा किराकिरी, माउसुली, जे भेटे पनि खाँदै हिँडेको टेलिभिजनमा देखाएको जस्तो सबै कुरा सम्झँदै खाना खाने निर्णय गरेँ । अँध्यारो भएकाले झिँगा भातको गाँससँगै मुखमा जाने हो कि भन्ने डर मनमा थियो ।


हाम्रो योजनाअनुसार उनले बत्ती बाल्दै क्यापले झिँगा धपाउन थाले । मैले एक गाँस भात मुखमा के लगेको थिएँ झिँगा सँगसँगै भित्र छिरे । मलाई असह्य भयो । म बाहिर निस्केँ । मैले चिया पसलकी युवतीसँग मैले झिँगा धपाएर खाना खान नजानेकोमा अथवा नसकेकोमा माफी मागेँ । त्यसदिन खच्चडको धेरै समुह ओहोर–दोहोर गरेको, खच्चडको गोवरमा झिँगा भन्केका र खाजा खाने खच्चड गोठालाको पनि उत्तिकै भिँड भएकाले अघिल्लादिनभन्दा त्यो साँझ झिँगा बढी भएको उनले स्वीकारिन् । त्यो रात स्लिपिङ ब्यागभित्र छिरे पनि र दिनभरको थकाइ भए तापनि निदाउन सकिनँ सिवाय एक घण्टा बिहानीपख । –समाप्त–

ऊ ढलेको छैन

(सबैलाई थाहै छ, मृत्यु निश्चित छ । कुनै मृत्यु त्यस्ता हुन्छन् जस्लालाई पत्याउँन कठीन हुन्छ । युवराज पोखरेलको मृत्युले धेरैलाई झस्कायो, स्वीकार गर्न सकिएन । समयको गतिसँगै परिवारजन सहित सबैले सत्य स्वीकार गर्न बाध्य हुनै पर्छ । उहाँको सम्झनामा समर्पित कविता ।)

हेर न, मानिसहरू भन्छन् ‘ऊ ढल्यो’
मानिसहरू भन्छन्, ‘ऊ ब्रह्मनालमा सुत्यो’
मानिसहरू भन्छन्, ‘ऊ त चितामा भष्म भयो ।’

तर म भन्छु,
ऊ ढलेको, ब्रह्मनालमा सुतेको, चितामा भष्म भएको छैन
त्यो त मात्र भौतिक तत्व हो ,
यथार्थमा ऊ ढलेको छैन ।

किनभने,
ऊ त सतीसाल हो ठिङ्ग उभिइरहन्छ, ढल्दैन
ऊ त तिम्रो र मेरो मुक्तिको झण्डा हो
अन्यायका विरुद्ध सिंहझैँ गर्जिरहन्छ, ढल्दैन
ऊ त स्वाभिमानको धवलागिरि हिमाल हो
युगौँयुगसम्म गौरवका साथ मुस्काउँदै उभिनै रहन्छ
ऊ त तराईको विशाल फाँट हो
धानका बाला बनेर लहलह झुलिरहन्छ
ऊ त पहाडको भञ्ज्याङ र चौपारी (चौतारी) हो
शीतल हावा बनेर निरन्तर बगिरहन्छ
ऊ त हिमालको लालीगुराँस हो
राताम्मे भएर दुनिया हँसाउँदै युगौँयुगसम्म फुलिरहन्छ
ऊ त प्रेमको प्रतीक हो
कोमल प्याउली पूmल बनेर प्रेमका पखेराहरूमा फुलिरहन्छ ।


त्यसैले म भन्छु, ऊ ढलेको छैन ।
उ… हेर त तिम्रो अघिल्तिर
श्रीअन्तुको सूर्योदय भएर झुल्केको देखेनौँ र ?
उ… हेर त तिम्रो मुटुको नसानसामा
यादहरूको रक्त सञ्चार गर्दै
तिमीसँगै हाँसिरहेको थाहा पाएनौ र ?
तिमी ढुक्क हौ, ऊ तिमीसँगै छ, ऊ ढलेको छैन ।
उज्यालो मुहार पारेर मुसुक्क मुस्काउँदै
तिम्रै अगाडि उभिएर तिमीसँगै हातेमालो गरिरहेछ
तिमी ढल्न खोज्दा
तिमीलाई हौसला दिँदै सगरमाथा चढाइरहेछ
मैले भनेको विश्वास लाग्दैन भने
तिमीले आपूmलाई साक्षी राखेर सोध त
के ऊ तिम्रो हृदयभित्र बास बसेको छैन र ?
त्यसैले, हे मान्छेहरू तिमी भ्रममा नपर
ऊ ढलेको छैन ।


२४ फागुन ०७७

जिन पाइन्टको रहर

विधाकेन्द्रित साहित्यिक पत्रिका वैजयन्तीको संस्मरण अङ्क –६, पूर्णाङ्क –७०, कात्तिक–मङ्सिर २०७७
धन्यवाद सहित साभार
संस्मरण–मिजौराम, भारत विशेष

 


यो प्रसङ्ग पूर्वोत्तर भारतमा पर्ने ऐजल मिजौरामको हो । जीवनको प्रारम्भिक, उर्वर, उत्साहपूर्ण, महत्वाकाङ्क्षी एवम् महŒवपूर्ण गोरेटोको रेखाङ्कन गर्ने सुनौलो समय मैले त्यहाँ बिताएँ । म त्यसमा अत्यन्त खुसी छु । मलाई सुख, दुःखमा अभिभावकत्व प्रदान गर्ने दाइ, दिदी र कलेजको प्रारम्भिक चरणको युवावस्थामा सँगसँगै वनभोजमा नाच्ने, देउसीभैलोमा रमाइलो गर्ने, खेल्ने दाँैतरीहरूलाई दुई बीसपछि सम्झँदा एकाएक भावुक पनि बन्न पुग्छु । बाल्यकालपछिको सबैभन्दा रमाइलो क्षण कलेजको नै हुँदोरहेछ चाहे त्यो सम्पन्नता वा विपन्नता जस्तोसुकै अवस्थाबाट गुज्रेको किन नहोस् ।
नेपालको गण्डकी प्रदेश जति क्षेत्रफल ओगटेको मिजौराम भारतको उत्तरपूर्वको पहाडी राज्य हो । त्यहाँ मिजौ र गोर्खाली जातिको बसोबास रहेको छ । मङ्गोल मूलका मिजौ जातिको रहनसहन, चालचलन, आनीबानी र अनुहार नाटिकुटी नेपालका गुरुङ, मगर, राई, लिम्बु, तामाङसँग मिल्दछ । मजस्तो चुच्चो नाक हुने आफ्नै देशका विहारीलाई उनीहरूले विदेशी भन्छन्÷भन्थे । मैले आई.ए. र बी.ए. नर्थ इष्टर्न हिल्स युनिभर्सिटीअन्तर्गतको पाछुङ्गा कलेजबाट (हाल पाछुङ्गा विश्वविद्यालय) ऐजलबाट पूरा गरेको हुँ । त्यसपछि नेपाल फर्केर थप उच्च शिक्षा आर्जनसँगै जीवन जिउने आँधीबेहरीमा होमिएको हुँ ।
मिजौरामको सदरमुकाम ऐजल (आइजोल) हो । सत्तरीको दशकमा त्यहाँका नेताले छुट्टै देश बनाउन सशस्त्र आन्दोलन गरेका थिए । नयाँ राज्यमा परिणत भएपछि ती माग त्यसैमा गाभिए । मिजौरामका धेरै सहर र गाउँ नेपाली नामबाट नामकरण गरिएका पाइन्छन् । त्यसमध्ये केहिका नाम पछि गएर मिजौ भाषामा रूपान्तरण भएका छन् भने कतिको अझसम्म नेपालीमा नै छन् । मिजौराममा नेपाली भाषी गोर्खाली कहिले पुगे भन्ने कुरातर्फ अध्ययन गर्ने हो भने हामी मानव सभ्यताको विकास सँगसँगै आसामतिर फर्कनुपर्ने हुन्छ ।
आधुनिक इतिहासको कुरा गर्ने हो भने नेपालमा तेह्रौँ शताब्दीमा खस साम्राज्यको पतनपछि नेपालीहरूको बसाइँसराईमा तीव्रता आएको पाइन्छ । सिन्धु सभ्यताकाल र त्यसपछिको प्राचीन इतिहासमा अफगानिस्तान पाकिस्तान हुँदै एकथरी आर्यहरू पश्चिमोउत्तर नाकाबाट सतलज, गुगे, पूराङ हुँदै हिमालयका उपत्यका र भञ्ज्याङ हुँदै हिमालयका भित्री र बाहिरी काखमा पसेर बसोबास गर्न थालेका हुन् । त्यो यात्रा निरन्तर चलि नै रह्यो । अर्कोथरी आर्यहरू सिन्धु सभ्यताको पतनसँगै दक्षिणपूर्व, गङ्गा, ब्रह्मपुत्र हुँदै आसामदेखि बर्मासम्म पुगेको पाइन्छ ।
त्यसैमध्येका केहि जाति गङ्गाको उत्तर मैदान विहार, मिथिला, कपिलवस्तुमा ठूला बस्ती बसाएर बसे । जसका वंशज राजा जनक, गार्गी, याज्ञवल्क्य तथा कपिलवस्तुमा कपिल र बुद्ध जन्मे । नेपालमा उच्च हिमालय पर्वतमालाको उत्तर र दक्षिणका उपत्यकामा धेरै रैथाने जातिहरू ऋग्वैदिक कालभन्दा पहिले ८–९ हजार वर्षदेखि बसोबास गरेका थिए । तिनै मध्येका केही जातिहरू वर्तमान भारतको उत्तरपूर्वी राज्य मेघालय, नागालेण्ड, मिजौराम पुगेको हुनुपर्छ भन्ने केहि समाजशास्त्रीको तर्क रहेको छ । आसाममा अङ्ग्रेजको शासनभन्दा पहिलेदेखि नै नेपालीहरूले जङ्गल फडानी गरेर बस्ती बसाएको र खेतीपाती एवम् पशुपालन गर्न स्थानीयलाई सिकाएको प्रमाण त प्रशस्तै पाइन्छ । मिजौराममा बसोबास गर्ने नेपालीले कृषि र पशुपालन, भारतीय सेना एवम् प्रहरी सेवामा नोकरी, व्यापार, सरकारी नोकरी आदि गरेर बसेको पाइन्छ । आजकल जन्मसिद्ध अधिकारको लडाइँ लड्दै विभिन्न गौरवशाली काम गर्दै बस्नेको सङ्ख्या पनि बढ्दो छ । प्रारम्भमा, सेनामा भर्ती भएपछि त्यतै घरजम गरेर बस्ने, उनीहरूसँगै गएका अन्य नागरिक पशुपालन, दुग्ध व्यवसाय र खेतीपाती गर्दै बसोबास गरेको पाइन्छ । मिजौरामका धेरै ठाउँमा नेपालीहरूले नै व्यवस्थित कृषि र पशुपालन सुरु गरेका हुन् ।
मैले वि.सं. २०३२ को पुस–माघमा दश कक्षाको परीक्षा दिएँ । २०३३ सालको असारमा (सन् १९७६) नतिजा प्रकाशित भयो । विद्यालयले मबाट दोस्रो श्रेणीको अपेक्षा गरेको थियो । परीक्षामा एक जना मित्रलाई हिसाब सिकाइदिएको कारण मेरो उत्तरपुस्तिका खोसिएको थियो । उत्तरपुस्तिकामा मैले चालीस अङ्कको मात्र उत्तर दिन भ्याएको थिएँ । पुस्तिका खोसिएको हुनाले मैले उत्तीर्ण हुन्छु भन्ने आश छोडेको थिएँ तर पुस्तिकामा रातो नलगाइएको हुनाले म पास भएँ । पूरै उत्तर दिन पाएको भए सायद दोस्रो श्रेणीमा उत्तीर्ण भइन्थ्यो कि ? त्योबेला पास हुनु नै स्वर्ण पदक लिनुजस्तै थियो गाउँघरमा ।
घरको आर्थिक कारणले नेपालमा पढ्ने इच्छा पूरा भएन । त्यसबेला काका भारतको आसाम राइफल्स सैनिक सेवामा मिजौराममा हुनुहुन्थ्यो । मेरो पिताजीले म पनि सके सेना भए हुन्थ्यो भन्ने इच्छा गर्नुभएको थियो । उहाँले सकेसम्म ब्रिटिस सेनामा र त्यसमा नभए भारतीय सेनामा भर्ती भइदेओस् र नुन, चिनी, चियापत्ति, मट्टितेलको जोहो गरिदेओस् भन्ने चाहनुहुन्थ्यो । बुबाको इच्छा भए पनि मलाई सानैदेखि विदेशमा सेना वा अन्य कुनै पनि प्रकारको लाहुरे बन्ने चाहना पटक्कै थिएन । म केवल पढ्न चाहन्थेँ ।
स्कुलपछि अध्ययनलाई निरन्तरता दिने भित्री अठोटका साथ वि.सं. २०३३ साउन महिनामा (सन् १९७६ जुलाइ) फस्ट आसाम राइफल्समा कार्यरत भार्का, स्याङ्जाका एक मगर थरका सिपाहीसँग साता दिनमा मिजौराम पुगेँ । त्यही महिनाबाट म १६ वर्ष पुगेको थिएँ । त्यसबेला ती लाहुरेका आफन्तलाई भेटने गरी ट्रकको यात्रा गर्दै टिस्टा नदीवरपरको साँघुरो बाटोबाट कहर काट्दै यात्रा गरिएको थियो । ती ठाउँहरू मध्ये टिस्टाको बाहेक मलाई अरू सम्झना छैन । त्यसपछि ब्रह्मपुत्र नदी पार गरेर सिलचर भन्ने सहर हुँदै मिजौरामको ऐजल पुगेको थिएँ । त्यसबेला मिजौराम ऐजल पुग्ने बाटो नेपालको पहाडी बाटो जस्तो कच्ची थियो । त्यो यात्रा मेरो जीवनकै लामो यात्रा थियो ।
‘छोरो भारतीय सेनामा भर्ती होस् । लाहुरे बनोस् । बिदामा नेपाल फर्कँदा एउटा रेडियो, चियापत्ति, चिनी, नुन, मट्टितेल, एकसरो कपडा र भैँसी किनबेच गर्दा लागेको ऋण पनि तिरोस्’ भन्ने बुबाको ठूलो चाहना थियो । त्यो स्वाभाविक पनि थियो । त्यसबेला भारतीय एवम् ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुनु भनेको अहिलेको नेपालको निजामती सेवाको अधिकृत हुनुसरह थियो । त्यो उत्कट चाहनाले गर्दा उहाँले मलाई बकेर्नो भैँसीको कटौरामा नै दुहेको तातो दूध, मोही पार्दै गर्दा नौनी बन्नुभन्दा पहिलेको फिँज, नौनी घिउ, खारेको घिउ आदि प्रशस्त खुवाउनु हुन्थ्यो । म पनि हाम्रो गाउँनजिकै रहेको लौके भनिने गुरुङ गाउँका गुरुङका छोराहरू भन्दा कम लोर्के थिइनँ । गुरुङबुबा–आमा घर आउँदा “तेरो छोरालाई मेरो छोरासँग लाहुर पठाउनुपर्छ । लेखापढा भ’को ठिटाहरू त छिट्टै प्रमोशन हुन्छा” भन्नुहुन्थ्यो । त्यसले बुबामा झन् हौसला बढ्थ्यो ।
हङकङको लाहुरे होस् भन्नका लागि बा’ले कुल देवतालाई बोको, पूर्णगामको देउरालीमा हिउँदमा दुधधार, लुरीङ्कोट कालिकादेवी र रास्कोटमा रहेको खड्कादेवीमा बडादशँैको नवमीमा पञ्चैबाजासहित पञ्चवल (पञ्चबलि) लैजान भाकल गर्नुभएको थियो । कति पूजा गरिसकिएको थियो । केहि भाकल बाँकी थिए । नेपालको पहाडी क्षेत्रमा हुनेखानेको घरमा पनि सुका मोहर देख्ने भनेको त्यसबेला कोदो, मकै, धान, बाख्राका पाठापाठी र भैँसी बिक्रीबाट नै थियो । धेरै भैँसी पाल्नेले घरमा दुधघिउ नखाएर बचाएर नुन किन्न घिउ सँगेल्थे र बेच्थे । त्यसबाहेक रेडियो, भाँडाकुँडा, साबुन, सफा र नयाँ लुगा, कम्बल हुने भनेको लाहुरेको घर नै हुन्थ्यो । अहिले कसैको नाति वा छोरो अरबका खाडीमा पुगेको छैन भने उसको घरमा चाउचाउको झोल उम्लँदैन । कसैको घरमा ठूलो हवाइजहाज चढेर लाहुर पुगेर कमाएको लाहुरे रहेछ भने उसको घरमा अहिले फोन, टिभी हुन्छ नै । चाउचाउको झोल खाँदै छोराबुहारीले फोन र फेसबुकमा कुरा गरेको सुनेर मख्ख छन् अहिलेका बा र आमाहरू, वृद्ध हजुरबा र हजुरआमाहरू । तर, खेतबारी भने बाँझै छन् ।
त्यसबेलाको पहाडको हाम्रो परिवार वर्षभर खान र वर्षमा दुई सरो कपडा फेर्न सक्ने अबस्थाको थियो । सामान्य किसान परिवार । दुध, घिउ, आटो, पिठो खानको पटक्कै दुःख थिएन ।
दशैँमा धानको एउटा भकारी खोलिन्थ्यो । मेरो हजुरबाले वरपरका इष्टमित्र, डोको, नाम्लो, भकारी बुन्ने, नारा, हलोजुवा बनाउने, लुगाफाटो सिउने, आँशी कोदालो अर्चाप्ने, खेतबारीमा काम गर्ने विशेष परिवारको सदस्यको निधार खाली नरहोस् भनेर दशैँमा एक–दुई पाथी गर्दै पाँच मुरी धान बाँड्नुहुन्थ्यो । त्यसपछि घरलाई राख्नुहुन्थ्यो । चामल भए पनि सबै सदस्यका लागि घरमा दिनहुँ भात पाक्दैनथ्यो । नयाँ धान मङ्सिरमा मात्र पाक्ने भएकाले चाडबाडको लागि त्यो व्यवस्था गरिएको हुन्थ्यो । अनदिको धानको चामलको लागि छुट्टै ढाव खेत थियो । अनदिको चामल र गोरस घरमा टुट्दैनथ्यो । शिक्षाको महŒवभन्दा त्यसबेला खेतीपाती र पशुपालनको बढी आवश्यकता थियो । स्कुल भर्खर खुल्न थालेका थिए । गुरुकुल, बनारसबाट फर्केका र घरमा नै बसेर वेद अध्ययन गर्ने कम थिए । अहिले पेटमा गर्भ रहनासाथ आफ्ना छोराछोरीलाई शिक्षा दिन भनेर वृद्ध आमाबालाई पिँडीमा एक्लै छोडेर सहर छिर्ने जस्तो चलन त्यसबेला थिएन ।
मेरो पोखरा गएर आई.ए. पढ्ने चाहना पूरा हुन मिठो चामल फल्ने खेत बेच्नुपथ्र्यो । एस.एल.सी. भनेको नै त्यसबेला गाउँमा उच्च शिक्षा थियो । ‘पढेर के काम, हलो जोती माम’ भन्ने भनाइले जितेको समय थियो त्यो । आखिर यथार्थ त त्यही नै हो । मेरा धेरै सहपाठी पढ्न छोडेर आमा र बालाई घाँसदाउरा गर्न सघाउन थालिसकेका थिए । मेरो लागि खेत बेच्ने कुरा भएन । त्यसैले पोखरा गएर विज्ञान विषय पढ्ने मेरो चाहना कालीगण्डकीमा उर्लेको साउने भेलमा मिसिएर देवघाट, गण्डक, गङ्गा हुँदै ब्रहमपुत्रमा मिसियो । म त्यही ब्रह्मपुत्र नदी तरेर, आसाम नाघेर बर्माको सीमामा रहेको मिजौराम पुगेँ । त्यो समय हो जुन बलवान् हुन्छ ।
त्यहाँ पुग्नासाथ मैले काकालाई पढ्ने चाहना भएको कुरा बताएँ । अरू मामाहरू (सिपाहीका परिवारका छोराछोरीले अन्य सिपाहीलाई मामा भन्ने चलन)ले पनि मेरो पढ्ने चाहनालाई सही ठानेका थिए । उनीहरूले नपढेको कारणले नोकरीको अवधिभर सिपाही मात्र भएर रहनुपरेको, नपढेको हुनाले उच्च तहमा नेपालीहरू नभएको र भारतीय हाकिमले तथानाम गाली गर्ने गरेको कुरा बुझेका मात्र होइनन् भोगेका पनि थिए । मेरो काकाले पनि पढाइको महŒव राम्रोसँग बुझ्नुभएको थियो । त्यसैले मैले कलेज पढ्ने कुरा गर्दा सबैले मलाई पढ्न नै प्रेरित गर्थे ।
म केहि महिना ब्यारेकमा लुकेर बसेँ । उनीहरूकै खाना मस्तसँग खाएँ । मिजौराम पहाडी क्षेत्र भएकाले नेपालको पहाडजस्तै लाग्थ्यो । ब्यारेक वरपरका थुम्कामा परिवारसहितका सिपाही बस्ने ससाना घर (क्वाटर) थिए । ठूलो पद भएका हाकिमका क्वाटर ठूला नै हुन्थे । उनीहरूको तामझाम सिपाहीको परिवारभन्दा फरक हुन्थ्यो । तिनका छोराछोरी स्कुलका कपडा लगाएर स्कुल जान्थे । कलेज पढ्नेहरू पनि थिए । ब्यारेकमा धेरै दिन बस्न नमिल्ने भएकोले परिवारसहितका सिपाहीहरूको क्वाटरमा केहि समय बसेँ ।
मैले अहिले सम्झेअनुसार क्वाटरमा एक पटक प्युठानका क्षेत्री परिवारसँग बसेँ । उनको एक सानो छोरो थियो । छ्यामा पनि असाध्यै जाती थिइन् । बाहिरपट्टि खाना पकाउने भान्साकोठा थियो । भित्र बैठक अनि सँगै बिछ्यौना थियो । म बैठककोठामा एउटा खाट राखेर त्यसैमा बस्न थाले । त्यसरी बस्न थालेपछि सेनाका अन्य परिवार र तिनका छोराछोरीसँग परिचय हुन थाल्यो । ब्यारेकबाट एक किलोमिटरको दूरीमा खटला बजार रहेको छ । त्यो पुरानो गोर्खा बस्ती हो । क्वाटरमा बस्दाबस्दै खटला बजार क्षेत्र वरपरका गोर्खाली (भारतमा नेपाली भाषीलाई गोर्खाली भनिन्छ) परिवारसँग बस्ने सैनिकका छोराछोरी र अन्य स्थानीय गोर्खाहरूसँग परिचय बढ्न थाल्यो । तिनीहरूको सम्पर्क सूत्रको डोरी ऐजलवरपर सयौँ वर्षदेखि बसोबास गरेका नेपाली भाषी गोर्खाली साथीभाइसम्म पुगेर मित्रतामा परिणत भयो । छोटो समयमा नै म त्यहाँका नेपालीबीच झ्याम्मिएँ । मैले नेपालबाट हाईस्कुल सकेर त्यहाँ पुगेको थाहा पाएपछि साथीहरूले पनि मलाई कलेज पढ्न थप हौसला दिन्थे । दिन बित्दै जाँदा म भित्रको पढ्ने इच्छाको कोपिला क्रमशः फक्रँदै गयो ।
करिब डेढ वर्ष काम खोज्ने, सम्पर्क विस्तार गर्ने काममै बित्यो । कुनै काममा लगाउन र पढाउन मेरो काकाले भरसक धेरै कोसिस गर्नुभयो । अङ्ग्रेजीमा टाइप गर्ने तालिम गरेपछि केहि पाइन्छ कि भनेर त्यो पनि गरेँ । उहाँ सवारी चालक भएकाले अधिकृतसँग परिचय थियो । त्यसैले सबैलाई मेरोबारे कतै कुनै पदमा भर्ती गर्न सकिन्छ कि भन्दै हारगुहार गर्नुभयो । एक पटक काका र बुबाको चाहना पूरा गर्न काकाको संयोजनमा क्लर्क पदमा भर्ती हुनको लागि ऐजलबाट मेघालय–सिलोङसम्म जानुपर्ने भयो । सायद त्यसबेला सेनाकै ट्रकमा बसेर दुई दिन लगाएर त्यहाँ पुगेको हुनुपर्छ । त्यसबेला त्यहाँको बाटो हाल हाम्रो भर्खरै खुलेका पहाडी बाटोजस्तै साँघुरो थियो । त्यसबेला अन्तरवार्तामा मलाई प्रश्न सोध्ने अधिकृतले हिन्दीमा भनेका थिए– ‘तिमी सानो छौ, ब्यारेकमा टन्न दाल खाएर आऊ । मैले क्लर्क पदमा भर्ना गर्नेछु ।’ दाल भात त खाइयो तर फेरि भर्ती हुने प्रयास गरिएन ।
त्यसबेलासम्म ब्यारेकका सिपाही, उनका परिवार र खटला बजारका गोर्खालीसँग मेरो चिनापर्ची भइसकेको थियो । त्यहाँ बसोबास गरेका गोर्खालीलाई जनजातिमा राखिएको हुनाले कलेजमा मासिक शुल्न तिर्नुपर्दैनथ्यो । साथीभाइले त्यसरी नै त्यहाँ निःशुल्क भर्ना गर्ने र मासिक शुल्क पनि मिनाह गराउन प्रयास गर्ने गरी भर्ना हुने सल्लाह भयो । काकाले पनि अनुमति दिनुभयो । वि.सं. २०३५ (सन् १९७८)मा पाछुङ्गा कलेजमा दुई वर्षे पि.यु.सी (एचभ ग्लष्खभचकष्तथ ऋयगचकभ) मा भर्ना भएँ । मार्कसिट लगेकै थिएँ । नेपालबाट चारित्रिक प्रमाणपत्र मगाएर पछि पेस गरेँ । स्थानीय गोर्खा विद्यार्थी साथीहरूको सहयोगले भर्ना हुन सकेको थिएँ ।
नेपालबाट मुग्लान पस्नेहरू सकेसम्म सेनामा भर्ती हुन्थे । त्यसपछिका पुलिसमा छिर्थे, शारीरिक मेहनत गर्नेले गाई पालेर दुध बेचेर पैसा कमाउँथे । त्यसबाहेकका नेपालीले कि त होटलमा भाँडा माझ्थे कि पाले बस्थे वा निजी घरमा नोकर बनेर कान्छा वा बहादुर भनिन्थे । पढ्न थालेपछि स्थानीय गोर्खाली परिवार धेरै खुसी भए । सबैका मनमा नेपालबाट मुग्लान छिरेको एक नेपालीले उनीहरूको वरपर बसेर उच्च शिक्षा अध्ययन गरोस् भन्ने नै थियो । सबै खुसी थिए । त्यसबेला म प्युठानको सिपाहीको परिवारसँग बस्दथे । खानाको मासिक हिसाब गरेर काकाले तिर्नुहुन्थ्यो ।
म नेपालको गाउँको स्कुलमा पढेको हुनाले अङ्ग्रेजी राम्रो हुने कुरा भएन । त्यहाँ सबैले अङ्ग्रेजी माध्यमबाट पढ्ने भएकाले सबैको अङ्ग्रेजी राम्रो थियो । कलेजमा पनि अङ्ग्रेजी माध्यममा नै पढाइ हुने भएकाले मलाई अचाक्ली कठिन भयो । कक्षामा सानो, नौलो र लामो नाक हुने विद्यार्थी सायद म एक जना मात्र थिएँ । हलमा १०० भन्दा बढी विद्यार्थी हुन्थे । एक पटकको घटना म सम्झन्छु । एक दिन अङ्ग्रेजी पढाउने शिक्षकले मलाई मेरो नामको स्पेलिङ भन्न भन्नुभयो । मैले ‘बी आई …’भनेँ । तर सबै गलल गलल हाँसे । सबै हाँसे पछि मलाई फेरि दोहो¥याउन लगाइयो । फेरि सबै हाँसे । यो सिलसिला तीन पटक दोहोरियो । म रातोपिरो भएँ । आँसु पनि झारेँ ।
किन त्यसो गरिएको थियो थाहा पाइनँ । बाहिर निस्केपछि गोर्खाली साथीहरूलाई सोधेँ । मैले मेरो नामको अङ्ग्रेजी अक्षर उच्चारण गर्दा फरक लवजमा पाखे तरिकाले गरेको हुनाले सबैलाई अनौठो लागेर सबै गलल हाँसेका रहेछन् । होच्याउन होइन कि रमाइलो गर्न साथीहरूले त्यही कुरा पछि हामी सामाजिक कार्यमा भेला भएको ठाउँमा ठट्टामा भन्न थाले । त्यसबेला हामी थाहा भएसम्म मलाम र मृत्यु भएको घरमा कुरुवा बस्न एक–दुई घण्टा हिँडेर पनि जान्थ्यौँ । त्यो असाध्यै राम्रो परम्परा थियो । त्यसबाहेक नेपालमा मनाइने चाडपर्व, साहित्यिक कार्यक्रमका साथै देउसीभैलो विशेष रूपमा मनाइन्थ्यो । हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि विदेशमा बसेका गोर्खालीले नेपाली संस्कृति र संस्कार नेपालकै लागि अनुकरणीय हुने गरी जोगाएकोमा म चकित हुन्थेँ । मैले त्यहीँबाट धेरै कुरा सिकेँ ।
कलेजमा भर्ना भएर पढ्न जाँदा मलाई पढ्न र बुझ्न निकै कठिन भयो तर मैले हार खाइनँ । ऐजलमा गएपछि पढाइको महŒव झन् बुझेँ । मलाई भारतीय र नेपाली सिपाहीदेखि अधिकृत र ऐजलका स्थानीय गोर्खाली अभिभावक, साथीभाइ र पढ्दापढ्दै पढ्न छोडेका साथीले पनि पढ्नकै लागि प्रेरित गर्थे । पढिएन भने जीवनभर भाँडा माझ्ने र चौकीदार हुनेबाहेक अरू काम केहि पाइँदैन भन्ने कुरा झनै गहिरोसँग छि¥यो । त्यसले पनि बाल्यकालको पढ्ने मेरो चाहनालाई निक्कै बल दियो । आकाश जत्रै विशाल छाती भएका गोखार्ली थिए त्यहाँ जसले नेपालबाट गएको एक जना केटाले उच्च शिक्षा हासिल गरोस् र उसको जीवन सुखी होस् भन्ने चाहन्थे । म सम्झन्छु हाकिम, पान पसले, थोक विक्रेता, पशुपालक किसानदेखि चौकीदारसम्मले मलाई हौसला दिन्थे । त्यस्तो कुरा नेपालमा पहिले हुन्थ्यो तर आजकल आधुनिकताले गर्दा सबै लोप भइसकेको छ ।
त्यो प्रेरणाले गर्दा धेरै मेहनत गरेँ । केहि नबुझे पनि कोसिस गरेँ । वि.सं. २०३६ असोज (सेप्टेम्बर १९७९) मा भएको पि.यु (आई.ए.) को पहिलो अन्तिम परीक्षामा भूगोल र अङ्ग्रेजी विषयमा फेल भएँ । गोर्खाली अन्य साथीहरू पनि अनुत्तीर्ण भएका थिए । पीर त प¥यो । दोस्रो पटक २०३७ भदौ (सेप्टेम्बर १९८०)मा दिएको परीक्षामा भूगोलमा पास भएँ तर अङ्ग्रेजीमा फेरि फेल नै भएँ । सङ्कट प¥यो । पास गर्न नै सक्दिनँ कि भन्ने लाग्यो । त्यसबेला आइजोल मुख्य सहरमा हृ्राङ्वाना कलेज त्यही वर्ष खुलेको थियो । त्यो कलेजले आई.ए. मा एक विषयमा मात्र फेल भएकालाई बी.ए.मा भर्ना गर्छ भन्ने जानकारी एक जना मेरो जस्तै विषय लागेको मिजौ साथीले दिए । म त्यहाँ भर्ना भएँ । त्यसबेला म कमला दिदीसँग बस्थेँ ।
त्यो समयमा मसँगै पढ्ने धेरैले पढाइ छोडिसकेका थिए । पास गरेर बी.ए. पढ्ने कम थिए । दुई–तीन जना भने म भन्दा एक वर्ष अगाडिका थिए । हृ्राङ्वाना कलेजले गर्दा मेरो एक वर्ष बाँचेको थियो । अचम्मको कुरा के भने बी.ए. पहिलो वर्षमा पढ्दै गर्दा आई.ए.को बाँकी रहेको विषयमा भदौ २०३८ (सेप्टेम्बर १९८१) मा पास गरेँ र सोही वर्ष नै बी.ए. पहिलो वर्षको परीक्षामा पनि सबै विषय पास गरे । यद्यपि बी.ए. को अन्तिम परीक्षामा पहिलो र दोस्रो वर्ष दुवैको तयारी गर्नु पर्दथ्यो । त्यसैगरी भदौ २०३९ मा (सेप्टेम्बर १९८२) बी.ए. एकै पटकमा साधारण श्रेणीमा पास भएँ ।
पि.यु.मा फेल भए पछि मेरा सङ्कटका दिन सुरु भए । मिजौराम छिरेको तीन वर्ष हुन थालेको थियो । म तिनै प्युठानका सिपाहीको परिवारसँग बस्दै आएको थिएँ । उनी सवारी चालक नै थिएँ । उनले मलाई अति माया गर्थे । एक दिन रक्सीले मातेको बेला श्रीमतीसँग झगडा गरे । कारण आर्थिक थियो र म बोझ बनेको थिएँ । त्यो रात सुत्न सकिनँ । उनीहरूलाई काकाले खर्च दिने भन्नुभएको थियो । त्यसमाथि मैले खर्पनमा कुवाबाट पानी बोकेर ल्याउँथे । छुट्टीको दिन साथीहरूसँग मिलेर दाउरा खोज्न पनि जान्थे । त्यसको सँगसँगै साथीहरूसँग खेल्न, रमाइलो गर्न, मलाम जान कहिँ बिराउँदिनथँे । मलाई यहाँ बस्नु ठीक लागेन । मैले पास गर्न पनि सकिनँ । अब नेपाल पनि नजाने र मिजौराममा पनि नबस्ने जस्ता तर्कना रातभर खेले । भोलिपल्ट ती सिपाही मामाले मेरो हातमा एक सय भारतीय रुपियाँ थमाउँदै भने ‘अन्तै बसेर पढ्, तिमीले धेरै चिनेका पनि छौ तर यहाँ राख्न सक्दिनँ ।’
अब खाने, बस्ने, पढ्ने खर्चको जोहो आफ्नै थाप्लोमा आयो । समयको अन्तरालमा मैले आफैँले जीवनको लगाम समातेर डोरिनुपर्ने भयो । मनभित्रको कमजोर भावनालाई पढ्नुपर्छ र नेपाल फर्कनुपर्छ भन्ने दृढ अठोटले जित्यो । यही अठोटले मलाई बाटो खोज्न निर्देश गरिरहेको थियो । बिरानो ठाउँमा आमाबाबुको काखमा मात्तिने उमेरको म अल्लारे युवालाई त्यो सजिलो भने पटक्कै थिएन । कैयौँ पटक मुटुमा भक्कानो बसे तापनि त्यो सङ्कटबाट पार पाउनु नै पर्दथ्यो तर ठोस रूपमा उपाय भने केहि थिएन । मानिसलाई अर्ती र उपदेश दिन जति सजिलो हुन्छ त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न उत्तिकै कठिन हुन्छ । कलेजको पढाइ नसक्दै नेपाल फर्कने हो भने मेरो हैसियत एस.एल.सी. मात्र नै हुन्थ्यो । मेरो चार वर्ष त त्यत्तिकै खेर जाने भयो । अतः मैले पढाइ पूरा गर्नैपथ्र्यो । मैले आर्थिक सहयोग कसैसँग मागिनँ । जस्तोसुकै भए पनि पढ्ने समय मिल्नेगरी काम खोज्न सबै स्थानीय गोर्खाली दाइ, दिदी र साथीभाइ सबैलाई भनेँ । सानो काम गरेर मानिस सानो हुन्छ भन्नेमा म आज पनि छैन । लक्ष्य भने निर्दिष्ट हुनुपर्छ ।
त्यसबेला खट्ला बजारवरपर बस्ने धेरै नेपालीसँग मेरो परिचय भइसकेको थियो । खट्ला बजारको पुरानो नेपालीले राखेको नाम खट्टा बजार हो । त्यहाँ धेरै पहिले झाडी फाडेर गोर्खालीहरू बस्न थालेका थिए । वरपर कागती, निबुवा र अन्य कुराहरू बेच्ने गर्दथे । त्यहाँ अमिलोलाई खट्टा भनिन्छ । खट्टाबाट पछि खट्ला बजार भएको स्थानीय बासिन्दाले सुनाएका थिए । पछि त्यो मुख्य बजार क्षेत्र बन्न गयो । मुख्य बजार र वरपर सबै गोर्खालीका मात्र घर रहेका छन् । खटलामा गोर्खालीका ठूला गोदामदेखि पानपसलसम्म, रेस्टुराँदेखि साना भट्टी पसलसम्म, हाकिमदेखि पियनसम्म त्यहीँ थिए । पछिपछि त मिजौले डाहसमेत गर्ने अवस्था आएको थियो किनभने मुख्य बजारका सबै घर गोर्खालीका थिए ।
स्थानीय दाइहरू निर्मल पुन, नारायण थापा, कन्यै दाइ तथा अन्य साथीहरूको समन्वय र सहयोगमा म खट्ला बजारमा दिदी कमला गुरुङको घरमा बस्ने भएँ । त्यो घर कमला दिदीको पनि दिदीको थियो । त्यहाँ उहाँले सानो रेस्टुराँ व्यवसाय गर्नुहुन्थ्यो । मानिसलाई सहयोग गर्ने भनेको सङ्कटको बेला हो । म जे–जस्तो काम गर्न पनि तत्पर थिएँ तर मलाई कलेज जाने समय भने चाहिन्थ्यो । त्यसबाहेक मलाई अरू केहि चाहिएको थिएन । त्यसबेला मलाई त्यो जस्तो ठूलो घर र कमला दिदीजस्ती ठूलो आभिभावक कोही थिएन । कमला दिदीको गुन मैले हृदयमा सजाएर राखेको छु जसले गर्दा मैले जीवनलाई एउटा गोरेटोमा लतार्न सफल भएँ ।
नेपाली रेस्टुराँ आज अमेरिका र युरोपका धेरै देशमा चर्चित छन् । नेपालीको परिकार मिठो हुन्छ । नेपालीको आँखामा माया र अनुहारमा मिठो मुस्कान हुन्छ । मिजौराममा पनि नेपालीले सञ्चालन गरेका साना रेस्टुराँ, चिया पसल, भट्टीमा असनमा नेवारी खाजाको लागि भीड भएझैँ भीड हुन्थ्यो । म बस्ने भनेको गोर्खाली रेस्टुराँ पनि खटला बजारमा नै थियो । त्यो रेस्टुराँमा आलु, पुरी, तरकारी, मासुको परिकार बन्थ्यो । खुला नभए पनि चियापानसँगै बेलुका तीन घण्टा रक्सीको पनि लुकिछिपी व्यापार हुन्थ्यो ।
बिहान टिनको अँगेनोमा कोइला बालेर आगो बाल्ने काम हुन्थ्यो । अन्य काम दिदी कमलाले गर्नुहुन्थ्यो । मैले सामान्य सहयोग गर्थे र खाना खाएर कलेज जान्थे । बेलुका खाजा खाने मानिसको भीड हुन्थ्यो । त्यहाँ आउने धेरै नेपाली र केहि मात्र मिजौ हुन्थे । दिदीले खाजा बनाउने गर्नुहुन्थ्यो मैले खाइसकेका गिलास र प्लेट माझ्थेँ । तीन घण्टा व्यस्त भएपछि काम सकिन्थ्यो । दिदीले मासु, आलु र तरकारी अति मिठो पकाउनुहुन्थ्यो । काम सकिएपछि मज्जाले खान्थ्यौँ र सुत्थ्यौँ ।
त्यही आम्दानीबाट रामसिंह, विक्रम र दिदीसहित तीन जनाको परिवार चलेको थियो भने म थपिएपछि चार जना भएका थियौँ । म त्यहाँको परिवारको सदस्यमध्येको एक भएँ । काम गरेर अध्ययन गरेँ । म कलेजमा पढ्दैछु भन्दा त्यहाँ आउने ग्राहक र साथीभाइ सबैले मेरो प्रशंसा गर्दथे । मेरो हौसला चुलिन्थ्यो । म नेपालमा छु कि भारतको मिजौराममा भन्ने पनि मैले बिर्सन थालेको थिएँ । मैले पढ्दै गरेको भएर सबैले औधी माया मात्र होइन आदर पनि गर्थे । त्यहाँका धनी गोर्खालीका छोराछोरी जसले धेरै पढेका थिएनन् उनीहरूका आमाबाबुको लागि म प्रेरक बनेको थिएँ । रेस्टुराँका एक जना भद्र मिजौ ग्राहक (नाम बिर्सेँ) ले मलाई आई.ए.को अङ्ग्रेजी विषयको व्याकरणका सूत्र र उत्तर दिने तरिका सिकाइदिएका थिए । जसले गर्दा मैले पास गरेको थिएँ ।
म ऐजलमा बस्दा भारतका विभिन्न ठाउँमा बसेका नेपाली भाषी भारतीयले स्थानीय जातिबाट पाएको दुःख, तिनीहरूको सम्पत्ति लुटिएको, काटिएको सुन्दा र देख्दा म साह्रै विचलित हुन्थेँ । मलाई पीडाबोध हुन्थ्यो । मैले साथीहरूलाई त्यसबेला भन्ने पनि गर्थे ‘हामी सबै नेपाल जाऔँ र नेपालमा नै बसौँ । नेपालको मुख्य व्यापार सबै विदेशी व्यापारीको हातमा रहेको छ । तिनीहरूलाई त्यहाँबाट लखेटौँ । हामी नेपाल गएर काम गरौँ । उतै बसौँ । त्यसपछि कसले भन्छ हामीलाई विदेशी ।’ मैले त्यसो भने तापनि त्यो त्यति सजिलो थिएन किनभने उनीहरूका धेरै पुर्खा मिजौराम वा भारतको विभिन्न ठाउँको माटोमा जन्मेर त्यसैलाई आफ्नो मातृभूमि बनाएका थिए । तापनि बारम्बार हुने जातीय आन्दोलनमा नेपाली भाषी भारतीयले ठूलो मूल्य चुकाउनुपरेको छ आजसम्म ।
त्यस्तो कुरा गर्ने नेपालबाट गएको म र त्यहीँका स्थानीय गोर्खा युवक थियौँ । त्यो कुरा हाम्रा सर्वमान्य निर्मल पुन र कन्यै दाइलाई पनि भन्यौँ । उहाँहरूले ‘यो राजनीतिक कुरा हो । तिमीहरूले गर्ने कुरा होइन र तिमीहरूले यस्तो कुरा बुझ्दैनौ ।’ भन्नुभयो । दाइहरूले त्यसो भने पछि त्यो कुरा त्यत्तिकै सेलायो । मैले उठाएको त्यो कुरा आज पनि घरिघरि सान्दर्भिकजस्तो लाग्छ जब गोर्खालीहरूलाई हजारौँ वर्षदेखि त्यही भूमिमा बसे पनि विदेशी भनेर लखेटिन्छ, काटिन्छ, लुटिन्छ र मारिन्छ । आज पनि मैले मेरो यौवनावस्थामा सोचेको त्यो कुरा एक कोणबाट हेर्दा ठीकै हो कि जस्तो लाग्छ संसार साँघुरो भए तापनि ।
हो निर्मल दाइले भनेझैँ त्यो राजनीतिक विषय हो । नेपाली भाषी गोर्खाली वा संसारका अन्य मुलुकमा भएका नेपाली भाषीलाई अन्याय हुँदा नेपालले बोल्न सक्नुपर्ने हो । नेपाली भाषी भुटानीलाई भारतमार्फत नेपाल छिराइयो । पछि फर्केर भुटान जान्छौँ भन्दा मेचीपारि जान दिएन । उनीहरूलाई अन्तमा लाखापाखा पारियो । ठूलाले जे गरे पनि हुने सभ्यताभित्रको असभ्य चरित्रले मन दुख्छ । म नेपाल फर्केपछि त्यहाँका नेपाली पनि लुटिए, मारिए, केहि गोर्खाली नेपाल छिरेर यतै पनि बसे । गोर्खाली वीर र स्वाभिमानी भएकै करण अन्यायको विरुद्ध लड्दै, नैसर्गिक अधिकार थप्दै बसिरहेका छन् । सङ्घर्ष निरन्तर जारी छ । मेरो ऐक्यबद्धता म मिजौराममा हुँदाजत्तिकै छ ।
एक पटक कोलासिवबाट प्रेम दाइसँगै फर्कदै थियौँ । मिजौ नेशनल फ्रन्टका बन्दुकसहितका मित्रहरू बन्दुक बोकेर बसभित्र छिरे । उनीहरूले विदेशी को छ यहाँ भनेर सोधे । मलाई पनि सोधे । प्रेम दाइको मिजौ भाषा मिजौको भन्दा मिठो छ÷थियो । उहाँले हामी गोर्खाली हौँ, खट्लामा बस्छौँ भनेपछि छोडे । खटलामा नै बसेको बेला दिदी मिनु लक्ष्मी, निर्मल पुनको सक्रियतामा ‘निगालो’ नामक मासिक साहित्यिक पत्रिका स्टेन्सिलमा हातले लेखेर लिथो मेसिनबाट छपाइ पनि गरिएको थियो । नेपाली लेख्ने दाइ बाला मिजौ हुनुहुन्थ्यो वहाँको नेपाली बोल्ने शैली हाम्रो भन्दा मिठो थियो र हस्ताक्षर उस्तै राम्रा । त्यसबेलाको क्षमताको आधारमा पत्रिकामा सक्रिय रहेँ । गोर्खाली जाति, भाषा, भेषभूषा र संस्कृतिको संरक्षणमा त्यहाँका नेपालीभाषी गोर्खाली अहिलेसम्म उत्तिकै क्रियाशील छन् ।
पहाडमा जन्मेँ, त्यहीँ हुर्के, एसएलसी गाउँबाट नै गरेँ तर नपत्याउँदो कुरा के भने मैले घरमा घाँस काट्ने, कोदालो खन्ने काम गरिनँ । बुबाले मलाई घाँस काट्ने, गोबर सोहर्ने, भैँसी दुहुने, मोही पार्ने र खेतबारीको काममा लगाउनुभएन । त्यस प्रकारको दुःख नगरेको हुनाले मलाई खट्ला बजारमा त्यसरी रेस्टुराँमा बसेर काम गर्दा मन खिन्न भएर आँखाभरि आँसु छचल्किन्थे । एक्लै भएको बेला रुन्थे पनि । दुःख लाग्थ्यो तर मैले आफनो पढाइ सम्झँदा त्यस्ता कुरा बिर्सेर आफैँ मुस्कुराउँथे । जे होस् पढ्ने लक्ष्यबाट विचलित भइनँ । पढेर जागिर नपाइए बरु सानो काम गर्न पनि हुन्छ तर पढ्नुपर्छ भन्ने मेरो दृढ अठोट नै थियो । शारीरिक परिश्रमका जस्तोसुकै काम गरे तापनि उच्च शिक्षा हासिल गर्नुपर्छ, त्यसले खिन्नता हटाउँछ भन्नेमा विश्वास गर्छु ।
म बीचबीचमा नेपाल आएर फर्कन्थेँ । दुःख परेको बेला जस्तो काम पनि गर्थेँ तर पहिरनमा अलि ब्रान्डेड लगाउने चाहना गर्ने सानैदेखिको नराम्रो सोख थियो । जिन र कट्राइको पाइन्ट, रेडीमेड सर्ट, टिसर्ट, स्पोटर्स जुत्ता, बेलिबटम पाइन्ट पहिरने भुत्ते सोखचाहिँ अलि बढी नै थियो । लामो कपाल पाल्ने र हिमाल हेर्न रमाउने बाल्यसोख त्यहाँ झन् हुक्र्यो ।
विदेशी सामानका लागि नेपाल पहिलेदेखि नै कहलिएको हो । नेपाल आउने भारतीय पर्यटकले पनि जिनका पाइन्टसहित कपडा लैजान्थे र अहिले पनि लैजान्छन् । हङकङ र सिङ्गापुरबाट सिधै सामान काठमाडौँ आउँथे । त्यहाँबाट लुकीचोरी इलाम हँुदै दार्जिलिङ र त्यहाँबाट मिजौरामसम्म ओरिजिनल ब्राण्डका पाइन्ट, जापानी सारी र जुत्ताहरू पुग्थे । म आफैँ त्यस्ता कपडामा सौखिन भएकाले पनि फर्कँदा आपूmलाई एक–दुई जोर विदेशी जिन र कट्राइका पाइन्ट, ज्याकेट, टिसर्टहरू लिएर फर्कन्थँे । फेरि नेपालबाट भारततिर एक जोरबाहेक कपडा लैजान पाइन्नथ्यो । बीचबीचमा पुलिसले धेरै दुःख दिन्थे । म मिजौराम फर्केपछि कपडाहरूको लागि नेपाली साथीहरू बीच लुछाचुड हुन्थ्यो र धेरैजसो मैले लगाउन पाउन्नथेँ ।
मलाई जिनको पाइन्ट नभई नहुने । एक पटक मसँग एउटै पनि भएन । दार्जलिङबाट ल्याएका जिन पाइन्ट एक–दुई ठाउँमा किन्न पाइन्थ्यो । त्यसबेला बजारमा जिन पाइन्ट आएको साथीहरूबाट थाहा पाएँ तर मसँग पैसा थिएन । जिन पाइन्ट किन्न पैसा सापटी माग्ने औकात त थिएन नै त्यसमाथि माग्ने खालको पनि म थिइनँ । त्यसबेला कलेज बन्द थियो । त्यसैले मैले जिन पाइन्ट किन्नका लागि साथीभाइ कसैलाई थाहै नदिई मोटरबाटो खन्न ज्यामी काम गर्ने निर्णय गरेँ । त्यो खटलाबाट नजिकै थियो । गोर्खाली दाइ र साथीहरूले देख्लान् भन्ने पनि पीर थियो । एकपटक त्यस्तै साह्रै आपत परेकाले जुत्ता सिउने निर्णय गरेर जुता सिउन बसेको मात्र के थिए मनु सुब्बालाई देखेपछि लाजले भागेको थिएँ । त्यसबारे मेरो संस्मरण रचना साहित्यिक पत्रिकामा प्रकाशित पनि भएको छ ।
बाटो खन्ने ज्यामीको दैनिक ज्याला कति थियो मैले बिर्सेँ । मैले बाटो खन्न सक्छु कि सक्दिनँ, गैटी र झेङ्पाल उचालेर बाटो खन्न कत्तिको गाह्रो हुन्छ भन्ने कुरा मैले अनुमान नै गरेको थिइनँ । बाटो खन्ने र त्यसबाट आएको पैसाले जिनको पाइन्ट किन्ने भन्ने टुङ्गोमा म पुगेँ । बाटो खन्न गएँ । मैले मभन्दा अग्लो झेङ्पाल दुई घण्टाजत्ति के उचाल्दै पछार्दै गरेको थिए मेरा दुवै हातका हत्केलामा फरर फोरा उठे । त्यसैबेला बुबालाई सम्झेँ जसले कोदालो खनेर कृषिकर्म गरेर नै जीवन बिताउनुभयो । मेरो हातमा उठेका फोरा कसैलाई देखाइनँ । झेङ्पाल उचाल्दै पछार्दै गर्दा केहि समयपछि ती फोरा फुटे । फोरा उठेर फुटे पनि काम गर्दै गएँ । मलाई त्यसबेला मात्र साह्रै कठिन भयो जब दुवै हातमा उठेका फोरा फुटेपछि त्यस ठाउँबाट रगत बग्न थाल्यो । रगत आएपछि अरूले पनि देखे । मैले त्यो एक दिन मात्र बाटो खन्ने काम गरेँ । भोलिपल्ट मेरा हत्केला सुनिएका थिए । कमला दिदीले थाहा पाएपछि गाली गर्दै सम्झाउनुभएको थियो । मेरो लागि जिनको पाइन्टको रहर धेरै नै महँगो साबित भयो ।
बी.ए. दोस्रो वर्षको परीक्षा दिएपछि म नेपाल आएँ । नतिजा प्रकाशित भयो । पहिलो पटकमा नै पास भएँ । फेरि मिजौराम पुगेँ । त्यसबेला निर्मल दाइले खट्ला बजार कमला दिदीकै घरमा खाद्य पसल खोल्नुभएको थियो । म केहि समय निर्मल दाइ, भाइ कुशल र परिवारका सदस्यसँग बसेँ । दाइ नारायण थापा प्रहरी इन्स्पेक्टरको तयारीमा हुनुहुन्थ्यो । त्यही पढेकाले मलाई पनि सरकारी जागिरको सम्भावना थियो । निर्मल दाइ र मिनु दिदीले एम.ए. गरेर जान सल्लाह दिनुभएको थियो । एम.ए. नेपालबाट गर्दा नेपालमा जागिर खान सजिलो होला भन्ने सल्लाहले करिब ६ वर्ष ४ महिना त्यहाँ बसेर पुस २०३९ (दिसेम्बर १९८२)मा म मिजौरामका सुनौला यादहरू र बी.ए.को प्रमाणपत्र लिएर नेपाल फर्केँ । यो बीचमा मेरा मित्र एवम् दाइ छबु, दाइ रामसिंह गुरुङ, विक्रम गुरुङ, मित्र पदम क्षेत्री हामी बीच हुनुहुन्न भन्ने थाहा पाउँदा झस्केको हुँ ।
यो संस्मरण जिन पाइन्टको रहरबाट उब्जेको हो । तैपनि लामो भयो । त्यस्तै थुप्रै सम्झना ह्वारह्वार्ती आउँदा रहेछन् । त्यहाँको सबैभन्दा रमाइलो पर्व देउसीभैलो हुन्थ्यो । त्यसबाट उठेको रकमबाट आयोजना गरिने वनभोजमा ऐजल भरका गोर्खालीको विशाल जमघट हुन्थ्यो । त्यहाँ नाच्ने, गाउने, पिउने, प्रेमको प्रस्ताव राख्ने सबै हुन्थ्यो । वनभोजमा खिचेका रङ्गीन फोटोहरू धुन दिल्ली पठाइन्थ्यो । जाने पनि नजाने पनि, दुःखमा पनि सुखमा त्यहाँका कैयौँ स्थानीय साथीहरूलाई उछिन्दै त्यहाँका गोर्खा युवाले गरेका सबै कार्यक्रममा सक्रिय सहभागी बनेँ । कमला दिदीले कुँडिएर बस्न कहिल्यै दिनुभएन । रमाइलो गर्दा कैयौँ गल्ती पनि गरेँ । आपूmभन्दा ठूलाले भनेको मानेर तुरुन्तै सुधारेँ । मैले शारीरिक रूपमा जस्तोसुकै मेहनत र दुःख जे गरे तापनि साथीभाइसँग हिँड्ने कुरा मलाम जानेदेखि सिनेमा हेर्न जानेसम्मका काममा म खुम्चिएर बसिनँ । अन्तमा कमला दिदी र निर्मल दाइले दिएको बस र रेलको भाडासहित, प्रमाणपत्र, अनुभव र यादहरू साथमा राखेर मिजौरामसँग बिदा भएँ । इ.पू २७५० देखि इ.पू १७५० सिन्धु सभ्यताको सुनौलो युग भएझैँ मिजौराम मेरो जीवनको सुनौलो युग साबित भयो ।


नेपाल फर्केपछि अध्ययन, जागिर र परिवारको जिम्मेवारी सहितको झन् कठोर, झन् दुःखी र दर्दनाक जीवन प्रारम्भ भयो । मिजौराममा भएको सुनौलो युगबाट फेरि फलामे युगमा प्रवेश गरेँ । त्यो फलामे युग मिजौरामबाट फर्केपछि करिब २५ वर्ष रह्यो । योग्य, इमानदार र मेहनती भइएन भने क्षणभर सुख त होला तर जीवनको उत्तरार्धमा जुनबेला हड्डी खिइएको हुन्छ, छाला चाम्रिएको हुन्छ, मुखबाट ¥याल चुहेको हुन्छ र नसा फुल्न थालेका हुन्छन् त्यसबेला असह्य कष्टकर हुन्छ । त्यसबारे नयाँ पुस्ता कत्तिको सचेत छन् ? त्यो आज धेरै अभिभावकको गहन प्रश्न र पीडा पनि बनेको छ ।
पढ्ने अठोटका साथ जिनको पाइन्ट लगाउने रहर निमोठिन हुँदैन । अनि, जिन पाइन्टको लागि मात्र दौड्न त झन् हुँदै हुँदैन । मैले अल्लारे युवावस्थामा माझेको जुठा भाँडाको कालो मोसो अहिले मेरा औलाहरूमा छैन । मैले बाटो खन्दा उठेका हातका फोराहरू अहिले मेरा हत्केलामा छैनन् । त्यसलाई मैले सुनौलो युग मानेको छु । म सुखी छु । मलाई खान र बस्न कुनै समस्या छैन । त्यसैले आफ्नो सिरानीमा योग्यताको प्रमाणपत्र, शरीरमा जाँगर र छातीमा इमानदारीको मूर्ति हुने हो भने जीवनमा दुःख र आँसुले कहिल्यै बास पाउँदैन । मिठो खाने, जिनको पाइन्ट लगाउने मात्र होइन चिल्लो कार चढ्ने रहर पनि पूरा हुन्छ । त्यसले त आफूलाई मात्र होइन देशलाई पनि सम्पन्न र सभ्य बनाउन मद्दत गर्छ । मिजौराम ऐजलका मेरा अभिभावक एवम् अग्रजलाई नमन गर्दै मित्रहरूलाई मित्रताको न्यानो अभिवादनसहित आभार प्रकट गर्दछु । ॐ फोन ९८४१३७७०८३

विष्णु सर नमस्कार ।
यहाँले लेखेको संस्मरण अत्यन्त राम्रो लाग्यो । यस संस्मरणमा के छैन, इतिहास आएको छ, आप्mनो बाल्यकाल आएको छ, नेपालीहरूको इतिहास आएको छ, आप्mना अभिभावकले सोच्ने गरेका समयानुकूल विचार आएको छ । अनुसन्धानमूलक संस्मरणमा आप्mनो जीवनको अत्यन्त कष्टदायी जीवनयात्राको सन्दर्भ, लाहुर जाने नेपालीको यथार्थ स्थिति र त्यहाँ भारतमा अनन्तदेखि बस्ने नेपालीहरूले आज पनि डराइ डराइ बस्नुपर्ने बाध्यता आएको छ । त्यहाँका व्यक्तिहरूले नेपालीलाई हेप्ने प्रवृत्ति कस्तो खुलस्त यहाँले वर्णन गर्नुभएको छ, अत्यन्त खुसी लाग्यो । मैले यस लेखलाई दुई पटक पढेँ । आनन्द आयो । तपाईंले आप्mनो दुःख भएको र त्यस वेलामा गरिएका सम्पूर्ण कुरालाई जस्ताको तस्तै राख्नुभएको छ । यस्ता संस्मरणहरू निरन्तर आइराखून् । धेरै धेरै बधाई छ ।
ठाकुर शर्मा भण्डारी

फाटेको झुल भित्रका तपश्वी

साहित्यिकिक द्वैमासिक पत्रिका दायित्वमा असोज –कात्तिक २०७७ मा प्रकाशित । धन्यवाद सहित साभार


संस्मरण

मध्ये बैशाखको बेला थियो, साल २०६९ । नेपालमा लोकतन्त्रको दुन्दुभि बजेको थियो । वि.सं. २०६२–६३ को आन्दोलनको ज्वारभाटाको राग शान्त भईसकेको थिएन । विकासको गति आजको आजै र भोलीको भोली हुन्छ भन्दै झ्याली पिटेर शहर छिरेको थियो । गाउँमा पस्न तयारी गर्दै थियो । हिमालको हिउँ, पहाडको उकाली–ओराली र तराईको गर्मी भित्र रोग, भोक, अभाव र दुःखले चिमोटिएर चाउरी परेको नेपालीका गाला तन्किन्छन् र दाम्री परेको पेट चर्न गएको बाख्राको पेट पुटुक्क अघाएझैँ अघाउछ भन्नेमा सबै ढुक्क थिए । अर्थात, सबै नागरिक यति सम्म ढुक्क भएका थिए कि निन्याउँरो अनुहार र नारा जस्तो बटारिएको पेट लिएर त्यसपछिको दुई–चार वर्ष पछि चारो खोज्न भौतारिन पर्दैन ।
बस्न सबैको घर हुनेछ । घर–घर र चोक–चोकमा पिउने पानी हुनेछ । खाद्यान्न आयात गरिने छैन । सयौँ ठूला विद्युतका आयोजना शुरु हुनेछन् । हुलाकी राजमार्ग, उत्तर–दक्षिण राजमार्ग, मध्य–पहाडी राजमार्ग सम्पन्न हुनेछन् । हिमाली राजमार्ग, खनिज उद्योग, मेलम्ची खानेपानी आयोजना जस्ता अन्य आयोजना, सिँचाई आयोजना, कृषि, खनिज, जलस्रोत विश्व विद्यालय स्थापना हुनेछन् । सुशासनका सिद्धान्तनुसार सबै आयोजना कार्यान्वयन हुनेछन् । विरामी हुँदा अस्पतालको कुरो के भोर गाउँका स्वास्थ्य चौकीमा पनि नेपालमै पढेर आएका चिकित्सकले सेवा दिनेछन् । कार्यालय सहायकले नर्सको काम गर्ने छैनन् ।
राजनैतिक परिवर्तन पछि देशमा सुशासन हुन्छ । भ«ष्टाचारको अन्त्य र विकास आयोजनाको प्रारम्भ हुनेछ भन्नेमा देशका आम नागरिक ढुक्क थिए । हामी पनि ढुक्क थियौँ । त्यसैको विश्वासमा पत्रकारितासँग आवद्ध हामी केही बबुरा पनि देशमा राजनैतिक आन्दोलन पूर्णरुपमा अन्त भएको छ भन्नेमा विश्वस्त भयौँ । अबको आन्दोलन भनेको विकास नै हो । विकास भनेको दिगो विकास हो । विकास भनेको समग्र नेपालीको जीवनस्तर उकासिने सम्पन्नता तिर अग्रसर आर्थिक विकास हो । विकास भनेको आधारभूत आवश्यकताका लागि परनिर्भरताबाट मुक्त हुनु हो भन्नेमा विश्वस्त भयौँ । निरङ्कुश शासनको जस्तो विकासको मुल फुटाउने र एशियाली मापदण्डमा पु¥याउने नारामा सिमित हुने अबको गणतन्त्रात्मक प्रणालीको विकास होइन । भोक मेटाउने विकास । सहज सेवा पाइने विकास । घरको छानो फेर्ने विकास र स्वस्थ बन्न सहजै औषधि र सूई पाइने विकास र विकासको लागि शिक्षा भन्नेमा विश्वस्त भएका थियौँ ।
सोही अनुरुप अब राजनैतिक आन्दोलन, प्रेस स्वतन्त्रता, मानव अधिकार जस्ता कुरामा कुहिरोको काग जस्तो रुमल्लिन पर्दैन । ती त सबै २०४६ देखि २०६३ सम्मको आन्दोलमा प्राप्त भए । वास्तवमा भएको पनि हो । हो, त्यसैले राष्ट्रिय सञ्चार विकास केन्द्रले पनि आधारभूत पत्रकारिता, स्वास्थ्य पत्रकारिता, विपत् पत्रकारिताको ठाउँमा स्थानीय पत्रकारलाई ‘विकास पत्रकारिता’को तालिम दिने अभियानमा धम्मरधुस लागेको थियो ।
२०७६ साल मंसिरसम्म आइपुग्दा केन्द्रले पुरानो ७५ जिल्ला मध्ये मनाङ बाहेक ७४ जिल्लामा पुगेर तालिम सञ्चालन ग¥यो । कुल १०७ तालिम मार्फत ११२७ महिलाको सहभागितामा जम्मा २५४६ जना पत्रकारलाई आधारभूतदेखि उच्चस्तरका र विषयगतमा स्वास्थ्य, विकास, लेखन सिप, विपत् पत्रकारितामा तीनदिनदेखि पाँचदिनसम्मका तालिम दिएको थियो । सुदूर पश्चिमबाट प्रारम्भ गरिएको पत्रकारिता तालिममध्ये करिव ५० जिल्लामा केन्द्रले सञ्चालन गरेको तालिम पहिलो थियो ।
त्यसै अभियानमा रौतहटको सदरमुकाम गौरमा अष्ट्रेलियन राजदूतावासको आर्थिक सहयोगमा पाँच दिने विकास पत्रकारिता तालिमको आयोजना गरियो । त्यो २०६९ को बैशाख महिना थियो । तालिम ५५ औँ थियो भने जिल्ला ४०औँ थियो । तालिमको प्रमुख उद्देश्य स्थानीय सञ्चार माध्यम पत्रपत्रिका, एफ.एम. र अनलाईनमा कार्यरत खासगरी महिला तथा युवा पत्रकारको विकास पत्रकारितामा समाचार पहिचान, संकलन तथा लेखन शैली र क्षमता बृद्धिगरी विकास सम्वन्धी समाचार तथा लेखलेख्न प्रेरित गर्नु एवं उनिहरुलाई सवल बनाउनु थियो । पत्रकारिता गरिरहेका तर तालिमको अवसर नपाएका युवा पत्रकारलाई लक्षित गरिएको थियो ।
हामीले तालिम गर्दा नेपाल पत्रकार महासँघको जिल्ला शाखासँग समन्वय गरेर गर्ने गथ्र्यौँ । तालिमको विषयको आधारमा विकास पत्रकारिताको तालिममा जिल्ला समन्वय समिति, स्वास्थ्य पत्रकारितामा जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय, विपत् पत्रकारितामा जिल्ला प्रशासन कार्यालय अन्य विषयमा त्यस क्षेत्रका स्थानीय निकाय एवं विज्ञसँग सहकार्य गथ्र्यौँ । त्यसबेला पत्रकार महासँघ रौतहट जिल्ला शाखाको अध्यक्षमा शैलेन्द्र गुप्ता हुनुहुन्थ्यो । बैशाख १३ देखि १७ गतेसम्म तालिम सञ्चालन गर्ने मिति तय ग¥यौँ । प्रायः गरेर हामीले सबै गर्मीमा पहाड र हिउँदमा तराईमा कार्यक्रम गर्ने गरेका थियौँ । त्यसपटक रौतहटमा भने तारतम्य मिलाउन नसक्दा गर्मी समय परेको थियो ।
उद्घाटनको समयमा अध्यक्षता गर्ने, तालिमको अवसर नपाएका स्थानीय पत्रकार छनौट गर्ने, होटल र खानाको व्यवस्था गर्ने, जेनरेटरको व्यवस्थागर्ने, विकासमा स्थानीय सञ्चार माध्यमले उठाएका विषयबारे प्रशिक्षण दिने जस्ता कार्यको समन्वय र प्रस्तुतिको जिम्मा महासँघको जिम्मामा थियो ।
कुरा आयो होटलको । ‘गौरमा सुविधा सम्पन्नको कुरा छोडौँ सामान्य रुपमा पनि बस्न मिल्ने होटलको अभाव छ त्यसैले चन्द्रनिगाहापुरमा तालिम गर्ने कि’ भन्ने सुझाव महासँघका जिल्ला अध्यक्ष गुप्ताले दिनुभएको थियो । सुझाव राम्रो थियो । चन्द्रनिगाहापुरमा गर्दा राजधानीबाट जाने प्रशिक्षकलाई सुविधा हुने थियो । तर गौरमा रहेमा पत्रकार र स्थानीय निकायलाई असुविधा हुने भएकाले मैले ‘गौरका स्थानीयले सोही स्थानमा जीवन बिताएका छन् भने हामीलाई पाँच रात रौतहटको सदरमुकाम गौरमा रहेका होटलमा बस्दा कतिनै कष्ट होला र ? कष्ट भयो नै भने पनि सहौँला ’ भन्ने जवाफ दिएँ । गौरमानै तालिम गर्ने टुङ्गो गरियो ।
रौतहट नेपालको तराईको पूर्वी क्षेत्रमा पर्ने खेतीयोग्य भूमि भएको एक जिल्ला हो । वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसंख्या ६८६७२२ रहेको छ । समुद्र सतहदेखि १२२ मिटरदेखि चुरेसम्म पुग्दा यसको अधिकतम उचाई २४४ मिटरसम्म रहेको छ । यहाँ उष्ण तथा समशितोष्ण हावापानी रहेको छ । मनसुनी वर्षाको मुख्य क्षेत्रमा पर्ने हुँदा यहाँ २२ सय मिलिमिटरसम्म वर्षा हुन्छ । जिल्लाको पूर्वमा सर्लाही पर्दछ जसलाई बाग्मती नदीले छुट्ट्याएको छ । पश्चिममा बारा, उत्तरमा मकवानपुर दक्षिणमा भारतको बिहारको बैरगनियां क्षेत्र पर्दछ । नेपालको एकीकरणलाई निस्तेज पार्न जय प्रकाश मल्लको सहयोगकोलागि बंगालका सुल्तानका फौजसँग गोर्खाली सेनाको रौतहटको संग्रामपुरमा लडाइँ भएको इतिहासमा पाईन्छ । त्यसबेला समनपुरमा गोर्खाली सेनाले सुल्तानका सेनालाई परास्त गरेको र विश्रामपुरामा पुगेर गोर्खाली सेनाले खुशियाली मनाएर राजदेवी मन्दिरमा पूजा गरेको भन्ने कुरा अझैसम्म स्मरण गरिन्छ ।
यहाँ धेरै मठ तथा मन्दिर रहेका छन् । प्रमुखमा लक्ष्मीनारायण, भगवती, ईश्वरनाथ महादेव, रामजानकी आदि छन् । लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको स्थापना पछि नयाँ पर्यटकीय क्षेत्रको यहाँ विकास गर्न थालिएको छ । त्यसमध्ये नुनथर, त्यहाँ रहेको शिवमन्दिर र अमिलो पानी भएको गहिरो इनार , बागमती नदी माथि सर्लाही जिल्ला जोडने झोलुङ्गे पुल, जुङ्गे झरना, हालसालै बनेको नमुना मुसहर बस्ती, रामसार क्षेत्र, साकाहारी नगरपुर गाउँ, निजगढ, चन्दनिगाहापुरसहित गौर बजार, राणाकालीन पुरैनवा दरवार यहाँका मुख्य पर्यटकीय तथा तीर्थ स्थल हुन् ।
रौतहटदेखि १८० किलोमिटर दक्षिणमा रहेको भारतको चिंरादभन्ने ठाउँमा नयाँ ढुङ्गे युग करिव १२ हजार वर्ष पहिलेदेखि मानिसको बसोबास रहेको भन्ने कुरा त्यहाँको पुरातत्व विभागले जनाएको छ । उत्खननमा धेरै पुराना माटाका भाडा फेला परेका छन् । त्यसको आधारमा रौतहटको यस क्षेत्रमा पनि त्यसबेलादेखि मानव जातिको बसोबास हुन थालेको भन्न मिल्छ । जिल्ला समन्वय समितिका अनुसार रौतहट जिल्लाको नाम ‘राउत’ र ‘हट’ भन्ने दुई शब्दहरु मिलेर बनेको हो । ‘राउत’ भन्नाले खासगरी यादव जातिको थरलाई बुझाउँछ भने ‘हट’ भन्ने शब्दको अर्थ बजारहुन्छ । यसरी ‘राउत’ ‘हट’बाट रौतहट भएको हो । यसको अर्थ यादवहरुको बसोबास भएको ठाउँ भनेर पनि बुझिन्छ । यहाँ मुसलमान, यादव, कुर्मी, तेली, कानु, थारु, चमार, हरिजन, राम आदि जातिको बसोबास रहेको छ । यहाँका बासिन्दाले बज्जिका, उर्दू, नेपाली, भोजपुरी, थारु, मैथली, तामाङ, मगर भाषा बोल्दछन् । हाल यहाँ १६ नगरपालिका र २ मात्र गाउँपालिका रहेका छन् ।
यो जिल्लाको साक्षरता प्रतिशत जम्मा ४२ प्रतिशत रहेको छ जुन हुम्ला, बझाङ र बाजुरासँग नजिक छ । औसत आयु ७० वर्ष रहेको छ । दु्रतमार्ग र निजगढ विमानस्थलको निर्माण पछि रौतहटको आधुनिक विकासमा पक्कै पनि ठूलो फेरबदल आउने पक्का छ ।
काठमाडौँदेखि दक्षीणकाली, भीमफेदी, हेटौँडा, अमलेखगञ्ज, निजगढ, चन्द्रपुर हुँदै गौर बजार करिव २ सय किलोमिटर रहेको छ । चन्द्रपुर (चन्द्रनिगाहपुर) बाट गौर करिव ५० किलोमिटर दक्षिणमा पर्दछ । तालिमको सबै तयारी भएको थियो । रौतहटबाहेक बारा, पर्सा, सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा र सिन्धुलीबाट सहभागी निश्चित भएका थिए । प्रशिक्षकमा प्रा. रामकृष्ण रेग्मी र श्रीरामसिंह बस्नेत हुनुहुन्थ्यो । बैशाख १२ गते प्रा. रामकृष्ण रेग्मी र म बल्खुबाट सुमो मोटरमा दक्षिणकालीको बाटो भएर गौर तिर लाग्यौँ । श्रीरामसिंह बस्नेतको भोलीपल्ट आउने कार्यक्रम थियो ।
करिव चारबजे हामी गौर पुग्यौँ । शैलेन्द्र गुप्तासँग भेट भयो । उहाँले देखाउनु भएको होटलमा झोला राख्यौँ । एक तले होटलका कोठा अतिनै सामान्य थिए । कोठाको अगाडि खुला नाली थियो । त्यो अत्यन्त फोहोर थियो । कोठा भित्र झ्यालको चेप, कुनाकानी र दलिनमा माकुराको जालो र माउसुलीले एक अर्कालाई आक्रमण गर्न ढुकेर बसेका थिए । कोठाको बीचमा खाट थियो । खाटमा सिरक, सिरानी र झुल एकै ठाउँमा गुटुमुटु पारि राखिएको थियो । कोठाको कुनामा पान खाएर थुकेको दाग देखिन्थ्यो भने झ्याल वरपर चुरोटका ठुटा थिए । बत्तिको प्लग कम्मर भाँचिएको बृद्धको जस्तो बाङ्गिएर लत्रेको थियो । लामखुट्टे धपाउने हरियो गोलो आकारको धुपका टुक्राटाक्री वरपर थिए । त्यहाँको दृश्यले होटलका कोठा धेरै दिनदेखि सफा नगरिएको भन्ने सजिलै थाह हुन्थ्यो । दुईटा कोठामा झोला राख्यौँ ।
कोठाको अवस्था देख्दा मलाई असजिलो महसुस भयो । म लामखुट्टेदेखि तर्सन्छु । दिउँसोको गर्मीमा त त्यहाँ लामखुट्टे देखिएका थिएनन् । तर साँझपख हुने लामखुट्टेको फौजको संख्या महाभारतको लडाईमा कौरव र पाण्डवको सेनामा भएका सेनाको संख्या भन्दा कम नहुने मैले अनुमान गरिसकेको थिएँ । फेरि त्यसबेला चौपट्टै लोडसेडिङ् हुन्थ्यो । पंखा चलाउँदा पनि पसिना निरन्तर आइरहन्थ्यो । पंखा नहँुदा नुहाउन पानी खोज्न पर्दैन्थ्यो ।
म जसोतसो रात काटुँला । तर मभन्दा पाको उमेरका रेग्मीसरको लागि के गर्ने होला, म विचलित भएँ । मलाई साह्ै पीर प¥यो । किनभने त्यो त मेरो जिम्माको कुरा थियो । विशिष्ट प्रशिक्षकलाई त्यस्तो होटलमा राख्नु भनेको त मेरो गैर जिम्मेवारी हो । अन्य, प्रशिक्षक हुन्थे भने सायद उनीहरु तालिम छोडेर त्यहाँ बस्नु भन्दा रात्रीबसमा राजधानी फर्कने थिए । जे होस्, कमजोरी त मेरो मात्र हो । मलाई शैलेन्द्र गुप्ताले होटलको अवस्थाबारे जानकारी दिनुभएको थियो । मैले रौतहट एउटा आन्दोलनको इतिहास भएको, पुरानो संस्कृति र सभ्यताको चिनारी बोकेको, भारतबाट भारतीय पर्यटक आउने जाने गर्ने गरेको पक्कै पनि राम्रो होला भन्नेमा विश्वस्त थिएँ , आफैमा । त्यसैले निरीक्षण गरिनँ । त्यो मेरो अनुमान गलत भयो े । अनुमानमा भर पर्न हुँदैन ।
म त गैर जिम्मेवारमा गनिने भएँ । झोला फालेर बाहिर निस्केँ । शैलेन्द्रजीसँगै वरपर अन्य होटलको खोजिमा निस्क्यौँ । त्यो भन्दा राम्रो होटल भेटेनौँ । अन्तमा, त्यो एक रात जसरीतसरी लामखुट्टेसँग पौठेजोरी खेलेर भए पनि बिताउने र भोलीपल्टदेखि कर्मचारी मिलन केन्द्रको पाहुना घरमा बस्ने समझदारी शैलेन्द्र र मैले ग¥यौँ । खाना खाने रेष्टुरेन्ट भने सफा थियो ।
पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा पर्ने चन्द्रपुरमा सुविधायुक्त होटल थिए । तर सदरमुकाम गौरमा त्यसबेला सामान्य स्तरको एउटै पनि बस्न योग्य होटल रहेनछन् । त्यस्तो किन त ? त्यस्तो किनभने, सरकारी, गैरसरकारी, पार्टी, सामाजिक संघसंस्थाका जे जति कार्यक्रम हुन्थे सबै चन्द्रपुरमा हुन्थे । त्यहाँ पूर्व–पश्चिम कुनै ठाउँमा यात्रा गर्न मिनट–मिनटमा बसको सुविधा थियो । सदरमुकाम भएर के गर्नु ? गौरलाई चन्द्रशमशेरको निगाहा पाएको चन्द्रनिगाहापुरले कलकत्तामा राणाहरुका परित्यक्त दरवार दयनीय अवस्थामा रहेजस्तै दयनीय बनाइदिएको रहेछ । मनिसलाई ठेस नलागेसम्म दुखाई थाह हुँदैन । त्यस्तै भयो ।
म होटलमा फर्कँदा साँझ परेको थियो । साँझपखको समय लामखुट्टेको लागि स्वर्णिम समय हो । होटलको कोठाको अगाडिको खुला नालीबाट लामखुट्टेको झुण्ड अरिङ्गालको गोलोमा कसैले ढुङ्गा हान्दा जसरी मानिसको टाउको माथि खनिन्छन् त्यसैगरी उडेका थिए । नालीबाट उडान भरेका ती लामखुट्टे सिधै खिया लागेर भ्वाङ् परेको झ्यालको जालीबाट कोठाभित्र मिसाइलको गतिमा छिरेका थिए । म मेरो कोठा भित्र छिरेँ । गौरका लामखुट्टे सबै त्यहीं होटलको कोठामा मलाई स्वागत गर्न आएको अनुभूति गरेँ । जसोजतो झोलाबाट टर्च लाइट निकालेँ । मैनबत्ती, सलाई र लामखुट्टे भगाउने धूप एक सेट मेरो कोठामा राखेँ र रेग्मीसर बसेको कोठामा छिरेँ ।
कोठामा धमिलो बत्ति बलेको थियो । पंखा चलेको थिएन । रेग्मीसर पसिनाबाट स्नानरत अवस्थामा विछौनाको बीचमा झुल भित्र हुनुहुन्थ्यो । झुल बाँध्ने ठाउँ नभएकाले उहाँले झुल ओढ्नु भएको थियो । झुलमा चारवटा ठूला प्वाल रहेछन् । ती ठूला भ्वाङ्बाट छिरेका लामखुट्टेले उहाँलाई मौरीले उनीहरुको चाका घेरेझैँ घेरेर आफ्ना तीखा सुईरा गाढ्दै थिए । उहाँले घरीघरी अनुहारमा चुम्बन गर्न अत्तालिएका वैंसले उन्मत्त लामखुट्टेलाई धपाउँन चेष्टा गर्नु हुन्थ्यो । होटल खोज्न हिडेको म लखतरान भएर फर्कँदा नेपाली पत्रकारिता जगतका तपश्वी फाटेको झुल भित्र दधिची बनेर लामखुट्टेलाई सर्वस्व सुम्पेर खाटको बीचोबीच भागमा पलेटी कसेर बस्नु भएको देखेँ ।
त्यसबेला मलाई मैले हदैसम्म अपराध गरेको महसुस भयो । म न क्वाँ क्वाँ डाको छोडेर रुन सकेँ न त खित्का छोडेर हाँस्न नै । मैले गैरजिम्मेवार कर्म गरे भन्ने त महसुस गरेको थिएँ नै । तर त्यति भनेर म उम्कँने ठाउँ थिएन । म पूर्व जन्म र पूर्नजन्ममा विश्वास नगर्ने मानिस । जीवन भनेको वर्तमान जीवननै हो । धर्म, पाप, स्वर्ग र नर्क यही पृथ्वीमा छ । बाँचुञ्जेल राम्रो कर्म गरेर जीवनलाई सुख र सन्तोषको बाटोबाट हिँडाउन पर्छ । मर्नु नै मुक्ति पाउनु हो । अर्को जन्म हुदैन । आफ्नो निहित स्वार्थ र फाइदाको लागि अरुलाई दुःख दिन हुदैन । त्यो पाप कर्म हो । त्यसको हरहिसाब पनि यहीँ जन्ममा चुक्ता गर्नु पर्छ भन्ने दर्शनसँग म नजिक छु । प्राचीन ऋषि चार्वाक यो दर्शनका प्रर्वद्धक हुन् । प्रा. रेग्मीलाई त्यो हालमा राख्नु मैले पाप कर्म गरेको ठहर्छ र मैले त्यसको सजाय पाउनु पर्छ भन्नेमा म पुगेँ । उहाँ अरुलाई पटक्कै दुःख दिन चाहनुहुन्न । अरुको दुःखमा सहयोग हुने भए उहाँ दधिची बन्न तयार हुनुहुन्छ । करिव वीसवर्ष लामो संगतबाट मैले उहाँलाई चिनेको त्यसरीनै हो ।
प्रा. रामकृष्ण रेग्मी नेपाली पत्रकारिता जगतको भीष्मपितामह हुनुहुन्छ । वर्तमान नेपालमा रहेका छापा, तथा विद्युतीय सञ्चार माध्यममा काम गर्ने सम्पादक, पत्रकार, कलेजमा अध्यापन गर्ने क्याम्पस प्रमुखदेखि प्राध्यापन पेशामा संलग्न गुरुहरु उहाँबाट प्रशिक्षित तथा अध्यापन नगराईएका सायदै भेटिएला । उहाँ पत्रकार, प्रशिक्षक, पत्रकारिता प्राध्यापन र अनुसन्धानमा विगत ५० वर्षदेखि निरन्तर रुपमा क्रियाशील हुनुहुन्छ । त्यसबाहेक अनुसन्धान र विभिन्न विषयमा अनुसन्धानात्मक सोधपत्र तयार गरि प्रस्तुत गर्ने प्रस्तोतामा उहाँ नेपालको प्रमुख स्रोत ब्यक्ति हो । ‘ हामीसँग पनि क्षमता छ , हामी पनि अनुसन्धानमूलक कार्यपत्र तयार गर्न सक्छौँ’ भनेर सेमिनार हल र चिया पसलमा धाक दिने विद्याबारिधि गर्ने डाक्टरहरु धेरै भए तापनि चाहे ती सरकारी हुन, अन्तरराष्ट्रिय गैर सरकारी हुन वा स्वदेशमानै रहेका गैर सरकारी संस्था नै किन नहुन उहाँमा नै पूर्ण भर पर्नु पर्ने अवस्थामा परिवर्तन भएको छैन ।
त्यस्तो राष्ट्रिय व्यक्तित्वलाई साथमा लिएर हिडने अवसर मैले पाएको थिएँ भने देशको कुनामा रहेका पत्रकारले पनि उहाँबाट ज्ञान हासिल गर्ने सुवर्ण अवसर प्राप्त गरेका थिए, जुन हामी सबैकोलागि फाइदाजनक थियो । तर त्यो साँझ म झस्केँ । मैले पनि त्यसबेलासम्म पत्रकारिता जगतसँग करिव २७ वर्षको नाता कायम गरिसकेकोे थिएँ । अन्तर्राष्ट्रिय, राष्ट्रिय, क्षेत्रीय र जिल्ला स्तरका त्यस्ता कार्यक्रम सन्तोषजनक रुपमा आयोजना गरेको थिएँ । तर त्यहाँ पत्रकार महासँघका अध्यक्ष ्र गुप्ताको सुझावलाई नमानेर, भावुक बनेर, चन्द्रपुरमा नगरी गौरलाई माया गर्दा त्यस्तो दुर्दशामा परिएको थियो ।
‘सर मैनबत्ती, सलाई र धुप ल्याएको छु ’ भन्दै त्यो सामान झ्यालमा राखेँ ।
‘‘ मैले विस्कुट पनि बोकेको छैन, औषधि खानु पर्ने थियो । केही खान पाइएला कि नपाइएला विष्णुजी’’ सरले भन्नु भयो ।
‘‘सर खानाको व्यवस्था नजिकैको एउटा रेष्टुरेन्टमा गरिएको छ । त्यो सफा छ । आज यो होटलभन्दा राम्रो अन्यत्र पाईएन । आज यसैमा रात काट्न पर्ने भयो । भोली कर्मचारी पाहुना घरमा सर्ने टुङ्गो पनि भएको छ । चाबी बोकेको कर्मचारी नजिक नभएको हुनाले जसोतसो आजको रात यहीँ काट्नु पर्ने भयो ।’’ मैले भनेँ
‘‘ यस्तै हो । मलाई थाह छ । लोडसेडिङ हुँदा कठीन हुन्छ । पीर मान्न पर्दैन । यो हाम्रो क्षमताको कुरा होइन । हामी त सदरमुकाममा छौ । यहींबाट हामीले देशको अध्ययन गर्ने हो । ’’ उहाँले भन्नु भयो ।
ठीक त्यसैबेला बत्ती पनि गयो । लामखुट्टे झन् खुशी भए । टर्च लाइट बाल्दै खाना खान गयौँ । रातभर बत्ती आउने र जाने क्रम निरन्तर नै भयो । फाटेको झुल भित्र लामखुट्टे पसिसकेको हुनाले हामी सुरक्षित हुने उपाए थिएन । एघार बजेदेखि विहान चार बजेसम्म १० चक्के र १२ चक्के ट्रकले चुरे पहाडतिरबाट बालुवा, रोडा र गिटी भारतको वैरगनियां तिर निरन्तर ओसारीनै रहेको कर्कश आवाज मन चुकचुकाउँदै सुनिरह्यौं । बिहानी पखको शितल हावाको प्रवेशले होला आधाघण्टा आँखा झिम्किएछन् ।
भोलीपल्ट तालिम यथावत प्रारम्भ ग¥यौँ । श्रीरामसिंह बस्नेत पनि सोही दिन गौर आइपुग्नु भयो । त्यसबेला उहाँ राष्ट्रिय समाचार समितिमा समाचार प्रमुख हुनुहुन्थ्यो भने मिडिया प्वाइन्टका प्रमुख प्रशिक्षक । बाहिर जिल्लाबाट आएका साथीहरुले पनि ‘चन्द्रपुरमा कार्यक्रम नगरेर किन गौरमा गरेको । हामी रातभर सुत्न सकेनौँ’ भनेर गुनासो गरेका थिए । दोस्रो दिन कर्मचारी मिलन केन्द्रको पाहुना गृहमा स¥यौँ । संयोगवश भनौँ वा कहिलेकाहीँ ठूला नेता वा हाकिमले त्यहाँ रात बिताउने भएकाले हुनसक्छ कि त्यहाँको झ्यालको जाली फाटेको थिएन, झुलमा लामखुट्टे छिर्ने प्वाल भए तापनि भ्वाङ परेको थिएन । पंखा चल्दथ्यो र धारामा पानी आउथ्यो । हामीलाई त्यति हुँदा आधारभूत आवश्यकता मनग्य पुगेको थियो ।
गौरमा रहेकै बेला एक दिन सीमानापारी भारतीय भूमि नेपाली काँग्रेसको जन्म भएको ऐतिहासिक ठाउँ बैरगनियां गयौँ । गौरदेखि मात्र दश किलोमिटर दक्षिणमा रहेको बैरगनियांको रेलवे स्टेसन र नेपालसँग त्यस स्थानको ऐतिहासिक नाताबारे गुप्ताले जानकारी दिनु भयो । अर्काको देशको विकास, उन्नति, सफलता देखेर गफ गरेरमात्र नहुँदो रहेछ । गफले देश विकास हुन्थ्यो भने हामी चन्द्रमामा उहिल्यै उक्लेका हुन्थ्यौँ ।
त्यो तालिम सम्पन्न भएको आठ वर्ष नाघेछ । त्यसपछि थप ३४ जिल्लामा थप ५२ तालिम सम्पन्न ग¥यौँ । प्रायः सबै तालिममा केही न केही स्मरणयोग्य दुःख र सुखका प्रेरणादायी घटना त हुन्छन् नै । तर मैले बैशाखको गर्मीको महिनामा रौतहटको गौरमा भएको त्यो तालिम भने सम्झिरहन्छु । हो त्यसैबेला, फाटेको झुल भित्र लामखुट्टेले घेरिएर कुक्रुक्क परेर बसेको एक सौम्य, शिष्ट, भलादमी, नेपाली पत्रकारिताको भीष्मपितामह , नेपाली पत्रकारका गुरु, श्रद्धेय रेग्मी सरलाई आँखा अगाडि झलझली देखिरहन्छु ।
चुरेको दोहन रोकिनै पर्छ । देशको मुटु, तराईको केन्द्रमा रहेको, प्राचिन इतिहासको घडा भएको , धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदामा धनि रौतहटको सदरमुकाम गौरमा लामखुट्टेको टोकाइ र गर्मीको अनुभव गर्नु हाम्रो लागि एक अध्ययन हो । यसमा रौतहट र गौरको तस्वीरभन्दा पनि देशको तस्वीर हाम्रो आँखा अगाडि झलझली देखिएको थियो । त्यो तस्वीरलाई हामीले कक्षाकोठामा नयाँ नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने युवा पत्रकारका अगाडि राखिदिएका थियौँ ।
आठ वर्ष पछि आजका दिनसम्म आइपुग्दा हामीले सोँचे जस्तो गरि विकास नभए तापनि केही परिवर्तन भएको छ । होटल, सडक, पुल बनेका छन् । सरसफाइमा ध्यान पुगेको छैन । अहिले गौर मात्र किन र ? रौतहट जिल्ला, प्रदेश नम्बर दुई र सिङ्गो नेपालले सुस्तनै किन नहोस, भ्रष्टाचार भएको किन नहोस् संरचनागत विकासको बाटो भने समातेको छ । आशा गरौँ, त्यसले गति पनि लिनेछ । –समाप्त–

यो ब्रह्म सबै तिमीलाइ

साभारः दायित्व मासिक माध–फागुन २०७६ ।

यो ब्रह्म सबै तिमीलाइ
जुन भित्रको शितल मेरो माया तिमीलाई
उषाको आभासँगै सूर्यको किरण तिमीलाई
आकाशको गाम्भीर्य मेरो सबै तिमीलाई
समुद्रको विशालता मेरो सबै तिमीलाई ।
१.
देउ ! बोझका तिम्रा पहाड सबै मलाई
देउ ! त्रासका तिम्रा सुनामी सबै मलाई
देउ ! मृत्युका तिम्रा भय सबै मलाई
देउ ! धोकाका तिम्रा पिडा सबै मलाई ।
२.

झरेको हेर ! आँशु तिम्रो देख्नै सकिनँ
घाउँ ह्दयको हेर ! तिम्रो सहनै सकिनँ
विष निल्न तिम्रो नीलकण्ठ नभई सकिनँ
उषा ओठमा तिम्रो नदेखि बाँच्नै सकिनँ ।
३.
कठै ! कति कमजोर प्राणी म नै रहेछु
‘जोत्न पर्छ टाउको चट्टानमा’ भन्नै भुलेछु
‘धारिलो शिशा हो जीवन घोचिरहन्छ’ भन्नै भुलेछु
आत्मनिर्भर हाँसो तिम्रो जीवनको देख्न ब्याकुल छु ।
४.
ह्दय भरीको माया मेरो सबै तिमीलाई
आँखा भरीको दृष्टि उपहार सबै तिमीलाई
ज्ञान भरीको भकारी नासो सबै तिमीलाई
सत्यको हो सत्य, यो ब्रह्म* सबै तिमीलाई ।

५.

  • जगत ।

यार्सागुम्बा

यो कथा रचना साहित्यिक पत्रिकाको पुष–माघ २०७७ को पुर्णाङ्क १६८ मा छापिएको छ । यसलाई धन्यवाद सहित ब्लगमा साभार गरिएको हो । धन्यवाद रचना परिवार ।
कथा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

२०६३ सालमा मुगुको मुगुम गाउँदेखि पूर्व डोल्पाको साल्दाङ, मुस्ताङको दामोदर कुण्ड हुँदै मनाङको नार र फु गाउँसम्म अत्यधिक हिमपात र हिमचितुवाको बिगबिगी नै भयो । त्यो वर्ष एक गाउँको किसानले अर्को गाउँको गोठालोलाई भनेको सुनेको आधारमा एक सय भेडा, सातवटा चौरी र दुईटा घोडा त हिमपहिरो र हिमचितुवाको आहारा बनेछन् । नाउर, हिमालयन थार, झारल त हिमचितुवाको मुख्य आहारा नै भइहाल्यो । पर्वतको महाराज हिमाल भएझैँ हिमाली भेगको जनावरको राजा हिमचितुवा हो । हिउँ नहुँदा हिमालयको सौन्दर्य शृङ्गारविहीन नारीजस्तो देखिएझैँ उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमचितुवा भएन भने हिमाली क्षेत्र नै बुच्चो देखिन्छ । त्यसैले यो जनावर हिमालको गहना हो । स्थानीयलाई जति दुःख दिए पनि उनीहरूले यसलाई देवताका रूपमा उच्च सम्मान प्रकट गर्छन् । पूजा गर्छन् ।


त्यही वर्ष माघको अन्तिम सातादेखि फागुनको एक गतेसम्म नेपालको पश्चिममा रहेको उच्च हिमाली क्षेत्र र हिमालयभन्दा उत्तरका उपत्यकामा उच्च हिमपात भयो । असोजमा परेको हिउँले माथिल्लो लेकमा चर्दै गरेका धेरै याक, चौरी र भेडा हिमपहिरोमा परेर मरेको धेरै भएको थिएन । त्यसबेला चार जना गोठालाको ज्यान गएको थियो । त्यो वर्ष मङ्सिरदेखि चैतसम्म नै हिउँ प¥यो । हिउँ परेपछि गहुँ, उवा, फापर आलु बढी उब्जनी हुने भए तापनि मानव र पशुको मृत्यु हुने भएकाले दुई–चार पाथी उवा बढी फल्दैमा त्यसको क्षतिपूर्ति हुन सक्दैनथ्यो । दक्षिणतिर साउन–भदौमा मनसुनी वर्षाले बाढीपहिरो ल्याएर जनधनको क्षति गराएझैँ हिमालमा बेमौसममा अत्यधिक हिउँ पर्दा हिउँपहिरो र कठ्याङ्ग्रिने चिसो सिरेटोले ठूलो क्षति भयो ।
चिसा दिन लामा भए । ढुङ्गै–ढुङ्गाको गाह्रो, माटोको चेप्टो छानो, र अलिकति उज्यालो मात्र छिर्ने झ्याल भएको घरमा गुइँठा धुँवारेर आगो ताप्दाताप्दै घर कुर्न बसेका हिमाली क्षेत्रका बुढाबा र आमाले अर्को जाडो देख्न पाएनन् । बुढा याक र चौरी पनि उभिँदाउभिँदै गर्लम्म ढले । हिउँदको समय हिमाली गाउँहरू अन्टार्कटिक महादेश जस्तै हुन पुग्छन् जहाँ ओहोरदोहोर हुनै सक्दैन । नातागोता को कहाँ कस्तो अवस्थामा छन् थाहा पाउन चैत–वैशाख नै कुर्नुपर्छ ।

‘त्यो वर्ष प्रकृति दुःखी भइन् त्यसैले मानव र पशुको बढी नोक्सानी भएको हो’ भन्ने कुरा सबै गाउँका बासिन्दा र गुम्बाका लामाबीच चलेको थियो । ‘कुन गाउँमा कसले धर्मविपरीत काम ग¥यो त्यसैले प्रकृतिदेवी रिसाइन्’ महिलाहरू धुपीसल्लाको धूप बाल्दै प्रकृतिलाई नरिसाउन विन्ती बिसाउँदै थिए । तीर्थ गर्न गएका लामाहरू चैतको अन्तिममा बल्ल गाउँ फर्के । माथिल्लो डोल्पाको साल्दाङ, नामगुङ, रोक्योका गाउँले पनि लामाको व्यग्र प्रतीक्षामा थिए । लामा गाउँ फर्केपछि दिन हेरेर सबै गाउँलेले प्रकृतिको पूजा गर्ने योजना गरेका थिए ।
डोल्पा साल्दाङनजिकै नागाउँ खोलाको किनारमा ‘रोक्यो’ नाम गरेको एउटा सानो गाउँ छ । गाउँभन्दा माथि एउटा अग्लो पहाड छ । त्यो पहाड कालो, फुस्रो, खैरो र रातो रङ भएको ढुङ्गा र गेगरबाट बनेको छ । त्यो पहाडको शिरमा पुर्खाले बनाएको चार हजार वर्ष पुरानो एउटा ठूलो चोर्तेन (स्तूप) रहेको छ । त्यो स्तूप भित्र चारजना बसेर पूजा गर्न र बत्ती बाल्न मिल्छ । त्यो स्तूप वोन्पो गुरु सेनरेवको जन्म हुनुभन्दा पहिलेदेखि त्यहाँ थियो भनेर पुर्खादेखि भनिँदै र मानिदै आएको छ । चोर्तेन परिक्रमाको साँघुरो मार्ग भने साल्दाङको गुम्बा बनाउँदा त्यहाँका गाउँलेले ढुङ्गा चिनेर बनाएका हुन् । हरेक वर्ष वैशाख पूर्णिमामा पूजा गर्नुपर्नेमा तीन वर्षदेखि त्यहाँ पूजा गरिएको थिएन ।


चैतको महिना थियो । माथिल्ला चुलीहरूमा हिउँ पग्लेर तल्लो किनारमा नागाउँ खोला बढ्न थालेको थियो । रोक्योका गाउँले ८४ वर्षका सोनाम वाङ्जु लामाको घरमा पूजाको बारेमा सल्लाह लिनका लागि जम्मा भएका थिए । उनी सबैभन्दा जेठा थिए । पूजाको बारेमा सल्लाह मागेपछि उनले गाउँलेलाई भने “यी पाखा र पखेरा हाम्रा आमाबाबु हुन् । आमाको काख र माया तथा बाबुको मार्गदर्शन यसै भूमिबाट लिने हो । भूमिसँगै खेल्ने, हुर्कने, हाँस्ने–रुने र सन्तान जन्माउने र मर्ने हो । हाम्रा सन्तान भनेको हाम्रो यही जन्मको अर्को रुप हो । अनि, अन्तिममा प्रकृतिमा नै हामी विलीन हुने हो । सन्तानले हाम्रो जीवनलाई अर्को जीवन दिएझैँ गरी अगाडि बढाउँछन् । हाम्रो धर्म नै त्यही हो । हेर बाबु हो, प्रकृति दुःखी भइन् भने असोचनीय प्रकोप हुन्छ । त्यसैले पुर्खाले हामीलाई प्रकृतिको पूजा गर्न सिकाएका हुन् । रोक्यो पहाडमाथिको चोर्तेन हाम्रो पुर्खाले बनाएको गुम्बा हो । तीन वर्षदेखि पूजा नगरेको मात्र हो र ? कुन घरले त्यहाँ गएर नयाँ लुङदार टाँग्यौँ ? लौ भन त । अनि प्रकृति दुःखी नभए को हुन्छ त ? प्रकृति दुःखी भइन् । हामीलाई दुःख प¥यो ।”


‘अब के गरौँ त बाजे ?’ साल्दाङको गुम्बामा अध्ययन गर्दै गरेका युवा सोनाम लामाले सोधे । घरधनी डोल्मा छिरिङ रोकायाले सबैलाई नुनचिया दिँदै स्वागत गरिन् । त्यहाँको परम्पराअनुसार सबैले एक–एक सुर्की पिएपछि उनले पटकपटक चिया थप्दै भर्दै गइन् । त्यसको केही बेरमा उनले सबैलाई छ्याङ दिइन् र त्यसरी नै थप्दै गइन् । सुरुमा सबैले पर्दैन–पर्दैन भने तापनि पछि धन्यवाद दिँदै छ्याङ् पिउँदै पूजाको बारेमा छलफलमा जुटे ।
“माथिको चोर्तेनमा पूजा गर्ने मात्र होइन । सबैभन्दा पहिले सरसफाइ र मर्मत गर । सोनाम तैँले दिन हेर । मिलेसम्म साल्दाङबाट मूल लामालाई एक दिनको लागि बोलाऊ । सबै भेला भएर हिउँ र पहाडसँग माफी माग्दै प्रकृतिको पूजा गर । हाम्रो गाउँमा हेर एकजना भाइ लेकमा नै म¥यो । कति भेडा मरे, कति याक र चौरी मरे; यस्तो विपद् प¥यो । सकेसम्म छिटो गरिहाल । बुद्धपूर्णिमा पनि आउँदैछ । त्यो दिन साइत हेर्नुपर्दैन” वाङ्जुले भने ।

चैतको अन्तिम सातादेखि दार्चुला, हुम्ला, मुगु, डोल्पा, मुस्ताङका गाउँमा चहलपहल सुरु हुन थाल्यो । केटाकेटी, गोठाला, भेडाच्याङ्ग्रा, चौरी र याक कल्याङमल्याङ गर्दै तल्लो लेकबाट माथितिर उक्लेका थिए । तिनीसँगै हिमाली काग, ढुकुर, मुनाल र भँगेराको चिरबिर पनि सुनिन थाल्यो । नाउर उनीहरू भन्दा माथि उक्ले । नाउरभन्दा अग्ला लेखमा हिउँचितुवा सर्दै उक्लँदै गए ।


एक सातामा नै सबैको घरमा वसन्त ऋतुमा पुराना पात झरेर नयाँ पालुवा आएझैँ खुसियाली आयो । त्यसबेला घरका लुगाफाटो, भाँडाकुँडा, आँगन र मझेरी, बारीका सुर्का सबै खुसीमा रम्न थाले । गाउँलेको घरमा ल्होसार पर्वमा रमाइलो भएजस्तै खेतीपाती लगाउने बेलामा खुसियाली छाएको थियो । सबैले नुनचिया र छ्याङ पिउँदै काममा तल्लीन भए, असारमा औलमा किसान व्यस्त भएझैँ । प्रकृति र मानिस, जीवन र मृत्युजस्तै एकअर्कामा सत्य भएर रहेका छन् । प्रकृतिमा बैँस फक्रँदा मानिसमा पनि चञ्चलेपन देखिन्छ । चिसो छल्न आफ्ना प्रायः सबै सदस्य र पशुसहित बेँसी झरेका गाउँले चैतको अन्तदेखि उकालो लागेर घर फर्कन थालेको हुनाले हिमाली गाउँमा महाभारतका शृङ्खलाका भिराला पखेरामा वसन्त झरेझँै खुसियाली आँगनमा झरेको थियो ।


हिउँ जमेर ओसिएका फुस्रा पाखामा पाइने गेरु, कमेरो, पहेँलो, फुस्रो माटोले लिपेर गुम्बा, चोर्तेन, स्तूप र कानीचोर्तेन चिटिक्क पारिए । मरेका आफन्तको बाँकी संस्कार सम्पन्न भयो । मर्ने मरेर गए पनि बाँच्ने मर्नेसँग जानुहुँदैन । जान सकिँदैन । असह्य पीडा हुन्छ । पीडामा धरती पनि त रुन्छिन् । समयले त्यो पीडालाई हिमाली जडीबुटीले घाउमा माम्री बनाएर सञ्चो बनाइदिएझैँ आफन्तको मृत्युको पीडालाई पुरिदिन्छ । कानी चोर्तेनको दलिनको मण्डला भित्तेचित्रमा देखाइएजस्तै जीवनचक्र चलिरहन्छ । त्यो चक्र मानवले थाहा पाउने, सम्झने, आफन्त भन्ने, नाता र कुटुम्ब जोड्न जान्ने भएदेखि घुमिरहेको छ । प्रकृतिमा एउटा पूmल फुलेर त्यो पूmल सुकेर झर्नेबेलासम्म त्यसको जराबाट नयाँ टुसा पलाएझैँ मानिसका पनि सन्तान जन्मन्छन्, तीनले वंश वृक्ष धान्छन् । पूmलको बिउ रहेझँै मानवको सन्तानको रूपमा मानव वंश रहन्छ । ती सन्तानले मानव जातिलाई जोगाइरहेका हुन्छन् । सत्यता त्यही नै हो ।


रोक्योमा पनि सबै गाउँले मिलेर चोर्तेन मर्मत गरी नजिकको पहाडबाट गेरु र कमेरो ल्याएर लिपे । चोर्तेनसहित वरपरका पहाडमा पनि लुङ्दार टाँगे । चोर्तेन मर्मत गरेपछि रोक्योका गाउँलेले त्यही मौका पारेर घरआँगनको सरसफाइ गरे, आ–आफ्नो घरमा लुङदार टाँगे । सबैले छ्याङ र रक्सी पारेर मिठोमिठो खानेकुरा तयार पारे । बुद्धपूर्णिमाभन्दा पहिले नै गाउँमा पूजा परेको हुनाले सबैले तयारी गरेका थिए । त्यसैकारणले गाउँको रूप पनि सुन्दर देखियो । मध्ये पहाडमा दशैँमा केटाकेटी, बुढाबुढी सबैका अनुहारमा खुसियाली छाएझैँ त्यहाँ खुशियाली हिमालको पखेराबाट ओर्लेर रोक्योको आँगनमा झरेको थियो ।


सोनामले साल्दाङबाट लामालाई लिएर आए । २०६४ साल वैशाखको पहिलो सातामा दिनभर गाउँलेले पूजा गरे । आकाश, हावा, पानी, आगो, पहाड, हिमाल, हिउँ, वन, खोला, पशुपक्षी, जडीबुटी, जनावर सबैलाई सम्झँदै धूपबत्ती बाल्दै, पूजा गर्दै लामाले मन्त्रोच्चारण गर्दै भने “प्रकृतिमाता हाम्रो गल्तीमा क्षमा पाऊँ । तिमी आमा हौँ । तिमी पिता हाँै । तिमी आफ्नो ठाउँमा बस । हामी हाम्रो ठाउँमा बस्छौँ । बिगार्ने हामी मानव हौँ । अब सुधार्छौँ । समयमा हिउँ परोस् । अति हिमपात नहोस् । हाम्रा सन्तानलाई दुःख नहोस् । पितृ आफ्नो ठाउँमा बसून् । नदी निरन्तर बगिरहून् । घाम लागिरहोस् । खेतीपाती राम्रो होस् । पशुको सङ्ख्या बढोस् ।”
डोल्मा छिरिङ रोकायाको परिवारले पनि चोर्तेन र घर दुवै ठाउँमा मन लगाएर पूजा गरे । पूजाको बेला उनका पति ग्याचो रोकाया र छोरा ल्हाक्पा रोकाया पनि घरमा आएका थिए । सबै मिलेर पूजा गरेको र ज्वाइँ र नाति पनि घरमा आएको हुनाले बाजे सोनाम वाङ्जु खुसी देखिन्थे । याक, चौरी र भेडा तल्लो लेकबाट रोक्योमा ल्याइसकेका थिए । दुई साता वरपरका लेकमा चराएर माथिल्लो याकखर्कतिर लैजाने सोच सबै गाउँलेको थियो । सोनाम वाङ्जुका छोरा नभएको हुनाले ग्याचो माइतमा नै घरजम गरी बसेका थिए ।

“यसपटक हिउँ धेरै प¥यो । किगु लेकतिर कीरा (यार्सागुम्बा) राम्रो उम्रन्छ । जेठको आधातिर छोरालाई भेडा त्यतैतिर लैजा भनौँ । हामी दुवैजना मिलेर यसपटक यार्सागुम्बा खोजौँ । अब उमेर ढल्कन थाल्यो । आगामी हिउँदमा बौद्धनाथ, स्वयम्भूनाथ र लुम्बिनी तीर्थ गर्न जान मन लागेको छ ।” पिता वाङ्जु, लोग्ने ग्याचो, छोरा ल्हाक्पा र आपूmलाई छ्याङ थप्दै डोल्माले भनिन् ।
“जानुपर्छ एकपटक । म छँदै जाओ । म घर हेर्छु ।” बाजे वाङ्जुले थपे ।
“हुन्छ नि त । कीरा राम्रै भेट्यो भने खर्चको पनि दुःख हुँदैन ।” ग्याचोले छ्याङ पिएर गिलास भुईंमा राख्दै भने ।
“चौरी र भेडाको पीर मान्नुपर्दैन । यार्सागुम्बा र पोहोर सालको जडीबुटीले खर्च पुग्छ । नपुगे दशैँमा भेडा बेचेर तिरौँला । अलिकता पैसा सापटी लिएर भए पनि आमालाई लिएर जाऊ ।” छोरा ल्हाक्पाले आमालाई समर्थन गर्दै बाबुलाई भन्यो ।
रोक्यो साल्दाङ छेउको छ–सात परिवार मात्र बस्ने सानो गाउँ हो । चारैतिर अग्ला फुस्रा पहाडले घेरिएको रोक्यो नागाउँ खोलाको किनारमा रहेको छ । त्यो वृक्षविहीन क्षेत्र हो । त्यहाँ चार फुटसम्म अग्ला काँडाका झाङबाहेक अरू केही हुँदैन । त्यहाँ खेती गर्ने जग्गा कम छ । बारीमा फल्ने उवाले मुस्किलले चार महिना पुग्छ । यार्सागुम्बा, जडीबुटीले चार महिना धान्यो भने बाँकी चार महिना भेडा बेचेर खर्चको जोहो गर्ने गर्छन् यहाँका बासिन्दाले । खेती र यार्सागुम्बा राम्रो नभएको बेला वल्लोपल्लो गाउँमा काम गरेर गर्जो टार्ने गरेका छन् । डोल्माको परिवार पनि त्यस्तै हो । त्यसैले उनले हरेक वर्ष काठमाडौँ र लुम्बिनी जाने योजना गरे तापनि त्यो पूरा भएको थिएन ।


“जेठमा यार्सागुम्बा टिप्न किगुलेक जानको लागि तिमीले पाल मर्मत गर । साल्दाङ गएर चाउचाउ र पिठो लिएर आऊ । मैले खाने कुराको जोहो गर्छु । बर्खापछिको हिउँदमा जाडो पनि छल्ने र सोही मौकामा काठमाडौँमा जडीबुटी र यार्सागुम्बा बेचौँला र तीर्थ पनि गरौँला । त्यसपछि पनौति र लुम्बिनी पुगेर फर्कौँला । बुद्धपूर्णिमाको साँझ मिठोमिठो खानेकुरा र छ्याङ पिउँदै डोल्माले लोग्ने ग्याचोलाई भनिन् । बाहिर पूर्णिमाको उज्यालोमा नागाउँ नुनेखोलाको पानी टलटल टल्केको थियो ।


उवा फापर छरेपछि छोरा ल्हाक्पा रोकाया अरू दुई साथीसँग गाउँका याक, चौरी र भेडा लिएर लेकतिर लाग्यो । लेक जाने काम पालैपालो गर्ने गर्छन् । त्यसो गर्दा घर रित्तो पनि हुँदैन, लेकको काम पनि रोकिदैन ।
तीनजनाको लागि पुग्ने पाल, तीन साताको लागि खाना, छ्याङ, भाँडाकुँडा सबै तयार गरेर दुवैजना अरू गाउँलेसहित किगुलेकतिर लागे । त्यो वर्ष साँच्चिकै अन्य वर्षको तुलनामा यार्सागुम्बा राम्रै उम्रेको रहेछ । पन्ध्र दिनसम्ममा डोल्माले १००, ल्हाक्पाले १३० र ग्याचोले २०० कीरा जम्मा गरे ।
“यति भएपछि पुग्छ भोलि घर फर्कौँ । घरमा बुढाबा पनि एक्लै छन्” डोल्माले बाबु र छोरासँगै भएको बेला भनिन् ।
“हुन्छ । जानू ।” मैले भेट्यो भने ल्याउँला भन्दै छोराले समर्थन ग¥यो ।
“म हिजो गएको ठाउँमा अलि बाक्लो भेटेको छु । भोलि त्यति टिपेर ल्याउँछु, अनि पर्सि जाउँला ।” ग्याचोले भने । त्यसपछि अरू कसैले केही भनेनन् ।
“भीरतिर नजाऊ है । अनि उज्यालोमै फर्क । अँध्यारो नपार नि ।” डोल्माले जानेबेलामा पतिलाई सम्झाइन् । “हुन्छ” भन्दै ग्याचो लेकतिर उकालो लागे । त्यसबेलासम्म गाउँका सबै लेकमा नै थिए कोही घर फर्केका थिएनन् ।
त्यो दिन डोल्मा लेक गइनन् । सामान सफा गर्दै पट्याएर एक ठाउँमा राखिन् । अपरान्हपछि मौसम एकाएक खराब भयो । बाक्लो हुस्सु लाग्यो । चार–पाँच फिट टाढा पनि देखिएन । डोल्माको मन अनायासै अत्तालिन थाल्यो । अत्तालिनु र पिरोलिनुबाहेक त्यहाँ अरू केही उपाय पनि थिएन । त्यहाँ न त फोन थियो न त नजिक कोही मानिस नै । घाम अस्ताउने बेलासम्म नै मौसममा सुधार भएन । उल्टै हिउँ पर्न थाल्यो ।
“आमा, बाबा खोइ त ?” रिमरिम दिनको उज्यालो छँदै ल्हाक्पा चिसोले कठ्याङ्ग्रिँदै पालभित्र छि¥यो ।
“बाबासँगै आउँछ होला भनेको त एक्लै पो आएछ । खोइ त बाबा ? बाबा त आएकै छैनन् नि । बाबा कतै अप्ठेरोमा त परेनन्, मलाई बिहानैदेखि डर लागेको छ ।” डोल्माले भनिन् ।


झमक्कै साँझ प¥यो । ग्याचो आएनन् । टर्च बाल्दै दुवै आमाछोरा गाउँलेका पालमा ग्याचोको खबर बुझ्न गए । सबैका परिवार पालमा जम्मा भइसकेका थिए । ग्याचो मात्र आएका थिएनन् । कुहिरो नलाग्दासम्म वल्लो पाखाबाट पल्लो पाखामा ग्याचोलाई देखेको एकजना छिमेकीले बताए । त्यो पाखामा पुग्न एउटा ठाडो भीर चढ्नुपर्ने भएकाले त्यहाँ अरू गाउँले गएका थिएनन् ।

राति ११ बजे बल्ल डोल्मा र उनको छोरा आफ्नो पालमा फर्के । “हामी उसलाई खोज्न जाँदा कतै बाबा हाम्रो पालमा आइपुग्यो कि ?” डोल्माको मनमा त्यस्तै कुरा खेलेको थियो तर ग्याचो आएका थिएनन् । त्यो रात आमाछोराले खाना पनि खाएनन् र सुत्दा पनि सुतेनन् । कतैबाट आइहाल्छ कि भन्दै कुरेर बसे । बिहानीपख हिमाली भँगेरा चिरबिर गर्न थालेको बेला झपक्क आधा घण्टा निदाएछन् ।


भोलिपल्ट लोग्नेमानिसहरू सबै मिलेर ग्याचो गएको लेकमा गए । ग्याचो वरपर कतै थिएनन् । एकजना गाउँलेले ग्याचोको थरमसको बिर्को, टोपी र खाजा बोकेको झोला अग्लो भीरको काँडाको झाङमा अड्केको देखे । ‘यी यहाँ रगतको टाटो रहेछ’ ढुङ्गामा लागेको रगत देखाउँदै अर्कोले भन्यो । भीर अग्लो थियो र भीरको फेदमा अर्को बाटो भएर जानुपर्दथ्यो । गाउँलेले अनुमान गरे कि ग्याचो भीरबाट लडेछन् । त्यो दिन त्यसबाहेक अरू केही खबर पाइएन ।
सबैका पालमा रुवाबासी हुन थाल्यो । डोल्मा अघिल्लो साँझदेखि नै अलापविलाप गरेकी थिइन् ।

“मैले त घर जाऊँ भनेकी थिएँ । ‘आज एक दिन मात्र जान्छु’ भन्यो । मलाई एक्लो पार्न त्यसो भनेको रहेछ । हे भगवान् तिमीले मलाई कति अन्याय गर्छाैँ । यसपटक तीर्थ गर्न जाने भनेकै थियौँ । हाम्रो प्रार्थना किन सुनेनौँ ।” भन्दै लेक नै थर्कने गरेर रुन थालिन् ।
“धेरै न रो बिमार लाग्छा । भगवान्लाई साम्झी केही भएको छैना होला । आज सबै गएर लिएर आउँछा ।” गाउँका आफन्तले दिनभर सम्झाउँदै भने ।
घटनापछि यार्सागुम्बा खोज्ने काम अरू गाउँलेले पनि छोडे । अर्को दिन बिहानै भीरको पूर्वतिरको पखेरोभन्दा माथि दुईटा गिद्धले दुई चक्कर लगाएर द्योतरापतिरको लेक नाघे । त्यसपछि भने गाउँले डराउन थालेका थिए । आपूmसँग भएको डोरी, खुकुरी सबै बोकेर गाउँले त्यो भीरको पूर्वी पखेरातिर गए । दिउँसो बाह्र बजेतिर एकजनाले ‘उ… त्यो पहरोको चेपमा हेर त त्यहाँ खँदारिएको ग्याचो काका नै होइन त ?’ भन्यो ।


ठाउँ अप्ठेरो भएकाले सबैले पालैपालो हेरे । उसको टाउको शरीरमुनि चेपिएको थियो । मानिस उभिन मिल्ने ठाउँभन्दा करिब चालीस फिट तल ग्याचोको टाउको ढुङ्गाको चेपमा कोचिएको थियो । माथिबाट बल्ड्याङ खाँदै भीरबाट एकैचोटि चालीस फिट तल बजारिएको र टाउको उँधो चेपिएको हुनाले प्राण हुने कुरामा गाउँलेले शङ्का गरे । सबै डोरी जम्मा गरेर गाँठो पारे । डोरीलाई भीर नजिकैको एउटा चुच्चो परेको ढुङ्गामा बाँधे । छोरा ल्हाक्पा र ल्हाक्पाको साथी फुर्वा बैजी दुईजना पालैपालो गरी डोरीमा झुण्डिएर तल झरे ।


“पूरै आइस भएको छ । केको प्राण हुनु” बैजीले भन्यो । ग्याचोको प्राणपखेरु पहिलो रातमा नै उडिसकेको थियो । अघिल्लो साँझको हिउँले चिसो भएर जमेको हुनाले ग्याचोको लास तान्न ती दुईलाई धेरै कठिन भयो । आधा घण्टा लगाएर बडो कठिनसाथ लासलाई चेपबाट बाहिर निकाले । चेपबाहेक त्यहाँ राम्रोसँग उभिन मिल्ने ठाउँ पनि थिएन । लासलाई डोरीले बाँधे र गाउँलेलाई तान्न भने । गाउँलेले तानेर माथि राखे । त्यसपछि पालैपालो पहिले बैजी अनि छोरा ल्हाक्पालाई माथि ताने । सबैले ग्याचोको लास बोकेर पाल भएको ठाउँमा लगे । लासलाई देख्नासाथ डोल्मा मूर्छा परिन् । दुई रातदेखि उनले खाना खाएकी थिइनन् र सुतेकी पनि थिइनन् ।
एकजना केही पहिले गएर लामालाई खबर गरे । सबै मिलेर ग्याचोलाई गाउँको दाहसंस्कार गर्ने ठाउँमा नै लगेर दाहसंस्कार गरे । करिव आठ–आठ फिट जति लामा पखेटा भएको गिद्धको राजाले साल्दाङ उपत्यकामा दुई चक्कर लगायो । त्यसको केहीबेर पछि अन्य गिद्धहरू पनि देखिए ।
वर्षभर नै दुःखद घटना डोल्मालाई मात्र परे । वृद्ध बाबुबाहेक डोल्माको आफ्नो भन्ने कोही थिएनन् । मानिसलाई जे जस्तो भवितव्य परे पनि कालले निम्ता नदिएसम्म बाँच्नुपर्दो रहेछ ।
डोल्मा एक दिन डोकोमा गुइँठा र काँडाका सुकेका झिँजा बटुल्दै नागाउँ खोलाको माथिल्लो किनारमा पुगिन् । डोको भित्तामा अड्याएर खोलाको तीरमा ढुङ्गामाथि टुसुक्क बसिन् । पारिको पखेरामा नाउर चर्दै थिए । साना भँगेरा चिरबिर गर्दै यताउता उड्दै थिए । नाउर चर्दै गरेको पखेरातिर हेर्दै एक्लै विलौना गर्दै डोल्माले भनिन् “आमा मैले के विराम गरेँ र ? मलाई यति दुःख दियौँ । छोराको बाबुलाई त लग्यौँ लग्यौँ मेरो सहारा, मेरो आधार, मेरो भविष्य मेरो छोरालाई पनि किन लग्यौँ ? छोरालाई लैजानभन्दा त मलाई लगेको भए हुन्थेन ?” झमक्क साँझ परुञ्जेल खोलाको किनारमा रुँदै बसिन् । गाउँतिरबाट कुकुर भुकेको सुनेपछि मात्र जुरुक्क उठिन् । डोको बोकेर घरतिर लागिन् ।
बाटोमा हिँड्दै गर्दा उनले छोरालाई सम्झिन् । बाबु भीरबाट खसेकै वर्ष छोरा ल्हाक्पा र फुर्वा बैजी भएर दशैँको बेलामा भेडा बिक्री गर्न जोमसोम गएका थिए । छोरासँगै गएको साथी एक्लै घर आएको देख्दा उनले झस्कँदै सोधेकी थिइन् । ‘ल्हाक्पा खै त फुर्वा ?’


आँखाभरि आँसु पार्दै बैजीले भनेको थियो “आमा हामी भेडा लिएर जाँदै थियौँ । छार्कादेखि तीन दिन हिँडेर मुस्ताङको साङ्ता पुग्नुभन्दा अघिल्लो रात हिउँ प¥यो । हामी ओडारमा थियौँ । भोलिपल्ट उठेर विस्तारै अघि बढ्यौँ । आलो हिउँ दुई फिट जति थियो । चारवटा भेडा हिउँपहिरोमा परेर मरे । अरू भेडालाई बचाउन खोज्दा ल्हाक्पा पनि हिउँको पहिरोमा प¥यो । आमा म डरलाग्दो विपदमा परेँ ।”
आँसु पुछ्दै बैजीले भन्यो “तीन घण्टा लगाएर खोजेँ । एउटा भेडा र उसलाई भेटेँ । त्यसबेला भेडा र ल्हाक्पा दुवैको ज्यान गइसकेको थियो । मैले भेडाको बथानलाई साङ्ताको पाखामा पु¥याए । त्यहाँ गाउँलेसँग सल्लाह गरेर लामालाई राखेर त्यही दाहसंस्कार गरेँ । पाँच दिनसम्म म साङ्ता नै बसेँ छार्कातिर जाने कोही भेटिनँ । खबर गर्न पनि पाइनँ । त्यसपछि भेडा बेच्दै बेनीसम्म पुगेँ । त्यहाँबाट जाजरकोटसम्म ट्रकमा गएँ । त्यसपछि भेरीको किनार हुँदै दुनै पुगेँ ।”
डोल्माले दिएको चिया पियो । फेरि आँसु पुछ्दै फुर्वा बैजीले भन्यो “ल्हाक्पा त मेरो साथी मात्र कहाँ हो र आमा ऊ त मेरो हृदयको टुक्रा हो । उसको सम्झनामा से–गुम्बा पुगेर बत्ती बालेँ । त्यसपछि म सरासर मेरो घरमा नपसीकन सिधै यहाँ आएको हुँ ।” नून, चियापत्ति, औषधी, केही कपडा आमाको हातमा राखिदियो । ‘दाहसंस्कारमा लागेको खर्च मैले गरेको हुँ । नून, चियापत्ति, औषधी, कपडा भेडा बिक्री गरेको पैसाले किनेको हुँ । बाँकी पैसा यहीँ छ’ भन्दै भेडा बेचेर रहेको बाँकी पैसा ल्हाक्पाकी आमाको हातमा राखिदियो । त्यसबेला ऊ तीन दिन आमासँगै बसेको थियो । छोराको दुर्घटना सम्झँदासम्झँदै घर पुगेको चालै पाइनन् डोल्माले । मनमनै छोरालाई समेत सधैँको लागि बिदा गरेर पनि बाँच्नुपर्ने रहेछ भन्दै गुइँठाको डोको घरबाहिर राखिन् र आपूm भित्र पसिन् ।
ह ह ह
पति मरेको एक वर्ष र छोरा मरेको नौ महिना भएको थियो । असारको महिना थियो । एक गोधूली साँझमा नाउरहरू पहराको चेपतिर उक्लँदै थिए । अस्ताउँदो सूर्यको किरणले वरपरका पहाडमा रहेका हिउँले ढाकिएका पर्वतमालाको छाती सुवर्णमय देखिएको थियो । रोक्यो गाउँका गर्गरे ढुङ्गे पखेरा पनि अस्ताउँदो सूर्यको प्रकाशमा मधुरो रूपमा पहँेलपुर बनेका थिए । अस्ताउँदो सूर्यलाई मुस्काउन मन लागेको हुनाले त्यो दिन चञ्चलासुन्दरी बादल पश्चिममा अपी हिमाललाई नाघेर नेपालका पुर्खा पुगेको ठाउँ सतलजको किनारतिर पुगेकी थिइन् ।
उनले दिनभर गुइँठा खोज्दा लागेको हातको गोबर नागाउँको नुने खोलामा गएर पखालिन् । फलामको एक मुखे चुलोमा गुइँठा हालिन्, सुकेको घाँस सलाइले बालिन् र चुलोको तलबाट भित्र छिराइदिइन् । माथिबाट पनि सुकेको घाँस थपिन् र बन्द गरिदिइन् । पुत्ताउन थालेपछि पुरानो कुच्चिएको कालो कित्लीमा पानी बसालिन् र गोठतिर जान बाहिर निस्किन् । त्यसैबेला एकजना अधबैँसे पुरुष उनको घरतिर आउँदै गरेको देखिन् ।
पुरुषले नमस्ते ग¥यो । डोल्माले ‘नमस्ते’ फर्काउँदै ‘मैले चिनिनँ नि’ भनिन् । ‘म कर्मा छिरिङ लामा हुँ । मेरो गाउँ नामगुङ हो । कामले साल्दाङ आएको थिएँ । मेरो घोडा यतैतिर आएको छ भन्ने खबर पाएर खोज्दै हिँडेको हुँ । आज यतै बास बस्न प¥यो । राति नै उठेर लेकतिर जान्छु ।’ त्यो पुरुषले आफ्नो सामान्य जानकारी दिँदै डोल्मासँग त्यो रातको लागि बास माग्यो ।
उनले ‘हुन्छ’ भन्दै उसलाई भित्र बाबुसँग गफ गर्दै गर्न भन्दै कपमा चिया राखिदिइन् । थप्दै खान भन्दै थरमस अगाडि राखेर गोठमा गइन् । बेलुका खाना खाएर सुते । त्यो मानिस राति नै उठेर घोडा खोज्न लेकतिर गयो । त्यो साँझ पनि रित्तै फक्र्यो । त्यही नै पाहुना भएर बस्यो । भोलिपल्ट भने ऊ घाम नअस्ताउँदै खुसी हुँदै घोडा लिएर फक्र्यो ।
त्यो दिन डोल्माले छ्याङ् राखिदिइन् । त्यसबेला उनले आफ्नो पति र छोरा बितेको सबै घटना आँखाबाट बलिन्धारा बर्साउँदै बताएकी थिइन् । गफ गर्दागर्दै झमक्कै साँझ प¥यो । तेस्रो रात पनि ऊ त्यहीँ घरमा बास बस्यो । त्यो रात किनकिन डोल्माले उसलाई अलि बढी सत्कार गरिन् । उनले आफनो घरमा दुई वर्षपहिले बनाएको रक्सी झिकेर बाबा र पाहुनालाई दिँदै ‘पुरानो रक्सी हो । तीर्थ गर्न जाने बेला बाटोमा खाउँला भनेर रोखेकी थिएँ । बाबुछोरा दुवैले एक्लो पारेर गइहाले । आज बल्ल झिकेको हो । मिठो छ, खाऊ ।’ भनिन् । त्यसैबेला भेडाको सुकुटी पानीमा उमालेर चौरीको नौनी घिउमा मज्जाले भुटिन् । भेडाको चाम्रो सुकुटी चबाउँदै उनीहरू लामो समय दुःखसुखका कुरा गरे ।
रक्सी पिउँदै कर्मा छिरिङले पनि परिवारको बारेमा भन्यो “तीन वर्ष पहिले बच्चा जन्माउन नसकेर मेरी श्रीमतीले मलाई छोडेर गइन् । नामगुङ रोक्योभन्दा झन् सानो र रुखो छ । खेतीले दुई महिनालाई पनि खान पुग्दैन । त्यसैले हामीले भेडा पाल्छौँ ।” भोलिपल्ट कर्मा बिदा भएर घोडा चढेर साल्दाङतिर लाग्यो । डोल्मा बारीमा पसिन् .


त्यसको आठ महिनापछि फागुनमा कर्मा फेरि रोक्योमा देखाप¥यो । ऊ सरासर डोल्माको घर गयो । त्यसबेला चारैतिर हिउँ नै हिउँ थियो । गाउँका मानिस तीर्थ गर्न र जाडो छल्न गएर फर्केका थिएनन् । रोक्योमा पनि औधी चिसो थियो । नागाउँ खोलामा पूरै आइस जमेको थियो । आइसमुनिबाट कुलुलु गर्दै पानी बगेको देखिन्थ्यो । सोनामले कम्बल ओढेर चुलोनजिकैको बिस्तारामा बस्दै छ्याङ पिउँदै थिए । डोल्माले कर्मालाई पनि चियासँगै अर्को कपमा छ्याङ राखिदिइन् र आलु काट्न थालिन् । कुकरमा भात पाकिसकेको थियो । पन्ध्र वर्ग स्क्वायर फिटको त्यो घरमा झ्यालको नाममा एउटा सानो प्वाल थियो । हिउँदको बेला चिसोबाट बाँच्न पुरानो कपडा कोचेर त्यही झ्याल पनि बन्द गरिएको थियो ।

खाना खाएपछि छ्याङ पिउँदै कर्माले डोल्मालाई “मसँग तीन सय भेडा छन् । मेरो सम्पत्ति त्यत्ति हो । घर यस्तै सानो छ । म एक्लै छु । पोहोर साल यहाँ बास बसेदेखि मेरो घरमा बस्न मन लागेन । तिमीलाई आपत्ति पर्दैन भने म एउटा कुरा भन्न आएको हुँ । भनौँ ?” भन्दै अनुमति माग्यो ।
“के कुरा हो, भन न । किन सोध्नुप¥यो र ?” डोल्माले भनिन् ।


“तिमीले स्वीकार गछ्र्याै भने म तिमीलाई बिहे गर्न चाहन्छु । मेरो पनि अरू कोही छैन । एउटा छोरा छ, त्यो गुम्बामा बस्छ । एक्लो जिन्दगी समय नै बित्दो रहेनछ । मैले कमाएको धन सम्हाल्न पनि सकिनँ । मैले त हिउँद, वसन्त, बर्खा जहिलेसुकै उजाड मात्र देख्न थालेँ । म काम गर्न सक्छु । मलाई तिम्रो साथ र तिमीलाई मेरो साथ हुन्छ । आडभरोसा हुन्छ । कसैलाई मार्न, काट्न, दुःख दिन पो हुँदैन । एकअर्कालाई प्रेम गर्नु, एकअर्कालाई सहयोग गर्नु त हाम्रो धर्म हो ।” उसले भन्यो ।
“विवाह !” आश्चर्य मान्दै डोल्माले भनिन् “के भनेको तिमीले ? म त तीन बीस दुई वर्षकी भइसकेँ । तिमी उमेरको मानिस । अब के बिहे गर्ने ! तिमी मभन्दा धेरै सानो छौ ।”
“औलको जस्तो हिमालमा हुँदैन । डोल्मा तेरो सानीआमाले पनि तीनैजना सानोबाबाहरु मरेपछि गाउँको टाढाको देवर पर्नेसँग बिहे गरेर घर राम्रो हेरेकी थिइन् । म मरेपछि तँ एक्ली हुन्छेस् । कर्माको बानीव्यहोरा र प्रस्ताव मलाई राम्रो लागेको छ । दश–बाह्र वर्षले त तेरो उमेर बढि होला ? उमेरले केही हुँदैन ।” डोल्माका पिता सोनामले आफ्नो सुझाव राख्दै भने ।
“तिमी म भन्दा सानो छौ । जिद्दी नगर । मेरो जीवन त दुःखको हिउँको थुप्रो हो मलाई त्यसैमा कठ्याङ्ग्रिन देऊ ।” डोल्माले आँखाभरि आँसु पार्दै भनिन् ।


“हेर डोल्मा लोग्नेस्वास्नीको मायामोह र सहयोग बच्चा पाउनको लागि मात्र होइन । हाम्रो धर्ममा पुनर्जन्मको कुरा गरे पनि पुनर्जन्मको लागि भनेर यो जन्ममा दुःख गरेर केही फाइदा हुँदैन । न त कसैले पूर्वजन्म देख्यो न त कसैले पुनर्जन्म नै । कसैलाई दुःख नदिईकन यो जीवनमा नै सुख काटेर मोक्ष प्राप्ति गर्नु नै उत्तम धर्म हो । भगवान् र हामी त्यसैमा खुसी र सुखी हुन सक्छौँ । हामी दुई एक भयौँ भने हामी दुवैलाई बाचुञ्जेल दुःख हुँदैन । म तिमीभन्दा दश वर्ष सानो छु । मेरो कुरालाई स्वीकार गर, हामी दुवैलाई सुख हुन्छ । तिम्रो दुःखको घाउ पनि सञ्चो हुन्छ । त्यसैको लागि मात्र म यहाँ आएको हुँ ।” सहरबजार घुमेर, लेकबेसी गरेर आर्जन गरेको अनुभव सुनाउँदै कर्माले आफ्नो कुरा प्रष्टसँग राख्यो र छ्याङ तनक्क पियो ।


गाउँका छिमेकी भेला भइसकेका थिए । डोल्मा र कर्माको कुरा सुनेपछि उनीहरू सबै खुसी भए । उनीहरू सँगै बस्न थाले । त्यो वर्ष राम्रो हिउँ प¥यो । उवा र आलु साँच्चिकै राम्रो फल्यो । प्रकृति माता हाँसेजस्तो लाग्यो । त्यो वर्ष दुईटा भेडाका ठूला पाठालाई हिमचितुवाले खाइदिएबाहेक अरू नोक्सान केही भएन । कर्मा मिहिनेति र इमान्दार हुनुका साथै बलियो थियो । हिउँ बाक्लो परेकाले त्यो वर्ष पनि यार्सागुम्बा राम्रोसँग टुसाएको थियो । दुवै जनाले खोजेको यार्सागुम्बा उनीहरू एक्लैले तिब्बतमा लगेर बेचे । त्यताबाट फर्कँदा कम्बल, दुध, चिनी, चामल, पिठो, साबुन, सोलार बत्ती, सबै लिएर आए ।


त्यो वर्ष राम्रै आम्दानी भयो । डोल्माको दुई बीस पुरानो रहर पूरा गर्न दुवैजना भएर काठमाडौँ र लुम्बिनीको तीर्थ गरे । डोल्माको सधँैभरि हिउँले खाएर बुढो सल्लाको बोक्राजस्तो देखिने अनुहार हिमाली पखेरामा फक्रेको गुलाबी रङको लालीगुराँसजस्तो चम्किलो भएर फक्रेको थियो । पखेराका काँडाले कोतरेर जिङ्ग्रिङ पर्ने उनको केश भेरी किनारमा लर्केको सालिमको खरजस्तै लरक्क लर्केको थियो । ‘‘आनन्द भयो भने त्यसको असर शरीरका नसा–नसामा पनि पर्दोरहेछ’’ गाउँलेले डोल्मालाई भन्न थालेका थिए ।
तीर्थबाट फर्केपछि घर र रोक्योको चोर्तेन सफा गरेर पूजा गरे । “आज काठमाडौँ र लुम्बिनीको प्रसाद खान साँझ घर आउनु है ।” गाउँका सबै छिमेकीलाई डोल्माले निम्ता गरिन् । त्यो रात अबेरसम्म छ्याङ पिउँदै रमाइलो गर्दै सबैले नाचगान गरे ।
घरको छानोमा रहेको सानो चोर्तेनमा गाडेको नयाँ झण्डा एकनासले फरफराइरहेको थियो । ती दुई जोडीको मुस्कान पूर्णिमाको मुस्कानजस्तै पूर्ण देखिएको थियो । त्यो मुस्कानले रोक्यो मात्र होइन साल्दाङ उपत्यका नै हँसिलो भएको थियो ।
जेठ १५, २०७७ , bishnu.nmdc@gmail.com