यात्रा, जीवन र दुर्घटना

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

परिवेश, परिबन्द, प्राकृतिक प्रकोप, अदुरदर्शिता, भावावेश, निर्णय क्षमताको अभाव, अधैर्यता आदि कारणले यात्रामा अनाहक दुःख, कष्ट, तनाब, जोखिम, दुर्घटना र त्यस्तै अवस्थामा यो अमूल्य जीवन जुन फेरि पाइँदैन असमयमा गुमाउन पुगिन्छ । परिवेश, परिस्थिति र प्राकृतिक प्रकोपको गहन विश्लेषण, लामो झरी, हिउँ, बाढि पहिरो जाने समयमा सुरक्षित स्थानमा रहेकोमा सोही स्थानमा बस्दा, समय, आर्थिक र अन्य केही नोक्सान होला तर जीवन नै जाने गरी नोक्सान हुँदैन । समय, परिस्थिति प्रकोपबारे सामान्य भन्दा सामान्य अवस्थाको पनि आँकलन र सही निर्णय हुन नसक्दा यात्रामा दुर्घटना भई जीवन गुमाउन परेका धेरै उदाहरण हाम्रा सामु छन् ।


मैले उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा गर्दा परिवेश, मौसम र तत्कालिन परिस्थितिको थोरै भए तापनि ख्याल गरेर चाँजोपाँजो मिलाउँने प्रयास गर्छु । त्यसो गर्दा आजसम्म केही हदसम्म थोरै प्रतिशत सफल पनि भएको छु । परिस्थितिको सामान्य लेखाजोखा वा मुल्याङ्कन गर्न नसक्दा वा भाववेशमा पुगेर निर्णय गर्दा कति ठाउँमा यात्रामा दुर्धटनामा निम्त्याएको पनि छु । प्रकोप, मौसम परिवर्तन वा दुर्घटनालाई रोक्न सकिन्न तर होशियार भएर काम गर्ने हो भने प्रकोपबाट बाँच्न र दुर्घटना न्यून गर्न सकिन्छ । हिमाली क्षेत्रमा मौसम खराब भएको बेला अलिकता समथर, चट्टान भएको र कम हिउँ थुप्रिएको ठाउँमा पाल टाँगेर बस्ने हो भने आलो हिम पहिरोबाट जोगिने अधिक सम्भावना रहन्छ । निरन्तर आरी घोप्टे पानी परेको बेला यात्रा नगर्दा, पहिरो, बाढि, र अन्य दुर्घटनाबाट जोगिन सकिन्छ । हामी धेरैले परिवेश र परिस्थितिको मुल्याङ्कन तथा गम्भिर विश्लेषण गर्न नसक्दा, बिना तयारी उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा गर्दा, यात्राको लागी आवश्यक पर्ने सामान नहुँदा, सवारी साधानको अवस्था राम्रोसँग जाँच नगर्दा, छोटो समय उचाइमा पुग्दा, अनि भावावेशमा साथीको लहै–लहैमा पुगेर निर्णय गर्दा दुर्घटनाको सामना गर्नु पर्ने हुन्छ ।


वि.सं. २०७८ असोज १५ गते देखि सङ्खुवासभामा पर्ने किमाथाङ्का गाउँ र मकालु हिमालको आधार शिविरको यात्रा तय गरेँ । त्यो यात्रा गर्दा दसैँको समयमा सहरदेखि घर फर्कँने र दसैँ पछि घरबाट सहर फर्कँने यात्रुको चाप हुन्छ भन्ने कुरा कम ख्याल गरेँ । जसले गर्दा मैले मेरो योजना अनुसार खाँदवारीबाट फर्कँने टिकटको टुङ्गो लगाउन कठिन भयो । त्यसैगरी मनसुन सकिएको पन्ध्र दिनपछि त मौसम सफा होला भन्ने बिगतका वर्षहरूमा भएको मौसमको अनुमान पनि यस पटक असी प्रतिशत मिलेन । कात्तिक महिनाको प्रारम्भ जहाँ विहान सामान्य शित, तुसारो सहितको चिसो र दिउँसो नीलो र सफा आकाश देखिनु पर्ने हो त्यसबेला बेमौसमी वर्षा भईनै रह्यो । हटिया, हुङ्गुङ्, चेपुवा, किमाथाङ्काका किसानले पाकेको कोदो टिप्न पाएनन् । पहाड तराईमा पाकेर पहेँलपुर बनेको धान काट्न पाएनन् । यात्राको अन्तमा त मानवीय साथै ठूलो भौतिक क्षति भयो । करिव सात अर्व मूल्य बरावरको धान क्षति भयो भने १०३ जनाले ज्यान गुमाए । यात्रा प्रारम्भ गर्दा मैले कात्तिक ३ गते तुम्लिङटारदेखि काठमाडौँ फर्कँने गरी टिकट लिएको थिएँ । मेरो यात्रा त्यसभन्दा बढिको हुन सक्ने अनुमानले गर्दा मैले कात्तिक ४ गतेको लागि टिकटको अनुरोध गरेँ । तर टिकट भने कत्तिक ५ गतेको लागिमात्र पाएको थिएँ । यथार्थमा किमाथाङ्का र मकालुको यात्रा सम्पन्न गरी कात्तिक १ गते साँझ खाँदबारी पुगे पछि मलाई तुरुन्तै घर फर्कने हुट्हुटी हुन थाल्यो । स्वभाविक भए तापनि त्यो गलत थियो । यात्रामा साथीभाइ र परिवारजनसँग सम्पर्क गर्न कठीन थियो । ९१ प्रतिशत स्थानमा फोन लाग्दैनथ्यो ।


मैले १८ दिन लामो पदयात्रा सम्पन्न गरेको थिएँ । त्यसमा कैयौँ दिन झरी–बादल, लामा, ठूला, मोटा लेकाली जुकाको चुम्बन, भीर, पहरा, ठाडो उकालो, झरीले लेउलागेको जोखिमपूर्ण चिफ्लो ओरालो बाटो तय गरिएको थियो । त्यस्तो बेला कहिलेकाहीँ हुस्सु र कुहिरो भागेर आकास तिर लोप हुँदा गाढा हरियो बाक्लो बन, एक नासले हरियालीको छातीलाई सेताम्मे पार्दै झरेका झरना, नदी र खोलाहरू, चराचुरुङ्गीको चिरविर, यदाकता चौरी, याक, भेडासँग हिंड्दै गरेका गाउँलेसँगको भेटघाट, अरुण नदीको उपत्यकाको दुवै काखमा रहेका धेरै घरहरू, एकै ठाउँमा गुजमुज्ज रहेका मौरीको चाका जस्तै देखिने ठूला गाउँहरू, धान, कोदो र मकै खेती देख्दा भने जुकाको टोकाई बिर्सने मात्र होइन कि जुका टिप्न पनि बिर्सिन्थ्यो । अठार दिन मध्ये मकालु आधार शिविर पुगेर फर्कँने चार दिन भने मौसम सफा भयो । नीलो अकाश, हरियाली, हिमाल, जीवजन्तु, वरुण उपत्यका र रातमा ताराको टिलपिल पनि देख्न पाईयो ।


मौसम सफा हुँदा प्रकृतिका विभिन्न मनमोहक रूप, हिमालदेखि तराईसम्मको लामो पानोरामिक दृश्य, चिमाल, गोब्रेसल्ला र रङ्गीन बुट्यानको घना वन, लामबद्ध हुँदै प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा सेताम्मे बनेर झरेका झरनाहरू, खोङ्मा क्षेत्रको धारिलो पहाडका धार र टुप्पामा रहेका सुन्दर ताल–तलैया, अरुण र बरुणको गहिरो, फराकिलो, जीवजन्तु र हरियालीले भरिपूर्ण अत्यन्त लोभलाग्दो उपत्यका र त्यसपछि चाँदिको श्रीपेच पहिरेर सबै प्राणीलाई स्वागतार्थ उभिएका जस्ता देखिने प्रकृतिको सम्राट अनगिन्ति हिम चुचुराहरू देख्न पाईएको थियो । चार दिनको त्यो सुन्दरतम मनमोहक दृश्यले लामो कष्टपूर्ण यात्राको सम्पूर्ण पिडा क्षणभरमै सर्लक्कै निलिदिएर उमङ्ग, हर्ष, खुसीको झरना शीरदेखि पैतालासम्म झारीदिएको थियो । शरीर यस्तो हलुका भएको थियो मानौं कि म हिमाली चिल्लो काग भएर झरना र हिमालका चुचुराहरूलाई चुम्दै, जिस्क्याउँदै, चिमालका डाली–डालीमा नाच्दै कहिले खोङ्माको लामो पोखरी, कहिले किमाथाङ्का, कहिले मकालु हिमालको काखमा उडिरहेको छु । त्यसबेला म हर्षको अन्तिम चुचुरो मकालुको चुलीमा पुुुुुुुुुगेसरी भई हर्षोन्मादबाट साच्चिकै मत्तासुर भएको थिएँ, मानौँ कि म यो पृथ्वीमा रहेको प्राकृतिक सुन्दरताको भोग गर्ने एक मात्र मानव हुँ ।
हो, मौसम सफा भएकाले मैले हुङ्गुङ्देखि किमाथाङ्का जाँदा र किमाथाङ्कादेखि फर्कँदाको उभिएर हेर्न पनि नमिल्ने नाके ठाडो उकालो बिर्सेँ । शरीर नै घोप्टिने प्रकारको ओरालो, झरी, लेउलागेको चिफ्लो तथा ढुङ्गा पल्टेर आफ्नै खुट्टामा लाग्ने भिरालो र ठेस लागेर लडने हो भने अरुणको गर्जनको प्यारो बन्नु पर्ने भीरको बाटो हिंडेको त्रास पनि बिर्सेँ । कथम्कदाचित खुट्टा मर्के मात्र पनि तीन–चार दिन बोकिए पछि मात्र मोटरबाटो भेटिने ठाउँमा मात्र पुग्न सकिन्छ भन्ने डर पनि हरायो । त्यसमाथि चार इन्चलम्बाई र आधा इन्चसम्म मोटाई भएका जुकाको घाँटीमा नै हुने आक्रमण र त्यसपछि रातो झरना जस्तो भएर बग्ने रगतको पनि सम्झना भएन । त्यस्तो कष्टपूर्ण र शरीरलाई नै कम्पाएमान गराउँने कहालीलाग्दो जोखिमपूर्ण यात्राको दुःख चारदिन बिहानीपख मात्र नै किन नहोस सफा भएको मौसमको कारण खुलेको नीलो अकाश, प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा अग्लिँदै देखा परेका सेताम्मे हिमचुचुरा र त्यस वरपरको प्रकृति र जीवजन्तुको वार्तालापले भुसुक्कै बिर्साएको थियो । सम्भवतः त्यसै हौसलाले होला सेदुवादेखि दोबाटो जाँदा तीनदिन हिंडेको बाटो फर्कँदा एकै दिनमा तय गरेको थिएँ । मेरो साथमा सेदुवाका युवा पथप्रदर्शक दीर्घ राई थिए ।


मकालुबाट फर्कँने क्रममा असोज ३० गते हामी दोबाटेभन्ने ठाउँमा पुगेका थियौँ । त्यो दिन बादलसँग लुकामारी खेल्दै चार बजेसम्म घाम देखिएको थियो । तर एक्कासी त्यसैदिन साँझ ६ बजे चट्याङ् सहित पानी प¥यो । हामीसँग याङ्लेदेखि भेटभइरहेका तीन जना नेपाली साथीहरू पनि दोबाटे आईपुगेका थिए । आधार शिविरमा तीन डेनिस सहित सात नेपाली जो बरुन्त्से हुँदै सगरमाथाको छुकुङ् निस्कँदै थिए उनीहरूसँग विदा भएर हामी फर्केका थियौँ । त्यसैगरी सात जना इलाम श्रीअन्तुका पर्यटन व्यवसायी, तीन जना फ्रेन्च विद्यार्थी र उनका एक जना नेपाली साथी सहितको टोलीहरूसँग याङ्लेमा भेटेका थियौँ । श्रीअन्तु र फ्रेन्चहरूसँग दोहोरी गाएर रमाईलो गरेका थियौँ जो शिवधारा चढेर मकालु आधार शिविर जाँदै थिए । हामी दोबाटे पुगेको साँझ परेको चट्याङ्, बाक्लो कालो बादल र वर्षाले मेरो हृ्दयमा एक प्रकारको अति नै नमिठो त्रास पैदा ग¥यो । त्यो त्रास मुख्यतयाः मकालुबाट छुकुङ निस्कने डेनिस टोलीसँग सम्बन्धित थियो । किनभने उनीहरू ६२०० मिटरभन्दा कठीन र हिउँयुक्त अग्ला भन्ज्याङ पार गर्ने यात्रामा थिए ।


त्यो रात परेको पानी र अचानक परिवर्तित मौसमले हिउँ पर्ने, मौसममा सुधार नभएमा हिउँ थपिने, चिसो हुने र कठ्याङ्ग्रीने, भन्ज्याङ्मा हिउँ थुप्रिएर पार गर्न नसकिने, पहिरो जान सक्ने खतरा बढाएको थियो । त्यति मात्र होइन हिउँ बढि परेको खण्डमा न सगरमाथातिर जान सकिने न मकालु आधार शिविर फर्कन सक्ने स्थिति पनि थियो । त्यो वर्षा पछि मैले ती सबै साथीहरूलाई गहिरोसँग हृ्दयमा राखेरै सम्झेँ । उनीहरूको बारे चर्चा ग¥यौँ । भोली पल्ट विहान दोबाटे वरपरका चट्टाने पहाडमा नयाँ हिउँ देखिएको थियो । हामी हाम्रो योजना अनुसार विहान ६ बजे नै खोङ्मा लाको यात्रा शुरू ग¥यौँ र सोही दिन सेदुवा झ¥यौँ । त्यसदिन पहाडहरू खुले पनि अकाश धुम्मिएको थियो–साउनमा झैँ । सिमसिमे पानी भने रोकिएको थियो ।


कात्तिक १ गते खाँदबारीमा पुगेको दिन त्यही उमङ् र हौसलाले लामो पदयात्राको दुःखाई कम भए तापनि मौसम भने बादलिएको थियो । मेरो मनमा ती दस जनाको टोली, मकालुतर्फ जाँदै गरेका चार जना विदेशी र इलाम श्रीअन्तुका सात युवा टोलीको सम्झना आइ नै रह्यो । मौसम खराब भएर हिमाल नदेख्नु एउटा पक्ष हो भने हिउँ पर्ने, नयाँ हिउँको पहिरो जाने र पुरिने, चिसोले कठ्याङ्ग्रीने, उचाईमा लाग्ने विमार लाग्ने र ज्यानसम्म जाने अर्को विकराल पक्ष हो । मनसुन सकिए पछि पनि लगातार पानी परि नै रहेको थियो । दसैँ सकिएर पनि भदौरे जस्तै झरी होइन कि साउनको आरी घोप्टे झरी एकनासले परि नै रहको थियो । खाँदबारी पुगेको साँझ बेलुका ८ बजेदेखि झमझम झरी परि नै रह्यो । दुई गते विहानदेखि त आरी घोप्टे पानी परि नै रह्यो । तुम्लिङ्टार जहाज आउने सम्भावना त्यो दिन रहेन ।


विहान चिया पिउदै गर्दा स्थानीय मित्र तेजनाथले ‘तुम्लिङ्टारको फ्लाईट हुने सम्भावना नभएको, खाँदबारीबाट टेक्सी (बोलेरो, सुमो)बाट पाँच घण्टामा इटहरी पुग्न सकिने भएको हुनाले यहाँ बस्नु भन्दा विराटनगरबाट बेलुका काठमाडौँ उडनु वेश हुन्छ ’ भन्ने सुझाव दिए ।


मेरो टिकट अनुसार तीन दिन कुर्नु पर्ने थियो । मैले त्यसबेला धैर्य भएर लगातार परिरहेको झरी, त्यो परिवेश र परिस्थिति, त्यसले पार्न सक्ने प्रभावको मुल्याङ्कन गम्भिर भएर गरिनँ जबकी म विकटताबाट सुगम र सुरक्षित क्षेत्रमा आईसकेको थिएँ । मित्रको सुझाव अनुसार झरीकै बीच टेम्पोमा तुम्लिङ्टार झरेँ । बसपार्कमा तिहारको बेला असन बजारमा हुने जस्तै मानिसको खचाखच भिड थियो । सुमोमा तीन केटाकेटी सहित तेह्रजना कोच्चिएर सभा खोलाको किनारैकिनार भएर इटहरि तिर लाग्यौँ । बाहिरको मौसमझैँ मनमा पनि झरी नै परेको र हृ्दयमा बाक्लो बादल मडारिएको थियो ‘म नहिँडेको भए पनि त हुन्थ्यो नि । ’ भन्ने कुरा मनमा बारम्बार आइनैरह्यो र एकप्रकारको त्रासले जन्म लियो ।


करिव पन्ध्र किलोमिटर गुडे पछि बाटोमा सानो पहिरो झर्दै गरेको देखियो । गाडिमा सवार महिलाहरूले चिच्च्याउँदै भने ‘ए ! अन्यत्र पनि पहिरो जान्छ । फर्केर चैनपुरको बाटो जाउँ ’ । ड्राइभरले पनि काईकुई केही नबोली गाडी घुमाए र चैनपुर तिर लाग्यौँ । आरी घोप्टे पानी घोप्टिइ नै रहेको थियो । त्यसपछि भने बल्ल मैले आधार शिविरका मित्रहरूलाई बिर्सेर आफैलाई सम्झेँ र मनमनै भनेँ ‘ म कस्तो पागल हुँला । पानी परिरहेको बेला म एक दिन खाँदवारीमा थकाई नमारेर किन मरीहत्ते गरेको हुँला । अब कुन पहिरोमा कता परिने हो कि ? बीच बाटोमा रोकिनु पर्ने हो कि ? पहिरोसँगै कुनै खहरे खोलामा बगेर वा पहिरोमा पुरिएर समाचार बनिने हो पो कि ? कुनै घटनामा न परे त भई हाल्यो नि । ’ त्यस्तै कुरा मनमा आए ।


धनकुटा पुग्ने बेलासम्म दुईटा पहिरो नाध्यौँ । इटहरी पुग्ने सम्भावना झिनो भएको थियो । अब त्यही दिन इटहरी पुगेर त्यहाँबाट विराटनगरको जहाजबाट काठमाडौँ पुग्ने कुराको आशा त मेटिइ सकेको थियो । त्यसबेला जीवन सुरक्षित भइदिए हुन्थ्यो हुन्थ्यो भन्ने मात्र कुरा मनमा खेल्यो । गाडीमा धरान, धनकुटा, भेँडेटार शब्द रहेका सुन्दर पुर्वेली गीतहरू एकनासले गुन्जीरहेकै थिए । जसोतसो तमोरको किनार मूलघाट झ¥यौँ । त्यहाँ पुगे पछि थाह भयो कि ‘तमोर पारी फेँदीमा ठाडो खोलाले बाटो नै बगाएको छ । पार गर्न सकिँदैन ।’ जे डर मनमा विहान सुमोमा चढेदेखि थियो त्यो यथार्थमा परिणत भयो । मुसलधारे पानी रोकिएकै थिएन । ठाउँ–ठाउँमा लेदो बगिरहेकै थियो । मधुरो साँझमा तमोरको किनारमा एउटा घर पल्टेको देखियो । धमिलो तमोर समतल भएर पुलसम्म नै आए जस्तो लाग्यो । मेरो मनमा ‘ किमाथाङ्का र मकालुको त्यत्रो कठीन पैदल यात्रा गरेर फर्केको मान्छे भेलमा परेर मर्ने हो कि क्या हो ?’ भन्ने त्रास मेरै अघिल्तिर ठिङ्ग उभियो । यात्रामा सम्यमता र परिवेशको मूल्याङ्न नगर्दा म आफैले मेरो काललाई निम्ता गरेको महसुस त्यसबेला मैले गरेँ । म खाँदवारीमै बसेको भए हुन्नथ्यो र ? किन हतारिएको ?


सुमो भित्रका महिलाहरू चिच्याउँदै घरमा फोन गर्दै भने ‘हामी त तमोर पुलमा बीच परेका छौँ । बाँचिन्छ जस्तो छैन । बाटो पहिरोले लगेको छ । पैसा पनि छैन । खाने र बस्ने ठाउँ पनि छैन ।’ उनीहरूले परिवारका सदस्यलाई झन बढि त्राहीमाम बनाए । उनीहरूले तमोरको किनार तिरका घरमा नै बास खोज्ने र बस्ने, पाईएन भने रातभर गाडीमा नै बस्ने कुरा पनि निकाले । मलाई भने त्यो प्रस्ताब सुरक्षित र भरपर्दो लागेको थिएन र त्यहाँ सुत्ने ठाउँ पनि थिएन । त्यसैले मैले ‘ यस्तोबेला अत्तालिन हुँदैन । हामी धनकुटा फर्कौँ र आजको रात बाढि र पहिरोबाट सुरक्षित बसौँ । हजारौँ यात्रु छन् । धनकुटाको प्रशासनले पनि त ध्यान देला । भोली पानी कम होला अनि त बाटो अवश्य खुल्छ नि, नदीको किनारमा बस्न हुँदैन ’ भने । मैले त्यसो भने पछि सवारी चालकले गाडी घुमाए । मुलघाटबाट फर्केर साँझ सात बजे धनकुटा पुग्यौँ । होटल खोजेर सबैजना सुरक्षितसाथ बस्यौँ । भोलीपल्ट विहान सात बजे झ¥यौँ, तमोर तिर पानी रोकिएको थियो । हामी फेँदीको पहिरोमा पुग्दा सयौँ गाडी लामबद्ध भइसकेका थिए । खहरे खोलाले करिव २० मिटर पक्की सडक बगाएको थियो । दुई साना डोजर, सेना र प्रहरी सबैको जोडबलले दुई बजे दिउँसो बाटो खुल्यो । मुस्किलले पाँच बजे इटहरी पुगियो ।


सुरक्षित भएको महसुस सबैलाई भयो यद्यपी अघिल्लो रातको मुसलधारे पानीले इटहरी बजार, वरपर पाकेको धान डुवानमा परेको थियो । विराटनगर विमानस्थल डुवानमा परेको छ भन्ने खबर पाई सकेको थिएँ । त्यसैले म इटहरीबाट पूर्वाञ्चल दैनिकका सम्पादक एकराज गिरिलाई सम्पर्क गरेँ । भद्रपुर विमानस्थल बन्द भएको रहेनछ । त्यो सूचना लिएर त्यहाँबाट सिधै झापातिर हानिएँ । भोलीपल्ट कात्तिक ४ गते विहानको जहाजबाट काठमाडौँ फर्केँ । त्यसबेला बादलभन्दा माथि कन्चनजङ्घादेखि लाङ्टाङसम्मका हिम चुचुरा देखिएका थिए । त्यो दृश्य हेर्दै गर्दा मैले फेरि मकालुबाट सगरमाथातिर जाँदै गरेको नेपाली सहितको डेनिस टोली र मकालु आधार शिविर जाँदै गरेका नेपाली पर्यटकलाई सम्झेँ ।


कात्तिक ५ गते बेलुका सेदुवाबाट मेरो पथप्रदर्शक भाई दीर्घ राईको फोन आयो । उनको फोनले म सिताम्मे भएँ । झस्केँ । एक साता पहिले दोबाटे देखि तर्सेको मेरो हृ्दय उनको सन्देशले भुकम्पमा पृथ्वी काँपेझैँ काँप्यो । उनले भने– ‘अङ्कल ! सगरमाथातिर जाँदै गरेको विदेशी र नेपाली टोलीको सदस्यमध्ये एक जना डेनिस पर्यटकको हिम पहिरोमा परेर मृत्यु भएछ । लास निकाल्न पनि सकेनछन् । अनि याङ्लेमा नाचगान गर्ने श्रीअन्तुको सात जनाको टोली मध्ये एक जनाको आधार शिविरबाट फर्केको दोस्रो दिन तेमाथाङ भन्ने ठाउँमा मृत्यु भएछ ।’


उनको त्यो सन्देशले म मर्माहत भए जुन खतराको डर मैले मौसम खराब भएको कारणले दोबाटेमा गरेको थिएँ । श्रीअन्तुका मित्रहरूलाई उनीहरूले उचाईमा एकैदिनमा लामो–लामो यात्रा गरेको हुनाले ‘उचाइ चढ्दै गर्दा समुद्र सतहदेखि ३००० मिटरको उचाईभन्दा माथि पुगे पछि हावामा अक्सिजन कम हुँदै जाने भएको हुनाले विस्तारै जाने, झोलिलो पदार्थ र पानी धेरै पिउने, चिसोबाट जोगिने, मादक पदार्थ र चुरोट नपिउने गर्नु होला’ भनेको थिए । त्यसलाई उनीहरूले स्वीकारेका पनि थिए । तर पनि कहाँ नेर के कमजोरी भयो र एक जना नेपाली तथा एक जना विदेशीले ज्यान गुमाएको खबरले मर्माहत बनायो । अनायस खोङ्मा डाँडामा रहेको लामो पोखरीमा टिलपिल टिलपिल पानी छचल्किएझैँ मेरा आँखा आँशुले छचल्किए । प्राकृतिक प्रकोपलाई रोक्न त सकिँदैन तर केही हदसम्म त्यसबाट सुरक्षित हुन भने सकिन्छ, त्यसको गम्भिर विश्लेषण गर्ने हो भने । अर्को कुरा हामीले के बिर्सन हुँदैन भने हिमाल जति सुन्दर, आकर्षक र लोभलाग्दा हुन्छन् तिनीहरू त्यत्तिकै त्रृmुर्र पनि हुन्छन् । जे जस्तो प्रकोप भए तापनि तत्कालिन परिवेशको गम्भिर लेखाजोखा गर्ने हो भने यात्रामा जीवनलाई दुर्घटनाको जोखिमबाट केही सिमासम्म सुरक्षित गर्न सकिन्छ । त्यो सत्य हो । ईमेलः bishnu.nmdc@bishnunmdc धन्यवाद सहित साभारः सामुदायिक विकास संघ, स्मारिका–७, फागुन २०७८

*
  •  

नेपालका पुलस्त्य ऋषि मदनमणि दीक्षित

नेपालका पुलस्त्य ऋषि मदनमणि दीक्षित

धन्यवाद सहित साभार ‘वैजयन्ती’ ६७
 विधाकेन्द्रित साहित्यिक पत्रिका राष्ट्रिय–व्यक्तित्व अङ्क–४

१. विषयप्रवेश
असल मानिस जति लामो बाँचे पनि समाजलाई छोटोनै लाग्छ । तर डर मान्नु पर्दैन । किनभने असल मानिसले छोडेर गएका दूरगामी योगदन, कालजयी कृतिले त्यस्ता मानिस समाजमा युगौँयुगसम्म बाँिचरहन्छन् । प्राचीन ऋषिमुनि पुलस्त्य, अगस्त्य, अत्री, भारद्वाज, गौतम, जमदग्नि, वशिष्ठ, विश्वाभित्र, पुलह, वेदव्यास, वाल्मिकी आदिले ८–१० हजार वर्ष पहिले गरेका रचनात्मक कामको आजका दिनसम्म पनि चर्चा परिचर्चा भइरहेको छ भने अनन्तकालसम्म भईनै रहने छ । आजको युगमा पनि त्यस्तै कर्म गर्नेहरुको मूल्याङ्कन आगामी हजारौँ वर्षसम्म भइरहने छ ।  यो भौतिक शरीर सबैले एक दिन छोडनुनै पर्छ । तर समाजलाई सही बाटो देखाउने निःस्वार्थी कर्मयोगी मानव तिनै ऋषिमुनिका कामझैँ युगौँसम्म उज्ज्वल तारा बनेर मानव समुदाय बीच चम्किरहन्छ ।

                   हामी बसेको यो हिमवत्खण्ड, महान हिमाली उपमहादिप मानव जातिको उद्गम, मानव सभ्यताको विकास, विविधतायुक्त धर्म र संस्कृतिको जननी हो । कुल २ हजार ३०० किलोमिटर लम्बाई क्षेत्र ओगटेको हिमालय मध्ये नेपाल हिमालयलेमात्रै करिव ९ सय किलोमिटर लम्बाई ओगटेको छ । नेपालको यस हिमालय क्षेत्रबाटनै वेद, पुराण, उपनिषद, रामायण, महाभारत जस्ता ग्रन्थहरुको रचना गर्ने विदुसी ऋषिमुनि प्राचीन नेपाल हिमालय वरपरकै ऋषि मुनिहरु हुन् । वैदिक साहित्यमा रहेको प्राचीन इतिहास, मानव सभ्यताको विकासक्रम, ढुङ्गेयुग, स–साना गण र समूह, मातृसत्तात्मक युग, पितृसत्तात्मक युग, पशुपालन,  कृषि, औजारहरुको निर्माण, चिकित्सा विज्ञान, विज्ञान, वंशावली, जीवन दर्शन, जीवन व्यवहार बारे धेरै मानिस अनभिज्ञ रहेका छन् । वेदका ऋचा कण्ठ गरे तापनि त्यसको अर्थ बारे आम मानिसले सहजताकासाथ थाह नपाउदा त्यसको महत्व सिमित बन्न पुग्यो ।

              वैदिक साहित्यमा भएको घुमन्ते युग, पशुपालन, कृषिमा प्रवेश हुदै घरव्यवहारमा प्रयोग हुने भाँडाकुँडा, औजार, हातहतियार आदिको निर्माण र अनुसन्धानका बारेमा वैदिक साहित्यमा उल्लेख भएका विषयलाई साधारण मानिसले सहजताकासाथ बुझने गरि व्याख्या विश्लेषण गरिएन । वैदिक साहित्यको महानताबारे भारतमा केहि अनुसन्धान र विश्लेषण गरिए तापनि त्यसलाई स्थानीयकरण गरि ऐतिहासिक हिमवत्खण्डको पृष्ठभूमिलाई पछिल्लो समय ओझेल पार्दै जान थालियो । वैदिक ग्रन्थमा उल्लेख गरिएका बृहत् विषयहरु मध्येको तील बराबरको एक सानो अंश जीवन दर्शनलाई नेपाल र भारतमा केवल संस्कारगत कुरामा मात्र सिमित गरियो । अन्य विषयको अध्ययन मनन भएन । हुदाहुदै यतिसम्म गरियो कि सनातन हिन्दुधर्म र हिन्दुधर्मको विकास हुनु भन्दा हजारौँ वर्ष पहिले सिर्जना गरिएका वैदिक ग्रन्थ र संहितालाई सनातनी हिन्दुको दैनिक जीवनको संस्कार कार्यमा सिमित गरियो ।

               पौरस्त्य साहित्यमा भएको समाज विकास विज्ञानवारे आँखा चिम्लेर जीवन र मृत्यु, ‘पूर्व जन्मको कमाईले यस जन्ममा सुख र दुख भोग्नु परेको र यसजन्मको दानकर्मले अर्को जन्मको सुधार गर्ने’ भन्ने कुरामा प्राचीन वैदिक साहित्यमा भएको विज्ञानलाई सिमित गरियो । आम नागरिकले वेद, उपनिषद र पुराणहरुलाई मानव विकासको चरणका ऋषिमुनिले निर्माण गरेका ग्रन्थलाई काल्पनिकताको जलप लगाएर त्यसको, मर्म, सार, खोज, विज्ञान, इतिहास, संस्कृति, समाज विकासको चरण आदिलाई ओझेलमा परियो । दक्षिण एशियाका आम नागरिकले आफ्नो हिमाली प्रदेशमा जन्मेर त्यहीँका बासिन्दाले सिर्जना गरेको वैदिक साहित्यलाई सरल र सहजतरिकाले बुझ्न पाएनन् । नेपालको वर्तमान युगमा जन्मेका एक तपस्वी हुन जस्ले समग्र वैदिक साहित्यको अध्ययन र अनुसन्धान गरी ति साहित्यमा भएको युग, त्यहाँ व्यक्त गरिएको समाज र जीवन पद्धति, सभ्यता, जीवन र मरण, नारी र पुरुषको युग र योगदान आदिबारे एक–एक शब्दको अध्ययन गरि तिनको सरल र सुक्ष्म विश्लेषण सहित सबैले बुझ्ने भाषामा नेपाली समाजमा राखिदिनु भयो । त्यस्ता वैदिक साहित्यका ज्ञाता, विश्लेषक, वैज्ञानि, अनुसन्धानकर्ता, अति विद्वान र मिलनसार व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो आदरणीय मदनमणि दीक्षित ।

                    वेद, पुराण, उपनिषद, ब्रह्मसूत्र अन्य प्राचीन वैदिक ग्रन्थहरुमा उल्लेखित विषयहरु शिव लक्षित हुन् । शिव भनेको पवित्रता, कल्याण, अमृतत्व र सबैलोकको परोपकारी मानवतावाद हो । त्यस युगको मानवतावाद अहिलेको संयुक्त राष्ट्रसंघले भन ेभन्दा अझ विशाल  र गहिराईमा पुगेर व्याख्या गरिएको थियो । हिमाली यस उपमहाव्दिपमा त्यसमा पनि अझ नेपाल वरपरको भूभागमा उब्जेको त्यो वैदिक दर्शन, ग्रन्थहरुमा व्याख्या गरिएको विषयवस्तु मानव र प्रकृतिको भलोकोलागि सिर्जित दर्शन हो भन्ने कुरालाई वहाँले बडो सरल भाषामा पाठक समक्ष राखिदिनु भयो । ऋषि पुलस्त्यले समग्र मानवजातिको मुक्तिको लागि आजभन्दा करिव ८–९ हजार वर्ष पहिले नेपालको म्याग्दी जिल्लाको वेनी नजिक तपस्या गरेका थिए । पुलस्त्य ऋषिको आश्रम पुलहाचौरमा बेनीदेखि तीन किलोमिटरको दुरीमा रहेको छ ।

                 प्राचीन पुलस्त्य, वेदव्यास आदिले तपगरि सिर्जना गरेका प्राचीन वैदिक दर्शन र वैदिक साहित्यको तपकै शैलीमा अध्ययन गरि हाँसले पानीबाट दुध निकालेझैँ (निरक्षिर विश्लेषण) त्यसका केस्रा–केस्रा केलाएर सरल रुममा करिव चार दर्शन पुस्तकहरु, वैदिक साहित्यमा आधारित माधवी, भूमिसूक्त जस्ता उपन्यास, लेख र पत्रकारिताका मार्फत नेपाली समाजलाई दिनु भयो । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मुनामदन नेपालीका घरघरमा पुगेझैँ तपस्यारत रहि वहाँले रचना गर्नु भएका कृतिले वैदिक दर्शन र साहित्यलाई नेपालीका घरघरमा पु¥याउन मद्दत गरेको छ । वहाँले रचनागर्नु भएका माधवी, हिन्दु संस्कृतिको परिशिलन, त्यो युग, ऋग्वेद केहि प्रमुख सूक्त जस्ता कृतिलाई अंग्रेजी सहित विश्वका अन्य भाषामा उल्था गर्न पाएको भए ति कृतिले विश्व स्तरको मान्यता पाउनुकासाथै यो हिमाली उपमहाव्दिपमा भएको दशौँ हजार वर्ष पुरानो मानव सभ्यताबारे ज्ञान हासिल गर्न पाउने थिए । त्यसो हुन नसके तापनि दक्षिण एशियामा भने वैदिक साहित्यको अनुसन्धानात्मक प्रस्तुतिमा वहाँ औँलामा गन्न सकिने विव्दान भित्र पर्नु हुन्छ । पूर्ववैदिक र वैदिक समाज एवँ सभ्यतामा मदनमणि दीक्षितको गहिरो अध्ययन थियो ।

 उहाँ अत्यन्त निडर, सशक्त र प्रखर पत्रकार र फोटोपत्रकार पनि हुनुहुन्थ्यो । उँहाको त्यो सोख थियो तापनि काठमाडौँमा भाडामा बसेको बेला त्यो फोटोग्राफी जीविकोपार्जनको एउटा साधन पनि बनेको यियो । नेपाली समाजमा उहाँको साहित्यिक योगदान महासागर जत्तिकै विशाल र सगरमाथा जत्तिकै उच्च छ । उहाँले उपन्यास, कथा, निवन्ध, वैदिककालीन समाज, दर्शन र चिन्तन, वैदिक साहित्य आदिसबैमा उत्तिकै तेज रुपमा कलम चलाउनु भएको छ । त्यति हुँदाहँुदै पनि साधारणतया कसैले आँट गर्न नसक्ने अति बृहत क्षेत्र प्राचीन वाङमयको वृहत अध्ययन, वेदकालीन समाज, विकास र सभ्यताको खोज र ती खोजलाई वैज्ञानिक रुपमा मानवहित निम्ति सोध गर्नु रहेको छ ।

               नेपाली साहित्यमा पूर्वीय र पश्चिमी दर्शनको गहिराईमा पुगेर त्यहाँ रहेका जराहरुको अवस्था र कारण थाह पाएर त्यसलाई समाज विकासको चरणवद्ध कालक्रममा राख्ने सिद्धहस्त मुनि, चिन्तक र वैज्ञानिक हुनुहुन्थ्यो उहाँ । वैदिक साहित्यलाई वैदिक परम्परामा पूजा गनर्,े  भक्तिभावमा पढने, लेख्ने त धेरै छन् तर त्यसलाई सामाजिक विकास क्रमको विज्ञानको खोजको आधारमा विश्लेषण गर्ने भारतमा पनि कम छन् । उहाँले वेदका प्राचीन ऋग्वेदका ऋचाको केस्रा केस्रा केलाएर सरल ढंगले अर्थ राखेर जीवनोपयोगी तर्कपूर्ण व्याख्या गर्नु भएको छ । जस्ले गर्दा वेदको भाव बुझ्न चाहनेलाई मद्दत मिल्छ । वीरगञ्जमा शिक्षक बनेदेखि धेरैले उहाँलाई माड्साव भनेर चिन्दछन् ।

२.जन्म र बाल्यकाल
               मदनमणि दीक्षितको जन्म वि.संं. १९७९ फागुन ६ गते काठमाडौँको गैरी धारामा दीक्षित परिवारमा भएको हो । वहाँकी माता विष्णुकुमारी देवी र पिता लक्ष्मणमणि आचार्य दीक्षितका आठ सन्तानमध्ये वहाँ तेस्रो सन्तान हुनुहुन्थ्यो । त्यसबेला नेपालमा राणा शासन थियो । दीक्षित परिवारले त्यसबेला राणाको दरवारमा नोकरी गर्दथे । मदनमणि दीक्षितका पिताले पनि चन्द्र शमशेरको दरवारमा काम गर्नुहुन्थ्यो । सामान्य नेपाली परिवारले खान र जीवन धान्न धेरै कष्ट गर्नु पर्ने समयमा मदनमणिको वाल्यकालमा वहाँको घरमा कमारा कमारी र सुसारेहरु थिए । उहाँलाई पनि राणा र राजपरिवारका सन्तानलाईझैँ धाई आमा र सुसारेले लालनपालन, स्याहारसुसार गरेर हुर्काएका थिए । एक पटक उहाँ साढे दुई वर्षको हुँदा वहाँका पिताजीको सरुवा बम्बैमा भयो र उतै जानु भयो । बम्बैजानुभन्दा पहिले उहाँहरु मामाघर बनारस जानु भएको थियो । पन्द्र महिनाको हुँदा ठूलीआमाले वहाँलाई वाल्मीकि रामायणको श्लोक घोकाउन थाल्नु भयो । घोकाउन थालेको दोस्रो महिना अर्थात सत्र महिनाको बेला सबैलाई अचम्म पार्ने गरि मदनमणिले त्यो अर्थसार श्लोक दोहो¥याउनु भएछ । उहाँले भनेको श्लोक यस प्रकारको थियो –
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वती समा ।
यत् क्रौन्चामिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ।। –

                त्यसपछि बम्बै जानु भयो । एक दिन आमाबाबुसँग बम्बईमा फ्रान्सेली कलाकारहरुको सर्कस हेर्न जाने क्रममा बग्गीबाट ओर्लदा वहाँ भीडमा छुट्नु भयो ।  तर केहि समयपछिनै पिताजी आएर उहाँलाई लिएर जानु भयो । वनारस र बम्बै गरी साढेचार वर्ष बसेको वेला उहाँले मातापिता र अन्य परिवारसँग बसेर पढन थाल्नु भयो ।

             मदनमणि दीक्षितको व्रतवन्ध पाँच वर्षको उमेरमा काठमाडौँमा भयो । उहाँको व्रतबन्धमा चन्द्रशमशेरले आफ्नोतर्फबाट भिक्षादान दिन एक कर्णेल मार्फत सामान पठाएका थिए । सोही दिनदेखि वहाँको धरणीधर भट्टराई मार्फत अक्षराभ्भ गराई अ आ लेख्न सिकाउनु भयो ।  त्यसपछि उहाँहरु हाँडीगाउँको घरमा सर्नु भयो । त्यसपछि शिक्षाको प्रारम्भ संस्कृत र अंग्रेजीमा घरमानै हुन थाल्यो । उहाँकी माता शिक्षित हुनुहुन्थ्यो र रामायण पाठ गर्नु हुन्थ्यो । त्यसबेला उहाँको परिवार बारा जिल्लामा बस्थ्यो । एक पटक पंडितले माडसावकी माताजीसँग ‘कसैले वाल्मीकि रामायण नबिराइकन बाइसपटक पाठ ग¥यो भने त्यो मानिस श्रुतिधर हुन्छ’ भनेको सुन्नु भयो । उहाँले पाँच वर्षको उमेरमा रामायणको श्लोक कण्ठ गरेर माताजीलाई सुनाउदा सबै तीनछक्क परेका थिए । गुरुले भनेको सुनेर वहाँले पनि रामायण पढन शुरु गर्नु भयो र १७ पटक सम्म पढ्नु भयो ।

                  वनारस मावली, काठमाडौ र वीरगञ्जको यात्रा उहाँले सानै उमेरमा धेरै पटक गर्नु भयो । वि.सं. १९९४ मा वहाँ वनारस गएर कटिङ मेमोरियल हाइस्कूलमा कक्षा ८ मा भर्ना हुनु भयो ।  त्यसपछि वाल्यकालमानै उहाँले शरच्चन्द्र चट्टोपाध्यायका हिन्दीमा अनुवाद गरिएका कथाहरु, अंग्रेजी साहित्यका उपन्यास पढन थाल्नु भयो । एक दिन जव उहाँले उपन्यास पढदै हुनुहुन्थ्यो त्यसैबेला पिताजीले हकार्दै ‘उपन्यास पढेर ज्ञानी बन्न सकिदैन, त्यस्ता पुस्तक पढन हँुदैन’ भने पछि उपन्यास पढ्न छोडनु भयो  । बाल्यकालदेखिनै वहाँ तीक्ष्ण बुद्धिको हुनुहुन्थ्योे । बाल्यकालदेखिनै देखिएको वहाँको सबैभन्दा ठूलो स्मरण शक्ति थियो । त्यो क्षमता वहाँको जीवनको पछिल्लो समयसम्म रह्यो । उहाँले धेरै पुस्तक आपूmले ससर्ती भन्ने र सहयोगीले लेख्ने गराएरनै प्रकाशित गर्नु भयो । तीथि र मिति पनि वहाँलाई कण्ठ हुन्थ्यो । उहाँको शुभविवाह वि.सं. १९९५ माघ २५ गते बारा, कलैयाकी कन्या रीता (दीक्षित)सँग भएको हो ।

३. शिक्षार्जन, लेखन, आरोह–अवरोहः

                चन्द्र शमशेर पछि प्रधानमन्त्री भएका भीम शमशेरले उहाँको परिवार सहित अन्य बाहुनमाथि अन्याय गरेका थिए । जुद्धशमशेरको चाकरी नगरेकाले वहाँहरु सम्मत्ति फिर्ता भएन सोही कारण पुन वि.सं. १९९१ साउन ७ कादिन वनारस जान बाध्य हुनु भयो । वहाँको औपचारिक शिक्षारम्भ वनारसमा भयो । वनारसबाट आई.ए. र बि.ए. अध्ययन गरे पछि वहाँलाई भारतमा नै कुनै नोकरीमा लगाइदिने वहाँका पिताको चाहना थियो । तर माताजीको बल र वहाँको चाहना अनुसार काशी हिन्दु विश्वविद्यालयबाट विद्याविारिधिसम्म गर्ने योजना गर्नु भयो । वनारसमा अध्ययन गर्ने काशी हिन्दु विश्वविद्यालयको पुस्तकालय विशाल थियो त्यहाँ तीन लाखभन्दा बढि पुस्तक थिए । दीक्षितले त्यस पुस्तकालयमा बसेर पाठ््यपुस्तकभन्दा माथिल्ला स्तरका अङ्ग्रेजी भाषाका दर्शन विषयक, संस्कृत भाषाका साहित्य सम्बन्धि पुरुतकहरु पढन थाल्नु भयो ।  पढदा पढदै छातीमा पुस्तक राखेर वहाँ निदाउनु हुन्थ्यो । वहाँले स्नातक गरेपछि सोहि विश्वविद्यालयमा ‘भारतीय दर्शन र दर्शनशास्त्र’ विषयमा स्नातकोत्तर गर्नु भयो ।
उहाँको छिट्टै कण्ठाग्र गर्न सक्ने र स्मरण गर्न सक्ने अभूतपूर्व  शक्तिनै भएकाले उहाँलाई अध्ययन गर्न कठीन भएन । वहाँको जीवनको पछिल्लो समय जुनबेला मैले पनि भेटने अवसर पाएँ, त्यसबेला सन्तानब्बे वर्षको उमेरमा पनि उहाँले आपूmले खखर्ती भन्ने र लेख्ने मानिसले लेख्ने गर्दथे । उहाँले धेरै पुस्तक आफूले भन्ने र अर्को व्यक्तिले सरासर लेख्ने वा टाइप गर्ने गरेर नै तयार गर्नु भयो । उहाँमा वेदव्यासमाझैँ स्मरण र धारावाहिक रुपमा भन्न सक्ने अभुतपूर्व क्षमता थियो । माताजीको काखमा बसेर वाल्यकालमानै रामायण वाचन गरेकाले वहाँमा प्राचीन साहित्यतर्फको रुची बढदै गयो, अध्ययन पनि त्यसतर्फनै लक्षित बन्यो र पछि गएर वैदिक साहित्यको व्यापक खोज र अध्ययन गरी त्यसमानै कृतिहरु जन्मन थाले ।

                     वनारसमा दर्शन शास्त्रमा अध्ययन गर्दैगर्दा एक पटक उहाँलाई सन्यासी बन्ने इच्छा जागेछ । करिव पन्द्रवटा मठमा पुगेर त्यहाँका मठाधीशहरुसँग सन्यासी बन्न के के चहिन्छ भन्ने कुरा बुझ्नु भएछ । हिंडने बेला ति महात्माले  – ‘तिमीले बिहे गरिसकेका छौ भने तिम्रो श्रीमतीले सन्यासी बन्न स्वीकृति दिएकी छन् त ? विवाहितलाई पत्नीको आदेशबेगर संन्यासी हुन धर्मशास्त्रले अनुमति दिदैन । श्रीमतीको अनुमति लिएर आउ ’ भनेछन् । श्रीमतीबाट संन्यासी बन्न अनुमति माग्दा रातभर रुवाबासी भयो । अनुमति पाउनु भएन । त्यसपछि उहाँले त्यो सन्यासी बन्ने कुरा छोडनु भयो ।

               वनारसबाट ‘भारतीय दर्शन र दर्शनशास्त्र’ मा स्नातकोत्तर गर्नु भएपछि उहाँले वैदिक दर्शनमा विद्यावारिधिको सम्पूर्ण तयारी गरे तापनि पूरा गर्न भने पाउनु भएन । त्यसबाट वहाँ विचलित हुनु भएन । वैदिक साहित्य र वैदिक दर्शनको गहन अध्ययन गर्न जीवनको अन्तिम दिनसम्म पनि छोड्नु भएन । वेद खासगरि ऋग्वेद अध्ययन गर्दा ऋग्वेदको समय कहिलेको हो ? ऋग्वैदिक कालभन्दा पहिलेको समाज कस्तो थियो, मातृसत्तात्मक समाजमा नारीको अवस्था कस्तो थियो ? पितृसत्तात्मक समाज कसरी विकास भयो भन्ने कुरा त्यहाँ व्यक्त गरिएको समाज, पात्र, कथाको विश्लेषण गर्न थाल्नु भयो ।

                     उहाँले त्यो वैदिक युगमा भएको समाज र संस्कृतिको चरित्रको अध्ययनलाई बडो सरल ढंगबाट विवेचना गर्नु भएको छ । त्यसले संस्कृत र संस्कृत साहित्यमा लेखिएका वेदको त कुरै छोडौँ सामान्य कथाको पनि अध्ययन नगरेका पाठकले पनि वैदिक साहित्य र दर्शनबारे बुझ्ने, रुची राख्ने र अध्ययन गर्ने अवसर प्राप्त भयो । त्यसैले उहाँलाई एशियाका उत्तरवैदिक साहित्यकार पनि भनिन्छ । वैदिक साहित्यिक ज्ञानमा उहाँ अथाह खानीनै हुनुहुन्थ्यो । विद्यार्थी हुँदाको समयमा वनारस विश्वविद्यालयमा रहेका पुस्तक, अध्ययन गर्ने अगाध रुची, माताजीको प्रेरणा, घरपरिवारको वातावरण र स्मरण गर्न सक्ने जन्मजात क्षमताले उहाँलाई वैदिक साहित्य, पत्रकारिता, कथा, उपन्यास आदिमा सिद्धहस्त लेखक बन्न सफल बनायो ।

                 एउटा रोचक प्रसंग के भने वनारसमा पढ्दै गर्दा वहाँले प्रेम गरेको भनेर एक काल्पनिक सुन्दरी युवती पात्र तयार गर्नु भयो । त्यो युवतीलाई सातवटा प्रेमरसले भरिएका पत्र लेख्नु भयो । परीक्षा सकिए पछि परिवार सहित सबै वीरगञ्ज फर्कनु भयो ।  घर फर्कने बेलामा पत्र च्यात्नु भएको थियो तर एउटा पत्र हरिवंश पुराणको पुस्तक भित्र नै छुटेछ । त्यसबेला उहाँको बिवाह भइ सकेको थियो । परिवारका सदस्यले त्यो चिठी देखे । ‘मदनले अर्कै कोहि केटीसँग प्रेम गर्दो रहेछ’ भन्ने घर परिवारमा व्यापक हल्ला भयो । उहाँको श्रीमती रीता दीक्षितले पनि थाह पाउनु भयो । उल्टै उहाँलाई ‘आफ्नो लोग्नेलाई ठाउँमा राख्न नसक्ने’ भन्ने आरोप पनि लाग्यो । मदनले ‘त्यो अभ्यासको लागि मात्र लेखेको’ भनेर श्रीमतीलाई र परिवारका सदस्यलाई सम्झाउनु भयो । समयको अन्तराल पछि मात्र त्यो साहित्यिक अभ्यासको  प्रेमपत्रको कथा साम्य भयो ।

               वनारसको पढाई पछि उहाँ वीरगञ्जको श्रीजुद्ध माध्यमिक विद्यालयमा प्राध्यापन गर्न थाल्नु भयो । त्यहीँदेखिनै उहाँ सबैका माड्साव हुनु भएको हो । उहाँलाई सबैले माड्साबनै भन्दछन् । त्यहीँ वीरजञ्जमा बसेदेखिनै वहाँ कम्यूनिष्ट पार्टीमा लाग्नु भएको हो । राणा परिवारको रवाफ र हाउभाउ भएको  परिवारमा हुर्केको मानिस कम्युनिष्ट पार्टीमा लागेपछि भने दैनिक जीवनचर्यामा धेरै फेर बदल आयो । श्री ३ भीमशमशेरले वहाँको परिवारलाई सहयोग नगरेको मात्र होइन कि हिसाव किताब हिनामिना गरेको भनि कपोलकल्पित आरोप लगाई वहाँको पितालाई तीन पटक गरी ११ महिना जेल र ७२ हजारको जरिवाना समेत तीर्न प¥यो । त्यसैको पीरले माताजीलाई मुर्छा पर्ने रोग लाग्यो । उहाँले औषधि उपचार गर्न पनि सक्नु भएन । यति सम्मकि आमाको मृत्यु हुँदा परिवारका अन्य सदस्यबाट  सहयोग थाप्न बाध्य हुन प¥यो ।

            त्यस्तै उतार चढावमा पछिल्लो समय वीरगञ्जबाट काठमाडौँ आए पछि पनि उहाँलाई खानबस्न निकै दुख भयो । उहाँको परिवारमा बाह्जना हुनुहुन्थ्यो । विहान र बेलुका खाना खाँदा पालो गरि खानाखानु पर्ने अवस्था थियो । प्यूखामा भाडामा बसेको बेला वहाँसँग खानेकुरा किन्ने पैसा थिएन । कोहि साथीभाइ भेटिएलान र उनीहरुसँग केहि रुपैया सापटी मागेर चामल दाल किन्न पर्ला भन्ने सोचेर एक दिन उहाँ डेराबाट बाहिर निस्कनु भयो । त्यसबेला पहिलेनै सापटी लिएका साथीभाइबाहेक अरु भेटिएनन् । उनीहरुसँग पैसा माग्ने आँट गर्नु भएन । यत्तिकै लखर लखर हिडेको बेला माडवारी सेवा समिति रहेको रञ्जना गल्ली नजिक बाटोमा खसेको एक रुपैया भेटनु भयो । त्यसलाई कुल्चेर वरपर कोहि छ कि भनेर हेर्नु भयो । कोहि नभएकाले टिपेर गोजीमा राख्नु भयो । अलि अगाडि बढे पछि त्यस्तै अरु एक–एक र पाँचका गरि २२ रुपैँया भेटनु भयो । त्यो दिन उहाँलाई अचम्म लागेको थियो । कतिले त्यसलाई भोकभोकै परिवार छ भनेर भगवानले हेरेको भन्थे होला तर उहाँले त्यसलाई कुनै महिलाले सारीको फुर्कोमा राखेको पैसा खसेको होला, त्यसबाट मेरो गर्जो ट¥यो भनेर सुनाउनु हन्थ्यो । पिताजीको परस्त्री प्रतिको गलत दृष्टिकोणका कारणले  उहाँले पिताजीबारे भने राम्रो धारणा बनाउन सक्नु भएन, वनारसको सम्पत्ति पनि त्यत्तिकै गयो र पिताजीले गरेका गलत कामकुराको विरोध, परिवारका गल्ती कमजोरी बारे उहाँले लेख र पुस्तक पनि लेख्नु भयो ।

४. आत्मदाहको सोच, लेखन प्रतिज्ञा र प्रकाशित कृति ः

                वीरगञ्जमा हुने आम्दानीले घर चल्न नसक्ने भए पछि मनमोहन अधिकारीसँग अनुमति लिएर वहाँ वि.सं. २०१४ सालमा काठमाण्डौँ आए पछि रङ्गनाथ शर्माले प्रकाशित गरेको ‘ हाल खवर’ पत्रिकामा काम गर्न थाल्नु भयो । त्यसपछि २०१६ सालदेखि ‘समीक्षा’ आफैले सम्पादन गर्न थाल्नु भयो । त्यो पत्रिकामा भएका विश्लेषणात्मक लेख, सम्पादकीय र समाचारले नेपाली वौद्धिक जगतबीच निकै लोकप्रीय बन्यो । पञ्चायतकालमा त्यो पत्रिका राजा महेन्द्र र वीरेन्द्रको पालामा गरी नौ पटक प्रतिवन्धमा प¥यो । उहाँले लेखनीलाई जीवनको मूल आधार बनाईसक्नु भएको थियो ।  पत्रिका फुकुवा नहुने भए पछि उहाँले एक रात धेरै कुरा सोच्दा–सोच्दै आत्मदाह गर्ने बिचार गर्नु भयो । आत्मदाह गर्दा सो किन गर्न खोजेको, कस्को कारणले गर्न खोजेको हो भन्ने कुराको जानकारी पत्रकारलाई दिएर गर्दा प्रभावकारी होला भन्ने सोच्नु भयो । भोलिपल्ट बिहान सबै  विदेशी पत्रकारलाई खवर गर्ने र ‘राजदरवारको दक्षिण ढोकामा अपरान्ह चार बजे आत्मदाह गर्ने’ भन्ने योजना तयार गरेर सुत्नु भयो ।

           तर बिहान ब्यूझँदा उहाँको मन परिवर्तन भयो । तानाशाहको काम पत्रिका बन्द गर्नु हो, उनीहरुले गरे । अपराधी त तानाशाही व्यवस्थाका पहरेदार प्रधानमन्त्री नगेन्द्रप्रसाद रिजाल र सञ्चार मन्त्री राधाप्रसाद घिमिरे हुन् । उनीहरुलाई खुशी पार्न मैले किन आत्मदाह गर्ने ? पत्रिका खोसे पनि मेरो कलम त तिनीहरुले खोस्न सक्दैनन् नि ! त्यसपछि उहाँले त्यसै बिहानदेखि ‘मैले लेख्ने काम नै गर्छु । यसैमा जीवन अर्पण गर्छु ।’ भनेर माधवी उपन्यास लेख्न शुरु गर्नु भयो । त्यो पुस्तक नेपाली साहित्यको अग्लो मियो बन्यो । शोकलाई शक्तिमा बदल्न सक्नुपर्छ भन्ने मान्यताको यो एक सुन्दर उपमा बन्न पुग्यो । त्यसले मदन पुरस्कार प्राप्त ग¥यो । त्यसैका बारेमा धेरैले विद्याबारिधिमा सोध गरेका छन् । माधवी जस्तै अन्य थुप्रै कालजयी कृति वहाँले नेपाली साहित्य जगतमा छोडेर जानु भएको छ । वैदिक साहित्यको अनुसन्धान, जीवनोपयोगी व्याख्या, अति प्राचीन वैदिक साहित्यको सरलभावबाट व्याख्या गरेकाले वहाँको योगदानलाई नेपाली साहित्यमा हजारौँ वर्षसम्म आज हामीले पुलस्त्य र वेदव्यासलाई सम्झेझैँ नेपाल आमामा सन्ततीले सम्झी रहने छन् । उहाँले समीक्षा साप्तहिकमा लेखेका विभिन्न  लेखहरु बाहेक पुस्तकको रुपमा प्रकाशित मुख्य कृति यस प्रकार छन्ः

१. कसले जित्यो कसले हा¥यो – २०२१ २. म रुँदै बिर्सन्छु – २०२७
३. हाम्रा ती दिन– २०२९ ४. दश लाख हिरोसिमातिर अनुवाद २०४०
५. माधवी– २०३९ ६. चरैवेति– २०४४
७. ग्याँस च्याम्बरको मृत्यु–  २०४२ ८. त्यो युग– २०४७
९. द्रौपदी र सीता – २०४९ १०. विदुषी गार्गी– २०४९
११. किन्काकुजि (स्वर्ण विहार)–  २०४५ १२. मेरी नीलिमा २०५०
१३. त्रिदेवी – २०५१  १४. जेण्डा २०५१
१५. उद्दालक आरुणी– २०५३ १६. अमृतत्व र कारुणिकता  २०५३
१७. आनन्दमय आकाश २०५३ १८. हाम्रा प्राचीन नारी २०५६
१९. भूमि सूक्त २०५८ २०. भूकम्पशरुः प्रश्नोत्तर (अनुवाद) २०५९
२१. हिन्दू संस्कृतिको परिशीलन २०५९ २२. सिंचाइ हातपुस्तिका –अनुवाद) २०५७
२३. श्वेतकाली  २०६० २४. भूकम्प प्रतिरोधि भवन.. ,, २०६१
२५. पराले कुन्यूको आगो (अनु.) २०६२ २६. बर्लिन डायरीका पाना  २०४१
२७. ऋग्वेदः केही प्रमुख सूक्त २०६५ २८. जीवन ः महाअधियान २०६६
२९. श्रीः शाश्वत नारी २०६४ ३०  महर्षि याज्ञवल्क्य  २०६८
३१. आनन्दमय जीवन २०६९ ३२. ऋग्वैदिक नारी चरित्र  २०६९
३३. ऋग्वेदमा समवेत पर्यावरण २०७० ३४. अनन्त चैतन्य २०७१
३५. जीवनः दर्शन २०७१ ३६. जयपराजय २०७२
३७. देशभक्त महापुरुष २०७४ ३८. मेरी माता २०७५  

             उहाँको पछिल्लो पुस्तक ‘देशभक्त महापुरुष’ र ‘माधवी’को छैटौँ संस्करण २०७४ मा दिइएको प्रकाशित पुस्तकको नामावलीमा माधवी (छैटौँ) र द्रौपदी र सीता (तेस्रो ) भनि चालीस संख्या दिइएको छ । ती दुई पुस्तकलाई नराख्दा पनि ३८ पुस्तक प्रकाशित देखिन्छन् ।
त्यसमध्ये करिव २१ वटा पुस्तक प्राचीन ऋग्वैदिककालीन साहित्य, धर्म, संस्कृति, इतिहास र दर्शनसँंग सम्बन्धित   छन् । अनुवाद चार, यात्रा एक र अन्य बाह् कृतिहरु संस्मरण, कथा र निवन्ध रहेकाछन् । उहाँलाई नेपालका अक्षर शिरोमणि पनि भनिन्छ । त्यसमध्ये माधवी, भूमिसूक्त, त्रिदेवी, ऋग्वेदः केहि प्रमुख सूक्त, श्रीः शाश्वत नारी, त्यो युग, हिन्दु संस्कृतिको परिशीलन र महर्षि याज्ञवल्क्य जस्ता कृति वहाँका कालजयी कृति हुन् । ती पुस्तकमा वहाँको केन्द्रिकृत प्रस्तुति भनेको वैदिक सभ्यताको आधिकारिक एवँ वैज्ञानिक व्याख्यासहित सुक्ष्मतिसुक्ष्म सरलभाषामा जानकारी दिनु हो । उहाँको व्याख्या चाहे त्यो हिन्दु संस्कृतिको परिशीलन होस्, श्रीः शाश्वत नारी होस् वा ऋग्वेदको व्याख्या नै किन नहोस त्यसमा तत्कालीन समयको मानव समाज विकासको अवस्था, चरित्र, आर्थिक स्थिति, नारीको अवस्था बारे चर्चा परिचर्चा गर्दै वहाँले त्यसमा समयवधि पनि तोक्नु भएको छ । त्यसले गर्दा वहाँका कृतिहरुबाट यो हिमाली उपमहाव्दिपमा मानव सभ्यताको विकास कहिलेदेखि कुन–कुन चरणमा कसरी भएको रहेछ भन्ने जानकारी लिन सकिन्छ ।

                    वेद र पुराण एवँ उपनिषदमा भएका प्रसंगलाई केलाएर उहाँले विभिन्न चरणको आधारमा विश्लेषण गर्दै त्यसलाई वैज्ञानिक रुपमा व्याख्या गर्नु भएको छ । हिमालय वरपरनै ज्ञान र ध्यान हुँदै सभ्यताको विकास भयो र यही भूखण्डबाट सभ्यता मुखरित हुदै संसारभर फैलिएको हो भन्ने सन्देश दीक्षितका हरेक कृतिमा पाईन्छ । उहाँले कतिपय मिथकलाई पनि कुन समयको हुन सक्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिक आधार सहित प्रस्तुत गर्नु भएको छ । नेपालमा मात्र होइन भारतमा पनि प्राचीन वैदिक साहित्य, इतिहास, संस्कृति र विज्ञानलाई समेटेर मानव सभ्यताको विकासक्रम र संस्कृतिको व्याख्या गर्न सक्ने उच्चकोटीका विद्वान कम छन् । साहित्यमा विशिष्ठ योगदान गर्ने अन्य धेरै ब्यक्तिहरु छन् । तर उहाँको असाधारण योगदान वैदिक साहित्यमा रह्यो । त्यसभित्र पनि वैदिककालका नारी पात्रलाई बडो कुशलताकासाथ जनसमक्ष ल्याउनु , नारीलाई सम्मान गर्नु वहाँको अर्को विशेष गुण र क्षमता हो ।  पूर्व ऋग्वैदिककाल, ऋग्वैदिककाल, सिन्धु सभ्यता, आर्यहरुको पश्चिमबाट दक्षिण पूर्व प्रवेश, हिमालयखण्डमा भएको प्राचीन सभ्यता आदिवारे समय कालखण्डलाई छुट्टयाएर विश्लेषण एवँ तुलनात्मक अध्ययन गर्दै त्यसबेलाको सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षको छर्लङ्ग हुने गरि प्रस्तुत गर्न सक्नु उहाँको अदित्तिय क्षमता हो । त्यसैले मदनमणि दीक्षित यो एक्काइसौँ शताव्दीको नेपालको पुलस्त्य ऋषितुल्य मनीषि हुनुहुन्छ ।

                    वैदिक साहित्य, वेदकालीन सभ्यता, समाज र वैदिक संस्कृतिको  अध्ययन र लेखनमा नेपालको त कुरै छोडौँ भारतमा पनि उहाँ जत्तिका ब्यक्ति विरलै पाइन्छन् । उहाँले लगभग चालिस वर्ष वैदिक सहित्य अध्ययन, अनुसन्धान र लेखनमानै समर्पण गर्नु भयो । पछिल्लो समय केहि संस्मरणहरु पनि आए जुन वैदिक साहित्यको तुलनामा कमजोर भनेर टिप्पणी गरिएका थिए । अत्यन्त सम्पन्न, सुखि  परिवारमा जन्मे तापनि उहाँले जीवनमा अत्यन्त दुःख भोग्नु परेको थियो । कम्युनिष्ट बनेर सारा नेपालीको जीवन सुधार्न तिर लाग्दा राजनीति गर्नेको बोली र व्यवहार फरक हुने रहेछ भन्ने बुझेपछि वहाँ त्यसबाट निरास हुनुभयो । कम्यूनिष्ट बनेकै कारणले पैत्रिक सम्पत्ति पाउने हकबाट पनि उहाँलाई पिताजीले बञ्चित गर्नु भयो । तर पनि उहाँ कहिल्यै निरास हुनुभएन । निरन्तर– निरन्तर अध्ययन र लेखनमा लागिरहनु भयो ।  वि.सं. २०५१ मा वहाँ नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको उपकुलपति हुनुभएको थियो । त्यहाँको काममा व्यस्त रहेकाले वहाँले सोचे जति पुस्तक लेख्न नभ्याएको कुरा उहाँले व्यक्त गर्नु हुन्थ्यो ।

                जीवन परिवर्तनशील हुन्छ । प्रकृतिमा परिवर्तन भएझैँ मानिसमा उमेर र अनुभवका आधारमा बानी व्यहोरा परिवर्तन हुन्छ । किनभने, मानवमा मात्र सवल र कमजोर पक्ष केलाउने सामथ्र्य हुन्छ । अत्यन्त विनयशील, अत्यन्त उर्जावान, वैदिक साहित्यका अद्भुत् विद्धान हुदाहुदै पनि उहाँका पनि केहि कमजोर पक्ष थिए । नारी सम्मानमा ह्दयदेखिनै सम्मान प्रकट गर्ने दीक्षितले कुनै समय आफ्ना पितालेझैँ आफ्नी श्रीमती जसलाई वहाँले देवी भन्नु हुन्थ्यो, वहाँलाई अनपेक्षित उपेक्षा गर्नु हुन्थ्यो र अनाहकमा दुःख दिनुहुन्थ्यो । यद्यपि त्यो स्वभाव पुरुषप्रधान समाज र सामन्ती राणा परिवारसँगको निकटताको उपज हुनसक्छ । तर पछि उहाँले ती काम प्रति क्षमा माग्नु भयो, आफ्नो व्यवहार सुधार्नु भयो । उमेरमा वहाँ असाध्यै निष्ठूर हुनुहुन्थ्यो रे । नातिनातिनीकालागि उहाँ बाघ जस्तै हुनुहुन्थ्यो । पछिल्लो दुई दशकदेखिभने उहाँ सबैलाई माया गर्ने बन्नु भयो ।

             उहाँ यात्राको अतिनै शौखिन हुनुहुन्थ्यो, रमाइला किस्साहरु र पुराना सिनेमा एवँ उपन्यासका कथा सुनाएर हँसाउन दक्ष  हुनुहुन्थ्यो । उहाँका परममित्र नगेन्द्रराज शर्माका अनुसार उहाँ असाध्यै घुर्नु हुन्थ्यो र उहाँसँगै कोठामा सुत्न कोही मान्दैनथे । निद्रामा बर्बराउनु हुन्थ्यो र बर्बराउँदा माधबीका पात्रहरुका बारेमानै बर्बराउनु हुन्थ्यो ।  बाहिर घुम्न जाँदा पनि उहाँले आपूmले लेख्दै गरेको विषयबारे सुनाउनुहुन्थ्यो, र साथीभाईहरुको सुझावलाई सहर्ष स्वीकार गरेर कहिलेकाहीँ त परिच्छेदका परिच्छेद पनि काँटछाँट गर्नु हुन्थ्यो । तर उमेर ढल्के पछि परिवर्तन के देखियो भने पहिले साथीहरुको सुझावलाई अति मान्ने मान्छे पछि असान्दर्भिक कुरा नलेख्न सुझाव दिदा पनि टेर्न छोडनु भयो । अन्य ठूला वैज्ञानिक, ठूला दार्शनिकमा पाइने जस्तै गुण उहाँमा पनि थियो ।

                 वि.सं. २०१४ माघमा दाल चामल किन्ने पैसा नभएर कोठामा आगोसम्म नबलेको दशौं छाक भएको थियो ।     छोराछोरीको क्रन्दन सुन्न नपरोस भनेर रुपैयाँ खोज्न जान्छु भन्दै उहाँ बाहिर निस्कनु हुन्थ्यो । कहिले सामान लिएर घर फर्कनु हुन्थ्यो भने कहिले भोकभोकै थकित भएर । त्यही उहाँको अनुभव उहाँकै शब्दमा– ‘‘आत्माको विक्रय नगरी, आत्म–सम्मान विरुद्ध कतै कुनै सम्झौता नगरी पनि आफ्ना आस्था र विश्वासमा धैर्य गरेर सुदृढ बस्न सकिन्छ र सघर्षलाई, निजात्मक विजयमा परिणत गर्न सकिन्छ भन्नेमा २०१४ ले मलाई चट्टान झैं स्थिर गराइदियो । ’’ चेतनशील मानव जातिले आफ्नो सभ्यता, इतिहास, धर्म र संस्कृतिलाई सधैँ सत्यताको कसिमा जाँचेर, वैज्ञानिक आधारहरु लिएर संरक्षण र दैनिक व्यवहारिक जीवनमा लागु गर्न पर्छ । हाम्रो पूर्वीय दर्शन कोरा कल्पना नभई विज्ञानसम्मत छ, त्यसको महत्व र अर्थ बुझ्नका लागि प्रसस्त खुराक हाम्रो सामु राखेर उहाँले २०७६ साउन ३० गते जनै पूर्णिमाको दिन बिहान ३ बजे ब्रह्म मुहुर्तमा ९७ वर्षको उमेरमा निर्वाण प्राप्त गर्नु भयो । ऋषि पुलस्त्यलाई हामीले अहिले सम्झेझैँ उहाँलाई यस धर्तीमा नेपाल, नेपाली र नेपाली वाङ्मय जिवित रहेसम्म उहाँका कालजयी कृतिहरुका पाना पल्टाउदै  सम्झिरहनेछन् । bishnu.nmdc@gmail.com

पराजुलीको “श्वेत पर्वत” सर्वत्र


नियात्रा विधामा नियात्राकार विष्णु प्रसाद शर्मा पराजुलीको खोजमुलक नयाँ नियात्रा कृति ‘श्वेत पर्वत’ माघ १ गते देखि बजारमा आएको छ । नेपाल प्रज्ञा पतिष्ठानका उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले एक समारोहबीच ‘श्वेत पर्वत’को लोकार्पण गरेमन हुन् ।


पुस्तक लोकार्पण कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै प्रमुख अतिथि गुरुङले पुस्तकमा उठाइएका सन्दर्भलाई जोडदै मानव सभ्यताको प्रारम्भ हिमाली क्षेत्रमा भएको कुरामा दुईमत नभएको भन्ने धारणा व्यक्त गरे । उनले योगी नरहरिनाथको ‘शिखरिणी’ जनकलाल शर्माको कौतुकमय डोल्पो र हर्क गुरुङको ‘मैले देखेको नेपाल’ नियात्रा कृति भएको र तीनले क्षेत्रको जनजीवन र संस्कृति बारे जानकारी दिएको स्मरण गरे । काली गण्डकी क्षेत्र परापूर्वकालदेखि व्यापारिक र धार्मिक मार्ग रहेको क्षेत्र हो भन्दै कालीगण्डकी उपत्यका दामोदर कुण्ड, मुक्तिक्षेत्र, रुरुक्षेत्र, हरिहर क्षेत्र, कागवेनी, म्याग्दीबेनी, मोदीवेनी, सेतीबेनी जस्ता तीर्थस्थल भएको क्षेत्र हो भने । उनका अनुसार यहाँ पाईने शालीग्रामको धार्मिक र भौगर्भिक महत्व रहेको छ ।


‘श्वेत पर्वत’मा गण्डकी क्षेत्रको विविध आयामवारे चर्चा गर्दै डा. गुरुङले लेखकले प्राचीन मानव सभ्यता, त्यहाँको धर्म, संस्कृति, सम्पदा, भुगोलबारे चर्चा गर्दै लोपोन्मुख अवस्थामा रहेका मठ, मन्दिर, विहार, गुम्बाको संरक्षणकालागि पनि सुझाव दिएको बारे उल्लेख गर्दै लेखकले गर्ने त्यति नै हो भने । लेखकले पुस्तकमा विदेशी लेखकले केही प्राचीन ग्रन्थ अवैध रूपमा युरोप पु¥याएकोमा दुःख मानेको प्रति लक्षित गर्दै प्राचीन केही कुरा उनीहरुले लगे तापनि विदेशी लेखकले नेपाललाई विश्वमा चिनाएका छन् भने । उनले थप्दै भने ‘ पराजुलीले ओझेलमा परेका सांस्कृतिक विषयलाई उठाएका छन् । त्यो राम्रो पक्ष हो । देशले संस्कृतिमाथि उभिएर राजनीति गर्नु पर्नेमा ठीक उल्टो राजनीतिको पछाडि संस्कृति कुदेको छ । त्यो गलत हो ।’ पराजुलीको श्वेत पर्वत गण्डकी प्रदेशको लागि मार्गदर्शन बन्न सक्ने भन्दै उनले लेखकलाई त्यस्तो कृति दिएकोमा बधाई समेत दिए ।


पुस्तकको बारेमा बोल्दै अर्का वक्ता प्रा. राम कृष्ण रेग्मीले पुस्तकबाट ज्ञान हस्तान्तरण हुने बताए । पराजुलीको पुस्तकमा यात्राका अनुभव मात्र होइन दुई–तीन पृष्ठ मात्र पढ्यौँ भने पनि त्यो क्षेत्रमा कस्तो सभ्यता र संस्कृति, कुन जातिको बसोबास छ र त्यहाँ के खेति हुन्छ, कस्तो रहनसहन र कस्तो प्रकृति रहेछ भन्ने थाह पाईन्छ भने । ‘श्वेत पर्वतमा ज्ञानको अलवा कौतुहलता, प्रादेशिक अवस्था, प्राकृतिक स्रोत, जीर्णावस्थामा रहेका चोर्तेन एवम् गुम्बा र संरक्षणकालागि गर्नु पर्ने कार्य बारे विवरणात्मक जानकारी छ । यसमा सांस्कृतिक पक्ष र हिमाली सभ्यता मात्र होइन हाम्रो भाकलको प्रचलन, बरदान पाइने आशामा बाँचेको गाउँले जीवन, उचाइमा उकालो चढ्दा हुने दुःख, समस्या र अपनाउनु पर्ने होसियारीका बारे पनि मिहिनसाथ लेखिएको कुरा रेग्मीले जानकारी दिए । उनले सो पुस्तकलाई कोर्स बुकको रुपमा पनि राख्न सकिने धारणा राख्दै युवाहरूले पढ्नै पर्ने र पढने आदत् बसाल्दै ज्ञान आर्जन गर्न सुझाव दिए ।

लोकार्पण मन्तब्य दिदै प्रा. रामकृष्ण रेग्मी


कृतिमाथि चर्चा गर्दै रेग्मीले पुस्तकमा कतै ऊन र नुनको कुरा छ भने कतै प्रकृतिपूजा, बोन , बौद्ध, शाक्त, शैव एवम् हिन्दु धर्म, दर्शन, संस्कार र संस्कृतिका कुरा रहेका छन् त्यसैले विष्णुजीको यो पुस्तक यस क्षेत्रको सङ्ग्रहनीय ग्रन्थ हो भने । पुस्तकमा ऋग्वेदभन्दा पहिलेको विषय पनि भएको, खोजको लागि विद्धत वर्गलाई अनुरोध गरेको कुरा रेग्मीले प्रस्ट पारे । प्रकृति पूजाका कुरा गर्दा लेखकले मौसम परिवर्तनको कुरा, डोजरले पुराना पदमार्ग भत्काएको कुरा गरेर सरकारी निकायलाई पुरातात्विक सम्पदाको संरक्षण गर्न सचेत पार्न विर्सेका छैनन् । लेखक चिन्ता मात्र व्यक्त गरेर चुप बस्दैनन् उनी सुझाव दिन पनि पछि पर्दैनन् उनले थपे । जोमसोमबाट तिलिचो तालसम्म डोजरले उधिन्दा त्यसबाट हुने क्षति, त्यसले पार्ने प्रभावलाई ध्यानमा राखि त्यसो गर्नु भन्दा लेखकले केवलकारको विकल्प दिएको बारे रेग्मीले चर्चा गरे । पुस्तक अनुसन्धानात्मक कृति हो भन्ने कुरा लेखकले उल्लेख गरेको स्रोतबाट थाह हुन्छ । पुस्तक पठनीय छ र सङ्ग्रहनीय छ भन्दै यो पुस्तकलाई गण्डकी प्रदेशले स्रोतको रुपमा लिँदा राम्रो हुने भन्दै रेग्मीले लेखकलाई शुभकामना दिए ।

कार्यक्रममा उपस्थित विद्धत्वर्ग


त्यसरी नै सो समारोहका अर्का वक्ता तथा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य–सचिव जगत उपाध्यायले ‘पराजुलीले जागिर नै परित्याग गरी नेपालको विकट हिमाली क्षेत्रको साहसिक पदयात्रा गरी हिमालयको दक्षिण र हिमालयभन्दा उत्तरमा रहेका हिमाल, हिमाली गाउँ, हिमाली उपत्यका, वनस्पति, जीवजन्तु, जनजीवन, धर्म, दर्शन र परम्पराबारे अनुसन्धानात्मक खोज गर्दै लेखेको कृति हो–श्वेत पर्वत’ भने । पदयात्रा गरेर मेहनतकासाथ नियात्रा कृति लेखेर उनले नेपाललाई चिनाएका छन्, उनले भने । उपाध्यायका अनुसार पुस्तकमा लेखकले देखेको कुरा मात्र उल्लेख नगरी सन्दर्भ सामग्री समेत अध्ययन गरी खोज तथा उत्खनन् गरी प्रस्तुत गरेका छन् भने ।

पुस्तक चर्चा गर्दै प्रा. जगत उपाध्याय


उपाध्यायका अनुसार अनुसार ‘पुस्तकमा हिमालय क्षेत्रको वैदिककालको वर्णन छ, त्यसको ठाउँ– ठाँउमा उद्धरण छ, ३२८ पृष्ठ बाहेक ३२ पृष्ठका रङ्गिन आकर्षक तस्वीर छन् जसले प्राकृतिक, सांस्कृतिक एवम् धार्मिक महत्व बोकेका छन् । यस नियात्रामा नियात्रा लेखनको परम्परामा नविनतम प्रबृत्ति छ, यो नविन पक्ष हो । विषय चयन, नियात्रात्मक निवन्ध लेखन शैली र अनुसन्धानात्मक भएको कारण यो कृति पुरस्कृत लायक छ । पुस्तकमा अलग–अलग विषयमा उनिएका विषयहरू पाठ्यक्रममा राख्न लायक पनि छन् ।’ वैदिक सभ्यताभन्दा पहिलेको सभ्यतालाई मात्र लेखकले उठाएका छैनन् भन्दे ती विषयलाई उठाउदा अनुसन्धानलाई आधार बनाएको हुनाले पुस्तक आधिकारिक हुन पुगेको छ भने । अनुसन्धानलाई आधार बनाउँदा बनाउँदै पनि साहित्यिक आलङ्कारिक ढङ्गमा पनि नयाँ स्वाद दिन लेखक पछि परेका छैनन् भन्दै उपाध्यायले लेखकको लेखाइ अझ परिस्कृत र प्राञ्जल हुँदै जावस भन्ने शुभकामना दिए ।

लोकार्पण समारोहमा कथाकार श्रीरामसिंह वस्नेतले पराजुलीले कसैको सहयोग विना आफ्नै चाहना, सोख र खर्चमा विकट उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा गरेको र यात्रामा गरेका अनुभवलाई स्रोत सामग्रीको समेत प्रयोग गरी अनुसन्धानमुलक कृति पाठक सामु ल्याएको भने । बस्नेतले पराजुलीले खुट्टाले पद यात्रा गर्दै हात पनि चलाए । त्यसैले यो उनको तेस्रो नियात्रा कृति ‘श्वेत पर्वत’ पनि उनले खुट्टा र हात दुवै चलाएर सिर्जना गरिएको कृति हो । यस कृतिले नेपाली नियात्रा साहित्यमा ठूलो योगदान गरेको भन्दै सो कार्यक्रममा सबैलाई स्वागत गरे ।

श्रीरामसिंह वस्नेत


सो समारोहमा लेखक पराजुलीले आपूmले हिमाली संस्कृति वैदिक संस्कृतिभन्दा पुरानो भएको , त्यहाँ रहेका माने, गुम्बा, भित्ते चित्र, जीवन शैलीमा अति प्राचीन प्रकृतिपूजाको संस्कृति र त्यससँग सम्बन्धित परम्परा रहेको हुनाले त्यसबारे खोजको लागि आब्हान गरेको कुरा उल्लेख गरे । उनले बुद्धको जन्म हुनुभन्दा पहिले कम्तिमा ७ हजार वर्ष पहिलेको हिमाली क्षेत्रमा भएको मानव सभ्यतालाई बुद्धको जन्मकालमा जोडन सके नेपालको इतिहास दस हजार वर्ष पुरानो भएको भन्न आधार मिल्ने थियो र त्यसका प्रसस्त सङ्केत त्यस क्षेत्रमा देखिएको र त्यसका सन्दर्भ पुस्तकमा उल्लेख गरिएको जानकारी उनले दिए । उनले सम्पूर्ण पाठक वर्गलाई पुस्तक पढेर सुझाव दिन पनि आग्रह गरे ।

अनुभव साट्दै लेखक विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली


कार्यक्रमको सभापतित्व भुँडीपुराण प्रकाशनका केशव पराजुलीले गरेका थिए भने सञ्चालन साहित्यकार ज्ञाननिष्ठ ज्ञवालीले गरेका थिए ।


पराजुलीका अन्य नियात्रा कृतिमा ‘तिब्बत यात्रा’ २०७२ र ‘डोल्पोः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय’ २०७४ मा प्रकाशित भइसकेका छन् ।

भाउजू

धन्यवाद सहित साभार २०७८ जेठ “जनमत” पर्वत विशेष अङ्कमा प्रकाशित । पर्वत सेरोफेरोको कथा पढेर प्रतिक्रिया दिनु होला ।

कथा

–विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

वर्षा ऋतु मानो रोपेर मुरी उब्जाउने ऋतु हो । त्यस बेला किसानलाई कसैसँग बोल्ने फुर्सद हुँदैन । वर्षभरिको जीवन धान्न अन्न उमार्ने बेलामा बाढी र पहिरोले पनि उत्तिकै कष्ट दिन्छ । यो वर्ष पनि बर्खामा बाढी र पहिरोमा परेर पाँच सयभन्दा बढीको ज्यान गयो । पहिरोमा परेर गाउँका गाँउ नै बगेर कोही कोसीमा त कोही गण्डकीमा समाहित भए ।


अर्कोतिर चैतदेखि तर्साएको कोरोना महामारीले राजधानीसहित देशका ठूला सहरमा बितण्डा मच्चाउँदै थियो । प्राकृतिक प्रकोप र कोभिड–१९ महामारीको विकराल अवस्थामा घरबारविहीन भएका वृद्ध आमाबाबा र चिचिला छोराछोरीहरू ओडारमा बस्न बाध्य भएका थिए । ओडारमा बस्ने वृद्धको नाम पारेर कमाउँनेको नाम सुन्दा जिब्रो निकाल्ने थुप्रै देखिन्थे ।


वर्षा ऋतु सकिएर बिहानपख शीत पर्न थालेको थियो । पूmलका पत्र, धान र कोदोका बालामा शीत मणिझैँ टल्कन थालेका थिए । धान पहेँलपुर भएर लहराएको थियो । बारीमा कोदोका बाला घुङग्रिएर डल्ला परेका थिए । सेता बादल छिरलिएर निलो आकाश छ्याङ्ग खुलेको थियो । शरदको बिहानीमा भञ्ज्याङ र देउरालीबाट देखिने हिमालका सेता चुचुरा मुसुक्क मुस्काउन थालेका थिए । ढुकुर,लामपुच्छ«े, कोकले, चिवे र जुरेलीको चिरबिर घनीभूत हुन थालेको थियो । धमिलो खोला र झरना सेतो हिरा बनेर ओर्लँदै थिए । माथिल्लो लेकबाट गोठालाले चौरी र भेडा तल्लो गोठतिर झार्दै थिए । किसानको हिलोले खाएका औँलाका काप सुकेका थिए । शरद ऋतुले पर्दा खोलेको प्रस्ट देखिन्थ्यो ।


गाउँघरमा भोको पेटमा पटुका कसक्क कसिएको भए तापनि शरद ऋतुको आगमनले केटाकेटी, तन्नेरी–तरुनी, वृद्धवृद्धा सबैको अनुहार पूर्णिमार्को चन्द्र खुलेझैँ खुलेको थियो । शरद ऋतुको सफा, शान्त र रमणीय परिवेशसँगै दशैँ, तिहार, छठ, गोठ पूजा, न्वाईं, ल्होसार पर्वहरूले बालबालिकाको ओठमा सुमधुर मिठो मुस्कान छर्लङ्गै देखिन्थ्यो ।


गैँडाकोटमा बस्दै आएका पैसठ्ठी वर्षीय कुलरत्न दस वर्षपछि कुलपूजाको सन्दर्भ पारेर भाउजूलाई भेट्न जन्मथलो पर्वत बिहादीको चोर्दी भन्ने गाउँमा जाँदै थिए । . २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले भत्काएको पैतृक घर उनकी बुहारीले पुनर्निर्माण गरी बास बस्न मिल्ने बनाएकी थिइन् ।


“दस वर्षमा महाभारत पर्वत शृङ्खलाका पाखापखेरा डोजरले कोपरेर रातो धर्सो बनाइएबाहेक अन्यत्र त घना हरियाली रहेछ । त्यसभित्र देखिने एकाध घर सुन्दर बगैँचाभित्र सजिएका जस्ता देखिन्थे । पहाडको जीवनचक्र कठिन भए तापनि यहाँको हावापानीलाई औलसँग तुलना गर्न मिल्दैन । खेतबारीमा काम गरेर वर्षभर खान पुग्ने भए त मधेस झर्न किन पथ्र्यो र ? मेरो मधेस झर्ने मन नै थिएन ।”


“बाजे, ओर्लनुस् सेतीबेनी आइपुग्यो ।”
मिर्मीमा रहेको कालीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको ड्यामदेखि सेतीबेनीसम्म मोटरडुङ्गा चलेकै थियो । सोही डुङ्गामा चढेपछि मिर्मीवरपरका गाउँ हेर्दै कल्पनाको मोटरमा चढेको बेला सेतीबेनी पुगेको कुलरत्नले चालै पाएनन् । डुङ्गाको चालकले ओर्लन भनेपछि उनी झस्कँदै ओर्ले ।


आपूmसँगै गैँडाकोटदेखि आएका युवालाई सम्झाउँदै भने, “यो ठूलो शालग्राम शिला गुल्मी, पर्वत, स्याङ्जाको सीमामा सेतीखोला र कालीगण्डकीको दोभानमा रहेको छ, बाबु । त्यस शिलालाई विष्णुको साक्षात् रूप मानी प्राचीन कालदेखि पूजाआजा गर्दै आएका छन्, गाउँलेले । यहाँ ठूली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति र नयाँ वर्षमा ठूलो मेला लाग्छ । सेतीबेनी तिब्बतदेखि मुक्तिनाथ, बटौली, लुम्बिनी हुँदै नालन्दासम्म तीर्थ, व्यापार र अध्ययन गर्न ओहोरदोहोर गर्ने यात्रुको सात–आठ हजार वर्ष पुरानो ऐतिहासिक सङ्गमस्थल पनि हो । तिमी केटाहरूले यो कुरा थाहा पाउनुपर्छ । मैले साठी वर्षपहिले सरस्वती पूजाको दिन आमासँग यहीँ आएर अक्षराम्भ गरेको हुँ, धेरै पढन नसके तापनि ।”


सेतीबेनी बजारलाई फनक्क एक फन्को लगाएर बाल्यकालमा हिँडेको बाटो हुँदै उनी गाउँतिर लागे । गोलाङ र सुसाउने ढुङ्गे चौपारीमा पाँच–पाँच मिनेट विश्राम गरे । सुसाउने ढुङ्गे चौपारीनजिकको मूलको मिठो पानी अँजुलीले उबाउँदै मज्जाले पिए ।


“बेल र खयरको वन पनि पातलो भएछ । के गर्ने, म मात्र होइन । कालीको यो पखेरो नै बुढो भएछ ।” भन्दै लामगरातिर उक्ले । टुँदीको चौपारीमा पुगेपछि घरनजिक पुगेको अनुभव गर्दै पिपलको जरामाथि टुक्रुक्क बस्दै युवा भतिजोलाई भने –
“हेर बाबु, अघि मैले सेतीबेनीमा भनेको प्राचीन सहरबाटो यही नै हो । यो टुँदीको फाँट हामीहरूकै हो । यहाँबाट सिधै उत्तरपूर्व लौके, लिउसिङ्, उराम जान सकिन्छ । हाम्रो गाउँ चोर्दी, कुणादी, रास्कोट देवीस्थान हुँदै लुरिङकोट जाने मूल बाटो पनि यही हो । अनि, माथिल्लो बाटो रानीपानी, चकौँदे, बराचौर, बिहादीको फाँट हुँदै कुस्मा, मुक्तिनाथ पुगिन्छ ।”


“ठूलोबाबा यहाँ क्षेत्री–बाहुन मात्र बस्छन् हो ?” मोबाइल खेलाउँदै युवाले सोधे ।
“होइन छोरा । चितवनमा झैँ यहाँ पनि बाहुन, क्षेत्री, गिरी, पुरी, गुरुङ, मगर, नेवार, बोटे, थकाली, सबै जाति बस्छन् ।” रिम्दी र लामगरा खोलालाई हेर्दै कुलरत्नले जवाफ दिए । जन्मथलो पुगेकाले होला उनको चाउरिएको अनुहारमा खुसियाली झल्केको देखिन्थ्यो ।


रिम्दी खोलो तरेर चोर्दी बयरघारीको खरबारी उक्लँदा कन्चनबाट झरेका पसिना सुकेका थिएनन् । आरुपाटाको भत्केको ठुँटे पिपलको चौपारीमा बसेर उनले पसिना र अनायासै आँखामा टप्केका आँसु पुछे ।
“गाउँलाई चटक्कै बिर्सेर चितवन झर्ने तपार्इं नै त हो नि काका । अहिले गाउँ देखेर विरक्तिएर आँसुका ढिका खोपिल्टा परेको आँखाबाट झारेर के काम ?” गाउँकै भतिजले खुट्टामा ढोग गर्दै मुटुमा चस्का दिने गरी भने ।
“के गरूँ त ? म त जान चाहेकै होइन । खेतीपाती गर्न सकुन्जेल त यहीँ बसेकै हुँ नि । हातगोडा गले । सन्तान सबै झरेपछि बाध्य भएर झरेको हुँ । तँलाई त थाहै छ नि । किन तिखो तीर हान्छस् हँ ?” कुलरत्नले भतिजको शिरमा हात राख्दै ैि जवाफ दिए ।


पर्वतको दक्षिण भेगमा रहेको बिहादीको चोर्दी गाउँ, त्यहीँ जन्मेका बासिन्दालाई पनि बिरानो देखिन्थ्यो । घाँसदाउरा गर्दा तलमाथि गर्ने गोरेटा, सेतीबेनी, पूर्तिघाट, बिहादीको फाँट, खोरपोखरा, लुरिङकोट जाने पुर्खाले बनाएका सिँढीहरू डोजरले उधिनेर कथित मोटरबाटोमा परिणत भएका थिए । बर्खाको झरीमा ती मोटरबाटोले खरबारी र बारीका कान्ला पहिरोमा परिणत गर्थे भने हिउँदमा धुल वर्षाले गाउँ नै धुलाम्मे हुन्थ्यो ।
पहिरोमा जोगिएका खेतबारीका सुर्कासुर्की परित्यक्त थिए । भूकम्पमा भत्केका धेरै घर अझै उठेका थिएनन् । एक–दुई घर बनेको भए तापनि ती घरका दैलोका पलेटा बन्द थिए । बिस–पच्चिस वर्षपहिले गाउँलेले भरिभराउ, रजगज, चलायमान देखिने गाउँ अहिले चार–पाँच कान्ला नाघेपछि मुस्किलले एउटा घर र सत्तरी वर्ष नाघेका, आँखा र गालाभित्र पसेका, आँखामुनिको हाड उठेको अवस्थाका रहेका बाबाआमा त्यस घरको पिँढीमा टुक्रुक्क बसेका देखिन्थे ।


मकै, कोदो, फापर, तोरी, बोडी, सिल्टिउ, भट्ट, मास, पिँडालु फल्ने बारीका पाटामा धाइरो, साल, कटुस, चिलाउनी, स–साना बुट्यानका झ्याङले लौकेको गुरुङ गाउँमाथि रहेको झम्म¥यानको वन जस्तै भएको थियो । खेतमा एक बाली धान बडो मुस्किलले रोप्थे । वरको रूखमुनि झुम्मिएर क्यारमबोर्ड खेल्ने युवाको सङ्ख्या देख्दा बेरोजगारीको लस्कर लामो छ भन्न कठिन थिएन तर खेतबारीमा काम गर्ने जाँगर कसैमा थिएन । भैँसी पाल्नेहरू अपहेलित थिए । दुध, मोही, दहीको बदला गोधूली साँझ नहुँदै युवाले कलेजोका नसा चुँडाल्ने गरी रक्सी धोक्थे । एक–दुई घरका पढेलेखेका बुहारी–छोराहरू शिक्षक भए तापनि आफ्नै स–साना छोराछोरीलाई बिस्कुट र चाउचाउ खुवाउँथे ।
गोधूली साँझ छिप्पिँदै जाँदा भट्टी पसलमा चर्को आवाज सुनिन्थ्यो–
“आजको छाक टार्न पाए भोलि देखा जाएगा ।”
“मेरो त साउदीको भिसा लागिहाल्छ । ढुक्क छु ।”
“मलाई पनि जेठानले मलेसिया बोलाउँछु भनेका छन् । उता गएपछि काम गर्नुपर्छ । गाउँमा हुँदा मोज गर्ने हो ।”
“मेरो त सबै दाइहरू बेलाइतमा छन्, म त उतै जाने हो ।”
पाको कोही नातेदारले “दिनभर बरालिएर हिँड्नुभन्दा त आफ्नो खेतबारीमा काम गर न छोरा, ए बुहारी, ए बाबुनानी हो ! किन यसरी बरालिएर बस्छौ । बितेको समय आउँदैन बाबु हो । बुढेसकालमा दुःख हुन्छ । उमेर छँदै दिन सुधार” भन्यो भने त्यो मानिस शत्रुमा दरिन्थ्यो । धेरैका छोराबुहारीमध्ये एक विदेशमा थिए । छोरा विदेशमा भएको परिवारको बुहारी र नातिनातिना पोखरा, बुटवल वा चितवनमा कोठा लिएर बसेका थिए । यस्तो देख्दा कुलरत्न विरक्त मान्थे ।


कुलरत्न त्यस्तै कुरा खेलाउँदै घर पुगे । दैलो घुरुक्क उघारे । मुसाले थुपारेको माटो, माकुराको जालो र बर्खामा उम्रेको झारले घरको आँगनदेखि पिँढीसम्म भरिएको थियो । उनले काँधमा भिरेको झोला पिँढीमा फ्यात्त फाले र सरसफाइ गरे, आगो फुकेर चिया पिए र भाउजूको घरतिर लागे ।


“छोडेको घर पनि त्यति प्यारो हुँदोरहेछ त बाबु । यता नपसिकन सिधै घर जानुभएछ ?” पुरानो मजेत्रो टाउकोमाथि राखेर त्यसको फुर्को दुई हातले समातेर नमस्ते गर्दै भाउजूले भनिन् । ठूल्दाइको शिक्षक छोराले खुट्टामा ढोग गर्दै “आरामैसँग आउनुभो नि काका !” भने ।


“किन हो किन जन्मेको ठाउँको माया त अघोरै लाग्दोरहेछ भाउजू । सेतीबेनीदेखि घरसम्म आउँदा ढुङ्गा, रूखबिरुवा, माटो, पखेरा, कुवा, खोला, खेतका गरा, बारीका पाटा सबै मसँग कुरा गर्न आएजस्तै लाग्यो भाउजू, अनि तपाईंलाई कस्तो छ नि ?” भन्दै पिँढीमा गुन्द्रीमाथि थचक्क बसे ।
“सन्चै त भन्न परो । बिस्तारामा परेकी छैन के रे । बिस्तारामा परेर यिनीहरूलाई कष्ट दिन नपरोस् । चार बिस नाघेँ । अब कति बाँच्न परो र बाबु ।” भन्दै भाउजू घरभित्र पसिन् । दुध भुलुक्क उमालिन् । स्टिलको गिलासमा तातो दूध दिँदै भनिन्, “थाकेर आउनुभ’को होला, दुध खाँदै गर्नू अनि खाना बनाउँछु । बुहारी घाँस काट्न ग’की छ ।”


“म बुढो भएँ भाउजू । असी वर्ष नाघे पनि हजुर त्यति बुढी देखिनुहुन्न । गाला चाउरी परेका छैनन् । हिँड्डुल गर्नुहुन्छ ।” कुलरत्नले भने ।
“हिँड्डुल गरेर मात्र हुन्छ ? अझै त घरबारीमा गएर घाँस काटिदिन्छु । डोको बोक्न भने छोराबुहारीले दिँदैनन् । तागत नभए पनि बस्न पटक्कै मन मान्दैन ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।


बलियो गाँठीको जिउ भएकाले होला उमेरले असी वर्ष नाघे पनि भाउजूको अनुहार उज्यालो देखिन्थ्यो । पातलो कपाल सिमलको भुवा जस्तै भएर सेतै फुलेको थियो । भाउजूले कानमा सुनको माडबारी, नाकमा फुली र हातमा चाँदीका बाला पहिरेकी थिइन् । हरियो चोलो र फरिया, फिका रङको मजेत्रो र फरियामाथि पटुका बाँधेकी थिइन् । चप्पल भने अहिले पनि लगाएकी थिइनन् । “भाउजूको सत्तरी वर्षपहिले देखिको पहिरन त्यस्तै थियो । उनी विधवा भएर यो घर बसेको पनि सत्तरी वर्ष भएछ” कुलरत्नले दुध पिउँदै वर्ष गने ।
“मैले त बिर्सेँ भाउजू । बिहे गर्दा कति वर्षकी हुनुहुन्थ्यो रे तपाईं ?” कुलरत्नले पुरानो कुरा झिक्दै सोधे ।
“जैले भेटे पनि सोध्ने त्यही त हो नि, भाउजूलाई यसो तीर्थव्रत लैजानुहोला भनेको पनि अब कालले लैजाने बेला भओ । त्यस बेला छ पुगेर सात लागेकी थिएँ रे ।” भाउजूले भनिन् ।


भाउजूको सात वर्षको उमेरमा बालविवाह भएको थियो । छोरी आमाबाबुको घरमा रजस्वला भइन् भने अफाप हुन्छ भनेर त्यस बेला दस वर्ष नहुँदै बाहुन र क्षेत्री परिवारले आफ्नी छोरीको बिहे गरिदिन्थे । भाउजूको माइत बाग्लुङको थन्थापमा पुग्न चौध घण्टा लाग्छ ।
“यो आँगनमा मैले पाइला टेकेको बहत्तर वर्ष नाघ्यो बाबु ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
डाँब गैराको खेत, गैराबारी र गुफाको पधेँरो, गरुम्से, काखी र जिङ्लिङको खरबारी, खुर्सानीबारी, चोर्दी र टुँदीको फाँट, भ्यागुतेको वनमा वरपर र तलमाथि घाँस, दाउरा, खेतीपाती गर्दागर्दै भाउजूको सात दशक लामो यात्रा त विवाह गरेको घरमा बितेको थियो ।


“ए बाबु ! हाम्रो पालामा कति काम गथ्र्यौँ । हिउँद, बर्खा टुस्स बसेर कपाल कोर्न पाइन्नथ्यो । दशैँमा माइत जानुभन्दा पहिले घाँस काटेर गोठमा थुपार्नुपथ्र्यो । हिँ बरै ! गोठभरि डिया (गाईभैँसी) हुन्थे । खरबारीको घाँस चाडबाडका लागि जोगाउन भनेर वन जान्थ्यौँ । घरबारीमा बुटा कम हुने दिदी–बहिनी दाउरा काट्न हिउँदमा वन नै जान्थे । घर आउँदा रात पथ्र्यो । भोकले पेट भित्र पसे पनि पटुका कसेर पँधेरो जान पथ्र्यो । तीन बिसमै कथा जस्तो भयो है बाबु ।” भाउजूले कुलरत्नलाई खाना खान बोलाउँदै भनिन् ।


कुलरत्नको मावली घर र भाउजूको माइती बाग्लुङ थन्थाप कालुङ खोलो वारिपारि थियो । कुलरत्न जन्मनुभन्दा पहिले भाउजू र कुलरत्नकी आमा माइत सँगै जान्थे । कुलरत्न जन्मेपछि सानैदेखि उनलाई बोकेर घर माइत गरेकीले होला भाउजूले उनलाई औधी माया गर्थिन् । फोक्सिङको बाँदर लड्ने भिर पार गर्दा होस् वा कर्नासको कालीगण्डकीमाथिको फलिका उक्केको झोलुङ्गे पुल तर्दा होस् भाउजूले नै देवरलाई पिठ्यूमा बोक्थिन् । आफ्नी आमाले रातो चोलो, रातो फरिया, रातो मलमलको पछ्यौरा, सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा ठूलो रातो टीका लगाएको देखेका कुलरत्नले आपूm जान्ने भएदेखि भाउजूलाई जहिलेसुकै हरियो धोती, खद्दरको हरियो चोलो, त्यस्तै कालो बादल रङको अँध्यारो पछ्यौरा, सिन्दूरबिनाको सिउँदो र खाली निधारबाहेक अरू लुगा, गहना र शृङ्गारमा कहिल्यै देखेनन् ।


पचपन्न वर्षपहिले आपूm दस वर्षको हुँदा कुलरत्नले सोधेका थिए “भाउजू तपाईंले किन जहिलेसुकै हरियो धोती र फिका हरियोनिलो चोलो लगाउनुहुन्छ ? अरू सबै आमा, भाउजू, दिदीहरूले राता चुरा, रातो डोरीले कपाल बाँधेर सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा रातो टीकी, रातो धोती र रातै चोलो लाएर रमिता हेर्न जान्छन् तर तपाईंले किन लाउनुहुन्न ?”
त्यस प्रश्नले भाउजूको अनुहार एकाएक औँसीको रातमा परिणत भएको थियो । उनले आपूmलाई कसैले एक्कासि मुटुको रक्तनली फुट्ने गरी कोदालोको पासोले हानेको पीडा बोध गरिन् । उखेलेर फालेको झार ओइलाएझैँ ओइलाएको अनुहारमा उज्यालोको झल्को ल्याउने प्रयास गर्दै भाउजूले भनिन् “बाबु, मैले रातो लुगा र रातो टीकी लाउन हुन्न । तपार्इंको दाइ विदेशमै बित्नुभो नि । मैले चुरा, पोते पनि लाउन हुँदैन । कोरीबाटी गर्न हुँदैन ।”
“कैलेसम्म नलाउने नि ?”
“बाँचुञ्जेल ।”
उनले सानैमा भाउजूलाई त्यसरी सोधे पनि त्यसको कारण पछि मात्र थाहा पाएका थिए ।
कुलरत्नले एस.एल.सी.को गौँडो उक्लन नसकेपछि सोही वर्ष २०३३ सालमा भारतमा भासिए । मद्रासमा बिस वर्ष चौकीदार काम गरे । कुलरत्नका दुई छोरा र एक छोरी थिए । अक्षर मात्र चिनाएर छोरीको बिहे पन्ध्र वर्षमै गरिदिए । एस.एल.सी. पास गरेपछि जेठो छोरा आफैँ साउदी अरेबिया गएका थिए । छोराको कमाइ राम्रो भएकाले कुलरत्न नेपाल फर्के । चोर्दीको घरजग्गा बेचेर गैँडाकोट बसाइँ सरे । जहाँ भए तापनि उनले भाउजूलाई सम्झन्थे ।


भाउजू बालविधवा हुन् । विवाह हुँदा उनी सात वर्ष मात्र टेकेकी थिइन् भने उनका पति भवरत्न सत्र वर्षका थिए । वरको रूखको चौरमा धुलीमाटीको घर बनाउँदै साथीसँगीसँग पुतलीको बिहे गरेको खेल खेल्दाखेल्दै उनको साँच्चिकै बिहे भएको थियो । उनका पति भवरत्न भारतमा लाहुरे हुन गएका थिए । बिहे भएको दुई वर्षपछि भारतको गुहाटीमा बाटो पार गर्दैगर्दा गाडीले ठक्कर दिएर उनको मृत्यु भएको थियो । त्यस बेला लाहुरे उन्नाइस र भाउजू नौ वर्षकी थिइन् । सात वर्षको उमेरमा बिहे भएपछि उनी माइतमा नै थिइन् । लाहुरेको मृत्युपछि उनका जेठाजूले उनलाई घरमा ल्याएका थिए । त्यस बेला भाउजूकी आमा पाँच दिन पाँच रात रोइन् तर भाउजूलाई आमा रोएको कारण खासै थाहा भएन ।


घर आएपछि टुँदीखोलामा लगेर भाउजूका दुई हातमा छनछन आवाजमा गुञ्जने राता चुरा फुटालिदिए । रातो डोरीले बाँधेको कपाल फुकाएर उनको सिँउदोको रातो सिन्दूर पखाल्दा टुँदी खोलो पनि रातै भयो । उनको कपाल खौरिदिए । कोराको सेतो लुगा लगाइदिए । तेह्र दिनको क्रियाकर्म सकेपछि एक वर्षसम्म उनलाई सेतै लुगा लगाउन भने । त्यही वर्ष उनले घरआँगन बढारबुढुर गर्ने, दैलो लिप्ने, पधेँराबाट पानी ल्याउने र जेठानीसँगै बारी, खरबारीमा गएर घाँस काट्न सिकिन् । आपूmले बाँचुञ्जेल फहरिँदै खेतीपाती गर्ने खेतबारी, घाँस काट्ने खरबारी र दाउरा काट्ने वन चिनिन् । वर्ष दिनपछि उनलाई हरियो धोती, हरियो चोलो र मलिन रङको पछ्यौरा दिइयो ।


कुलरत्नकी आमालाई भाउजूले सासू भन्नुपथ्र्यो । माइतीगाउँ एकैतिर भएकाले कहिलेकाहीँ अत्यास लागेको बेला उनी कुलरत्नको घरमा माइत बस्न जान्थिन् । दशैँमा जहिलेसुकै भाउजू कुलरत्नकी आमासँग माइत जान्थिन् । कुलरत्न जन्मेर तन्देरी हुँदासम्म त्यसरी नै सधैँ दशैँमा भाउजूसँगै मामाघर आऊजाऊ गरे । त्यसैले पनि कुलरत्नले भाउजूलाई बढी सम्झना, श्रद्धा र सम्मान गर्थे ।


भाउजूको जीवनमा त्यस बेलाको सामाजिक व्यवहारको कालो ग्रहण लागे पनि प्राकृतिक रूपमा शरीरमा हुने अङ्ग–प्रत्यङ्गको विकासमा कुनै ग्रहण लागेको थिएन । लुरिङकोटको वनमा लालीगुँरासका कोपिला टमक्क भएर पूmल्न थालेझैँ भाउजूमा बैँस प्रवेश गरेको थियो । आफ्नो छातीमा खयरको वनमा फलेका बेलका फलजस्तै कसिला बन्दै उचालिएका स्तनले आफैँलाई लजालु बनाएका थिए । उनले आफ्नो भाव, मनका तरङ्ग यौवनका रहर खोलीको सङ्लो पानी, खरबारीका बाबियोको लरक्क परेको गाँज, पूmलका कोपिला र चराचुरुङ्गीसँग साट्थिन ।


दशैँमा माइत गएको बेला आफ्नी आमासँग भाउजूले पीडाको पहिरो खसाल्थिन् । त्यसै बेला आमाको काखमा पल्टेर दिनरात रोएर आफ्नो दारुण व्यथाबाट कालीगण्डकीको भेलजस्तै बगेका आँसुका भेलले आमाको फरिया भिजाइदिँदै भनिन्–
“आमा म तिमीसँगै बस्छु । मेरो मनको व्यथाबाट निस्केका यी आँसुको भलले तिम्रो छाती भिजाउँदा सिमलको भुवा जस्तै हलुङ्गो भएको अनुभव गर्छु । आमा, म त्यो घर जान्नँ । मेरो भन्ने लोग्नेलाई मैले देख्दै देखिनँ । मैले उनलाई चिन्दै चिनिनँ । लोग्ने भनेको के हो मैले थाहै पाइनँ अनि लोग्नेको घर भनेर जीवनभर त्यो रित्तो घरमा मलाई बस्न कर नगर आमा । तिमीले बस्न दिन्नौ भने बरु त्यहीँ कर्नासको झोलु्ङ्गे पुलबाट हामफालेर मर्छु ।”
यो संसारमा आफ्ना सन्तानलाई आमाले जति प्रेम अरू कसैले गर्दैनन् । झपक्क हरियो लोभलाग्दो देखिए तापनि पूmल नफुल्ने उन्यूको घारीजस्तो जीवन जिउन बाध्य प्यारी छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनिन् “मानिसको चोला एक पटक मात्र पाइन्छ छोरी । जन्मेपछि मर्नैपर्छ । हजार कष्ट भए पनि मन लुलो पार्न हुँदैन । पुलबाट हामफाल्छु भन्ने जस्ता कुरा मनमा कहिल्यै नल्याउनू ।”
“आमा त्यसो भा’ म तिमीसँगै बस्छु नि, हुन्न ?” उनले भनिन् ।

छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनेकी थिइन्–
“चेलीको माइत भनेको आमाबाबु हुन्जेल हो नानी । म मरेपछि पनि चाडपर्वको बेला माइत भनेर आउन नछोडेस् । हामी बाहुनको जातमा ‘छोरीले एक पटक बिहे गरेपछि अर्को बिहे गर्न हुँदैन भन्ने कुरा शास्त्रमा लेखेको छ’ भन्छन् । लोग्ने र स्वास्नी मानिसमा फरक–फरक कुरा लेख्ने त्यो शास्त्र कस्तो हो मलाई के थाहा र ? तर त्यस्तै चलेको छ । लोग्नेमान्छेले जति बिहे गरे पनि केही नहुने तर छोरी मान्छेले बिहे गर्न नपाइने भन्छन् । त्यस्तो भेद नहुन पर्ने हो तर भेद छ । मान्नै परो ।”


छोरीका राताराता आँखा मुसार्दै आमाले थप्दै भनिन्, “बिहेपछि छोरीले न त माइतमा सन्तान जन्माउन मिल्छ न त मर्न नै पाइन्छ । माइत बसिस् भने तँ मर्दा पनि तेरो लास बोकेर मलामी जान घरकै दाजुभाइलाई बोलाउन पर्छ । स्वास्नी मान्छेको जन्मघर क्षणिक हुन्छ । अर्काको घरमा गएर सृष्टि गर्नुपर्छ जसरी म यहाँ आएर सृष्टि गरेँ । तँलाई बज्र परो म के गरूँ । तँ रोएको देख्दा मेरो सास रोकिन्छ, त्यसरी नरो छोरी । माइत बस्ने कुरा पनि नसोच् । हामी मरेपछि पनि हिँड्न सकुन्जेल माइतीको आँगन सम्झेर आउनू । तँलाई ठूल्दिदी भन्दै माया गर्नेछन् । काम गर्न सकुन्जेल घरमै बस् । त्यहाँ तेरो हक हुन्छ । त्यो तेरो घर हो । लोग्ने सानैमा मरे । तँ एक्ली भइस् । त्यो जस्तो दुःख संसारमा अर्को दुःख हुँदैन । तर के गर्ने ? हाम्रो रीत नै यस्तै छ ठूली यहाँ बस्ने कुरै नगर ।” हरेक पटक दशैँमा माइत जाँदा आमाले बारम्बार त्यसरी नै सम्झाउँथिन् ।
दशैँमा सबैले रमाइलो गर्थे । सबै रमाउँथे तर भाउजूका आँखा भने लेकतिर सिमसिमे पानी परेर पखेरा भिजेझैँ सधैँ भिजेका हुन्थे ।


“तिम्रो काखमा पल्टेर मेरा आँसुले तिम्रो छाती भिजाउँदा मलाई एक वर्षसम्म हलुका हुन्छ आमा । त्यसैले रोएकी हुँ । हुन्छ, म तिमीले भनेको मान्छु ।” आमाका आँसु पुछिदिँदै भाउजूले भन्ने गर्थिन् ।
आमाले दशैँमा भनेको कुरा सम्झँदै एक दिन कुलरत्नलाई उनले सुनाएकी थिइन्, “यो संसार विचित्रको छ छोरी, दुःखसुख जस्तोसुकै भए पनि भोलि, मेरो हाड मक्किएपछि म नै छोरा र बुहारीको भर पर्नुपर्छ । मैले घाँसदाउरा काट्न नसक्दा, भकारा सोहोर्न नसक्दा, पँधेराबाट गाउरीमा पानी बोक्न नसक्दा, म बिरामी परेर पिँढी कुर्नुपर्दा ‘यी बुढाहाडलाई पाल्नैप¥यो ’ भन्ने छोराबुहारीका तीरजस्ता तीखा वाण मेरो छाती चिर्न आउँदा म त घरकी बुढीआमा बानी परेकी हुन्छु, बुहारीलाई कष्ट भयो अनि भनिहोला भनेर चित्त बुझाउँछु । मेरो छाती तीरले छेड्दा तँलाई दुख्छ । त्यो पीडा देख्न र सुन्न भन्दा तँ घरै बस्नुपर्छ । त्यो घर हो । यो माइत हो ।”
भाउजूले पुराना दिनको स्मरण गर्दै भनिन् “बाबु हाँस्ने कुरा त छोड्नु न म मेरो वेदना पोख्न चर्को स्वरमा रुन पनि पाइनँ । आमादेखि सासूसम्म बाबादेखि ससुरासम्मले “पूर्वजन्मको कमाइ हो नानी, के गर्छेस् । अहिले जे जस्तोसुकै महाकष्ट परे पनि सहिस् भने अर्को जन्ममा सुख पाइन्छ । भगवान्ले गरेको कुरा मरे काटिँदैन” भनेर सिकाउनुभयो । मैले विधवा भएर जीवन बिताएँ बाबु । अब भने मलाई कसैको डर, केहीको पिर लाग्दैन । सबै जन्मबारे मलाई थाहा भयो । आपूm मरेपछि ढुङ्गै राजा भन्ने उखान त्यसै बनाएका हुन् र बाबु पुर्खाले ! यी पुरेत बाजेहरूले पढ्ने शास्त्रमा आफ्नो कोखो भर्न पूर्वजन्मको कमाइ भनेर थिच्नुसम्म थिचे । केको पूर्वजन्म र केको पुनर्जन्म नि ? बेकारका कुरा । मैले त दुःख काटेँ । हाम्रो समयको समाज पनि अन्धो नै थियो । अब मैले जस्तो कसैले गर्दैनन्, गर्न नपरोस्, जरुरी पनि छैन ।”


बहत्तर वर्षभन्दा बढि भाउजू त्यही मृतक पतिको नाममा विधवा बनेर घरमै बसिन् । त्यसरी बालविधवा भएर बसेकी हुनाले त्यसबेला उनलाई देख्नेले ‘बालविधवाको मृत्युपछि स्वर्गमा लोग्नेसँग भेट हुन्छ रे’ भन्थे ।
उनले सासूससुराको उत्पात स्याहारसुसार गरिन् ।सासूको मृत्युपछि जेठानी भान्से बनिन् । जेठाजू–जेठानीका छोराछोरी जन्मे । उनले आफ्नै सन्तान मानेर छातीको दुध चुसाउनेबाहेक सबै माया दिइन् । कहिलेकाहीँ छोराछोरीको ओठ आफ्नो चोलीभित्रको स्तनको मुन्टोनजिक छुवाएर दुध चुसाएको अनुभव गरिन् ।
आफैँले ललाइफकाइ गरेर हुर्काएका नन्द र देवरहरूको बिहे भयो । नन्दहरूको ठाउँमा त्यस्तै रातोचोली र फरियामा ठाँटिएर देउरानी आए । आँगनभरि राता पूmलहरू ढकमक्क फुले । नन्द र देउरानीका काखमा लालाबाला भरी भएर आँगनमा नाच्न थाले । जेठानी र देउरानी आफ्ना पति परमेश्वरसँग खोपीमा गुनगुन गर्दै गुनगुनाएका मायाप्रेमका कुरा भाउजूले प्रस्ट सुन्थिन् र मनमनै कल्पनामा रुमलिन्थिन् –
“मेरो पनि लोग्ने भएको भए त मैले पनि लोग्नेलाई मेरो खोपीमा मिठो खाजा पकाएर खुवाउँथेँ, दिनभरिको थकाइ मार्दै प्रेमको अँगालोमा बाँधिदिन्थेँ । कस्तो हुन्थ्यो होला नि लोग्नेसँग टाँसिएर एउटै ओछ्यानमा सुत्दा । प्रेम रसका ती अङ्कुरणहरू सन्तानको रूपमा मेरो रातो गुन्यूको मुजामा झुन्डिँदै ‘आमा भोक लाग्यो’ भन्दै म घाँस काट्न जाँदा झुन्डिन्थे । कठैबरी, मेरो अधमरो जीवन ! उस जुनीको कमाई ‘रे । पूर्वजुनीको मलाई केही सम्झना छैन तर सजाय भने आजको जुनीमा पाएँ ।”


भाउजूले औँसीका सबै तारा र पूर्णिमाको जून कसैसँग उनको व्यथा भन्न बाँकी राखेकी थिइनन्, एकान्तमा । उनले मनका कुरा कहिले पानी बोक्दा, कहिले दैलो लिप्दा, कहिले घाँस काट्दा, कहिले रोपाइँ गर्दा, कहिले धान काट्दा त कहिले कोदोको बाला टिप्दै थुन्सेमा हाल्दा मनमनै पोख्थिन् ।
“लौकेका गुरुङ, लुरिङकोटका मगरका श्रीमतीले आफ्नो लोग्ने मरेपछि एक–दुई वर्षको बीचमै अर्को बिहे गरेर ढुकुरको जोडीले झैँ मायाप्रेमका कुरा गर्दै हिँडेको देखेकी छु । बाहुनीले ‘लोग्ने’ भन्ने के हो भन्ने थाहा नहुँदै ऊ मरेपछि बालविधवा भएर मृतककी पत्नी भएर जीवनभर बस्नुपर्ने । विधवा मात्र भए त हुन्थ्यो नि ! जीवनभर फुस्रा कपडा भिर्नुपर्ने । चाडबाड, विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजामा जान पनि नपाइने । बाहुनका नै फेरि लोग्नेमान्छेले स्वास्नी मरेको चौध दिनमा नै बिहे गर्नुहुने तर हामी नारी जातिले जीवनभर विधवा भएर बाँच्नुपर्ने किन होला ?” भाउजूले कुलरत्नलाई धेरै पटक यस्ता प्रश्न गर्थिन् ।
जेठाजु र जेठानी पनि बितेपछि सबै छोराछोरीकी आमा भाउजू नै भएकी थिइन् । माइतमा आमाको देहान्तपछि छ–सात वर्षको बीचमा एक पटक पुग्थिन् । हिँड्नसक्न छोडेपछि माइत पनि बिरानो भएको थियो ।
जेठानीको छोरी–ज्वाइँको दुबइमा काम गर्दागर्दै मृत्यु भयो । ज्वाइँको देहान्तपछि जेठानीको मुटुमा प्वाल परेर पाल्पाको मिसन अस्पतालमा मृत्यु भयो । छोरी बल्ल १९ वर्ष भएकी थिइन् । नातिनी एक वर्षकी थिइन् । भाउजूले आफ्नो कर, बल, सम्झाइबुझाइ गरेर छोरीको अर्को विवाह गरिदिइन् । “बाबु, त्यो दिन म बालविधवा भएर ७० वर्ष बिताएको पीडा सबै भुलेँ । त्यो मेरो जीवनको क्रन्ति थियो । मेरो हृदयमा बसेको सेतीबेनीको शिला जत्रो पीडाको छपनी हटेर गयो । हृदय हलुङ्गो भएर हाँस्यो ।”
“किन र भाउजू ?” देवर कुलरत्नले अनजान जस्तो बनेर सोधे ।


“बाबु, विधवाको आगोको भुङ्ग्रोमा त म जिउँदै ७० वर्षभन्दाबढीसम्म जलिरहे नि ! होइन र ? मलाई थाहा छ विधवालाई परिवार र गाउँका मानिसले कति हेला गर्छन् भन्ने कुरो । अरू त के पधेँर पानी भर्न जाँदा मलाई देखेर मुन्टो बटार्ने मेरै सासू, देउरानी, जेठानी, छोरी कति हो कति हुन्थे । बाबु मैले मेरा जेठाजु र देवरको गरेर एक दर्जन छोराछोरी हुर्काएँ । तिनीहरूको दिसापिसाब सोहोरेँ । कतिले मेरो छातीमा दिसा गरे । मैले आनन्द मानेँ तर छोराको बिहेमा न त मैले उसले आमाको दुधको भारा तिरेको दृश्य हेर्न पाएँ न त ती छोरीहरूलाई कन्यादान गरेको देख्न पाएँ ।” आँसु पुछ्दै भनिन् ।


“यो घरको सारा काम मैले गर्थेँ । पूजाआजा, विवाह व्रतबन्ध जस्ता शुभ कार्यमा चाहिने सबै सामान मैले जोरजाम गर्थे तर कुसाइत पर्छ भनेर मलाई मण्डपवरपर झुल्किन दिँदैनथे । शुभ कार्यको मुख्य घडीमा मलाई लखेट्थे । म ओझेल पर्नुपथ्र्यो । त्यस बेला मलाई कति पीडा हुँदो हो बाबु । त्यो छोरीलाई जीवनभर मैले भोगेको पीडा भोग्न नपरोस् भनेर मैले नै कर गरेकी हुँ । म सफल भएँ । ऊ सुखी छ बाबु ।” भाउजूले आत्मविश्वासका साथ बेलीविस्तार लगाउँदै भनिन् ।
“भाउजू, तपार्इं एउटा सिङ्गो इतिहास हुनुहुन्छ । तपाईं भनेको एउटा भकारी हो जहाँ मुरीका मुरी सुख र दुःखका कथा अटाएका छन् । तपाईंले नयाँ पुस्ता लाई बाटो देखाउनुभयो । त्यो ठूलो आँट हो । नयाँ युगको सुखद जीवनको रेखा कोरेर बाटो देखाइदिने पनि तपाईं नै हुनुभयो । तपाईं धन्य हुनुहुन्छ भाउजू ।” कुलरत्नले भने ।
कुलपूजा सकिएको थियो । शरद ऋतुले बिदा माग्न थालेको हुनाले बिहान र बेलुका चिसो बढ्दै थियो । दिउँसोको घाम बुढाबुढीलाई प्रिय बनेको थियो ।
“अब तपार्इं पनि त तन्देरी हुनुहुन्न ? उमेर छँदा त दश वर्ष पछि बल्ल झुल्कनुभयो । अब अर्को कुलपूजासम्म म बाँच्छु कि बाँच्दिनँ थाहा छैन । अहिले आएको बेला एक साता बसेर जानुस्” भाउजूले भनिन् ।
“म पनि गलिसकेँ भाउजू । ताकत छैन । दम छ । जाडोको बेला हुरुक्कै भएर प्राण जाला जस्तो हुन्छ । यस पटक धोको पु¥याएर जान्छु भनेरै आएको हुँ ।” कुलरत्नले भने ।
त्यस बेला कुलरत्न बाह्र दिन भाउजूले पकाएर दिएको खाना खाँदै दुःखसुखका कुरा गरेर बिताए । भाउजूको जति आत्मविश्वास कुलरत्नमा थिएन । असी वर्षको उमेरमा भाउजूमा जुन बल, अनुभव र बल्दै गरेको चिलाउनीको आगोको जस्तो राप थियो त्यो रापले आपूmमा पनि ज्ञान पसेको अनुभव कुलरत्नले गरेका थिए ।
छोराबुहारी, छोरीज्वाइँ, नातिनातिनी, इष्टमित्र, छरछिमेक सबै भेला भएर भाउजू त्रियासी पुगेर चौरासी वर्ष टेकेको दिन पारेर चौरासीको पूजा गरिदिए । भाउजूको बिहे भएको सतहत्तर वर्ष र विधवा भएको पचहत्तर वर्ष पुगेको थियो । घरमा कुलपूजाको तयारी हुँदै थियो । “बुहारी मलाई तातो पानी देऊ त । आज अचानक बिहानैदेखि मेरो छाती चसक्क चस्केको छ । सास फेर्न पनि गाह्रो भएको छ । तिमीहरू दुवै कतै टाढा नजाऊ है ।” भनिन् ।


अचानक त्यसो भन्दा छोराबुहारी मुखामुख गर्न थाले । बुहारीले एक गिलास तातो पानी ल्याएर दिइन् । आफैँले गिलास समातेर भाउजूले दुई घुट्को पानी पिइन् । छोराबुहारीलाई आपूmसँगै बस्न भनिन् । त्यस बेला भाउजूका आँखा मधुरा देखिएका थिए । भाउजूले छोराबुहारीको हात समातेर आफ्नो छातीमा राख्दै भनिन्, “बाबु, अब धेरै दुःख नगर्नू । बुहारी कमजोर छ । त्यसको अलि ख्याल गरेस् ।” बोल्दाबोल्दै अस्पतालको कुरा गर्न नभ्याउँदै भाउजूले छोराबुहारीको काखमा अन्तिम सास फेरिन् ।

मलामीहरूले एकापसमा कुरा गर्दै थिए–
“बुढीआमा आपूm बालविधवा भए पनि घर सम्हालेर बसिन् ।”
“जेठाजुका छोरा र बुहारीले पनि भाउजूलाई आमालाई जस्तै माया गरेर स्याहार गरे नि ।”
“भाउजू साँच्चिकै सफा मनकी रहिछन् । मर्ने बेलामा कसैलाई दुःख दिइनन् । छोराबुहारीको काखमा हाँसीहाँसी प्राण छोडिन् । भाउजूको जस्तो मरण त साह्रै राम्रो हुन्छ ।”
भाउजूको मृत्यु भएकै दिन कुलरत्नले खबर पाए । उनी स्वयम् दम बढेर भरतपुर अस्पतालमा भर्ना भएका थिए । भाउजूको अन्तिम बिदाईमा घाटमा उपस्थित हुन नसकेकोमा उनी अतिनै खिन्न देखिन्थे । सानैमा मामाघर जाँदा भाउजूले आपूmलाई पिठ्यूमा बोकेर कहालिलाग्दो फोक्सिङ्को भिर र कर्नासको झोलुङ्गे पुल तारेको झलझली सम्झे । बालविधवा भएर सासू–ससुरा, देवर–देवरानी र छोरा–बुहारीसम्मको तीन पुस्तालाई सम्हालेर एउटा सिङ्गो युग बिताएको स्मरण गर्दै अस्पतालको विछौनाबाट भाउजूको नाममा दुईथोपा आँशु झारे । चिसो अत्यधिक बढेकाले उनको दम बढ्दै गयो । अस्पतालमा अक्सिजनको अभाव थियो । भाउजू बितेको पाँचौँ दिन कुलरत्नले पनि देवघाटको अन्तिम यात्रा तय गरे ।

bishnu.nmdc@bishnunmdc

कथा – भाउजू

२०७८ जेठ “जनमत” पर्वत विशेष अङ्कमा प्रकाशित कथा ‘भाउजू ’ पर्वत सेरोफेरोमा अधारित रहेको छ । धन्यवाद सहित साभार ।

–विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

वर्षा ऋतु मानो रोपेर मुरी उब्जाउने ऋतु हो । त्यस बेला किसानलाई कसैसँग बोल्ने फुर्सद हुँदैन । वर्षभरिको जीवन धान्न अन्न उमार्ने बेलामा बाढी र पहिरोले पनि उत्तिकै कष्ट दिन्छ । यो वर्ष पनि बर्खामा बाढी र पहिरोमा परेर पाँच सयभन्दा बढीको ज्यान गयो । पहिरोमा परेर गाउँका गाँउ नै बगेर कोही कोसीमा त कोही गण्डकीमा समाहित भए ।
अर्कोतिर चैतदेखि तर्साएको कोरोना महामारीले राजधानीसहित देशका ठूला सहरमा बितण्डा मच्चाउँदै थियो । प्राकृतिक प्रकोप र कोभिड–१९ महामारीको विकराल अवस्थामा घरबारविहीन भएका वृद्ध आमाबाबा र चिचिला छोराछोरीहरू ओडारमा बस्न बाध्य भएका थिए । ओडारमा बस्ने वृद्धको नाम पारेर कमाउँनेको नाम सुन्दा जिब्रो निकाल्ने थुप्रै देखिन्थे ।
वर्षा ऋतु सकिएर बिहानपख शीत पर्न थालेको थियो । पूmलका पत्र, धान र कोदोका बालामा शीत मणिझैँ टल्कन थालेका थिए । धान पहेँलपुर भएर लहराएको थियो । बारीमा कोदोका बाला घुङग्रिएर डल्ला परेका थिए । सेता बादल छिरलिएर निलो आकाश छ्याङ्ग खुलेको थियो । शरदको बिहानीमा भञ्ज्याङ र देउरालीबाट देखिने हिमालका सेता चुचुरा मुसुक्क मुस्काउन थालेका थिए । ढुकुर,लामपुच्छ«े, कोकले, चिवे र जुरेलीको चिरबिर घनीभूत हुन थालेको थियो । धमिलो खोला र झरना सेतो हिरा बनेर ओर्लँदै थिए । माथिल्लो लेकबाट गोठालाले चौरी र भेडा तल्लो गोठतिर झार्दै थिए । किसानको हिलोले खाएका औँलाका काप सुकेका थिए । शरद ऋतुले पर्दा खोलेको प्रस्ट देखिन्थ्यो ।
गाउँघरमा भोको पेटमा पटुका कसक्क कसिएको भए तापनि शरद ऋतुको आगमनले केटाकेटी, तन्नेरी–तरुनी, वृद्धवृद्धा सबैको अनुहार पूर्णिमार्को चन्द्र खुलेझैँ खुलेको थियो । शरद ऋतुको सफा, शान्त र रमणीय परिवेशसँगै दशैँ, तिहार, छठ, गोठ पूजा, न्वाईं, ल्होसार पर्वहरूले बालबालिकाको ओठमा सुमधुर मिठो मुस्कान छर्लङ्गै देखिन्थ्यो ।
गैँडाकोटमा बस्दै आएका पैसठ्ठी वर्षीय कुलरत्न दस वर्षपछि कुलपूजाको सन्दर्भ पारेर भाउजूलाई भेट्न जन्मथलो पर्वत बिहादीको चोर्दी भन्ने गाउँमा जाँदै थिए । . २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले भत्काएको पैतृक घर उनकी बुहारीले पुनर्निर्माण गरी बास बस्न मिल्ने बनाएकी थिइन् ।
“दस वर्षमा महाभारत पर्वत शृङ्खलाका पाखापखेरा डोजरले कोपरेर रातो धर्सो बनाइएबाहेक अन्यत्र त घना हरियाली रहेछ । त्यसभित्र देखिने एकाध घर सुन्दर बगैँचाभित्र सजिएका जस्ता देखिन्थे । पहाडको जीवनचक्र कठिन भए तापनि यहाँको हावापानीलाई औलसँग तुलना गर्न मिल्दैन । खेतबारीमा काम गरेर वर्षभर खान पुग्ने भए त मधेस झर्न किन पथ्र्यो र ? मेरो मधेस झर्ने मन नै थिएन ।”
“बाजे, ओर्लनुस् सेतीबेनी आइपुग्यो ।”
मिर्मीमा रहेको कालीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको ड्यामदेखि सेतीबेनीसम्म मोटरडुङ्गा चलेकै थियो । सोही डुङ्गामा चढेपछि मिर्मीवरपरका गाउँ हेर्दै कल्पनाको मोटरमा चढेको बेला सेतीबेनी पुगेको कुलरत्नले चालै पाएनन् । डुङ्गाको चालकले ओर्लन भनेपछि उनी झस्कँदै ओर्ले ।
आपूmसँगै गैँडाकोटदेखि आएका युवालाई सम्झाउँदै भने, “यो ठूलो शालग्राम शिला गुल्मी, पर्वत, स्याङ्जाको सीमामा सेतीखोला र कालीगण्डकीको दोभानमा रहेको छ, बाबु । त्यस शिलालाई विष्णुको साक्षात् रूप मानी प्राचीन कालदेखि पूजाआजा गर्दै आएका छन्, गाउँलेले । यहाँ ठूली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति र नयाँ वर्षमा ठूलो मेला लाग्छ । सेतीबेनी तिब्बतदेखि मुक्तिनाथ, बटौली, लुम्बिनी हुँदै नालन्दासम्म तीर्थ, व्यापार र अध्ययन गर्न ओहोरदोहोर गर्ने यात्रुको सात–आठ हजार वर्ष पुरानो ऐतिहासिक सङ्गमस्थल पनि हो । तिमी केटाहरूले यो कुरा थाहा पाउनुपर्छ । मैले साठी वर्षपहिले सरस्वती पूजाको दिन आमासँग यहीँ आएर अक्षराम्भ गरेको हुँ, धेरै पढन नसके तापनि ।”
सेतीबेनी बजारलाई फनक्क एक फन्को लगाएर बाल्यकालमा हिँडेको बाटो हुँदै उनी गाउँतिर लागे । गोलाङ र सुसाउने ढुङ्गे चौपारीमा पाँच–पाँच मिनेट विश्राम गरे । सुसाउने ढुङ्गे चौपारीनजिकको मूलको मिठो पानी अँजुलीले उबाउँदै मज्जाले पिए ।
“बेल र खयरको वन पनि पातलो भएछ । के गर्ने, म मात्र होइन । कालीको यो पखेरो नै बुढो भएछ ।” भन्दै लामगरातिर उक्ले । टुँदीको चौपारीमा पुगेपछि घरनजिक पुगेको अनुभव गर्दै पिपलको जरामाथि टुक्रुक्क बस्दै युवा भतिजोलाई भने –
“हेर बाबु, अघि मैले सेतीबेनीमा भनेको प्राचीन सहरबाटो यही नै हो । यो टुँदीको फाँट हामीहरूकै हो । यहाँबाट सिधै उत्तरपूर्व लौके, लिउसिङ्, उराम जान सकिन्छ । हाम्रो गाउँ चोर्दी, कुणादी, रास्कोट देवीस्थान हुँदै लुरिङकोट जाने मूल बाटो पनि यही हो । अनि, माथिल्लो बाटो रानीपानी, चकौँदे, बराचौर, बिहादीको फाँट हुँदै कुस्मा, मुक्तिनाथ पुगिन्छ ।”
“ठूलोबाबा यहाँ क्षेत्री–बाहुन मात्र बस्छन् हो ?” मोबाइल खेलाउँदै युवाले सोधे ।
“होइन छोरा । चितवनमा झैँ यहाँ पनि बाहुन, क्षेत्री, गिरी, पुरी, गुरुङ, मगर, नेवार, बोटे, थकाली, सबै जाति बस्छन् ।” रिम्दी र लामगरा खोलालाई हेर्दै कुलरत्नले जवाफ दिए । जन्मथलो पुगेकाले होला उनको चाउरिएको अनुहारमा खुसियाली झल्केको देखिन्थ्यो ।
रिम्दी खोलो तरेर चोर्दी बयरघारीको खरबारी उक्लँदा कन्चनबाट झरेका पसिना सुकेका थिएनन् । आरुपाटाको भत्केको ठुँटे पिपलको चौपारीमा बसेर उनले पसिना र अनायासै आँखामा टप्केका आँसु पुछे ।
“गाउँलाई चटक्कै बिर्सेर चितवन झर्ने तपार्इं नै त हो नि काका । अहिले गाउँ देखेर विरक्तिएर आँसुका ढिका खोपिल्टा परेको आँखाबाट झारेर के काम ?” गाउँकै भतिजले खुट्टामा ढोग गर्दै मुटुमा चस्का दिने गरी भने ।
“के गरूँ त ? म त जान चाहेकै होइन । खेतीपाती गर्न सकुन्जेल त यहीँ बसेकै हुँ नि । हातगोडा गले । सन्तान सबै झरेपछि बाध्य भएर झरेको हुँ । तँलाई त थाहै छ नि । किन तिखो तीर हान्छस् हँ ?” कुलरत्नले भतिजको शिरमा हात राख्दै ैि जवाफ दिए ।
पर्वतको दक्षिण भेगमा रहेको बिहादीको चोर्दी गाउँ, त्यहीँ जन्मेका बासिन्दालाई पनि बिरानो देखिन्थ्यो । घाँसदाउरा गर्दा तलमाथि गर्ने गोरेटा, सेतीबेनी, पूर्तिघाट, बिहादीको फाँट, खोरपोखरा, लुरिङकोट जाने पुर्खाले बनाएका सिँढीहरू डोजरले उधिनेर कथित मोटरबाटोमा परिणत भएका थिए । बर्खाको झरीमा ती मोटरबाटोले खरबारी र बारीका कान्ला पहिरोमा परिणत गर्थे भने हिउँदमा धुल वर्षाले गाउँ नै धुलाम्मे हुन्थ्यो ।
पहिरोमा जोगिएका खेतबारीका सुर्कासुर्की परित्यक्त थिए । भूकम्पमा भत्केका धेरै घर अझै उठेका थिएनन् । एक–दुई घर बनेको भए तापनि ती घरका दैलोका पलेटा बन्द थिए । बिस–पच्चिस वर्षपहिले गाउँलेले भरिभराउ, रजगज, चलायमान देखिने गाउँ अहिले चार–पाँच कान्ला नाघेपछि मुस्किलले एउटा घर र सत्तरी वर्ष नाघेका, आँखा र गालाभित्र पसेका, आँखामुनिको हाड उठेको अवस्थाका रहेका बाबाआमा त्यस घरको पिँढीमा टुक्रुक्क बसेका देखिन्थे ।
मकै, कोदो, फापर, तोरी, बोडी, सिल्टिउ, भट्ट, मास, पिँडालु फल्ने बारीका पाटामा धाइरो, साल, कटुस, चिलाउनी, स–साना बुट्यानका झ्याङले लौकेको गुरुङ गाउँमाथि रहेको झम्म¥यानको वन जस्तै भएको थियो । खेतमा एक बाली धान बडो मुस्किलले रोप्थे । वरको रूखमुनि झुम्मिएर क्यारमबोर्ड खेल्ने युवाको सङ्ख्या देख्दा बेरोजगारीको लस्कर लामो छ भन्न कठिन थिएन तर खेतबारीमा काम गर्ने जाँगर कसैमा थिएन । भैँसी पाल्नेहरू अपहेलित थिए । दुध, मोही, दहीको बदला गोधूली साँझ नहुँदै युवाले कलेजोका नसा चुँडाल्ने गरी रक्सी धोक्थे । एक–दुई घरका पढेलेखेका बुहारी–छोराहरू शिक्षक भए तापनि आफ्नै स–साना छोराछोरीलाई बिस्कुट र चाउचाउ खुवाउँथे ।
गोधूली साँझ छिप्पिँदै जाँदा भट्टी पसलमा चर्को आवाज सुनिन्थ्यो–
“आजको छाक टार्न पाए भोलि देखा जाएगा ।”
“मेरो त साउदीको भिसा लागिहाल्छ । ढुक्क छु ।”
“मलाई पनि जेठानले मलेसिया बोलाउँछु भनेका छन् । उता गएपछि काम गर्नुपर्छ । गाउँमा हुँदा मोज गर्ने हो ।”
“मेरो त सबै दाइहरू बेलाइतमा छन्, म त उतै जाने हो ।”
पाको कोही नातेदारले “दिनभर बरालिएर हिँड्नुभन्दा त आफ्नो खेतबारीमा काम गर न छोरा, ए बुहारी, ए बाबुनानी हो ! किन यसरी बरालिएर बस्छौ । बितेको समय आउँदैन बाबु हो । बुढेसकालमा दुःख हुन्छ । उमेर छँदै दिन सुधार” भन्यो भने त्यो मानिस शत्रुमा दरिन्थ्यो । धेरैका छोराबुहारीमध्ये एक विदेशमा थिए । छोरा विदेशमा भएको परिवारको बुहारी र नातिनातिना पोखरा, बुटवल वा चितवनमा कोठा लिएर बसेका थिए । यस्तो देख्दा कुलरत्न विरक्त मान्थे ।
कुलरत्न त्यस्तै कुरा खेलाउँदै घर पुगे । दैलो घुरुक्क उघारे । मुसाले थुपारेको माटो, माकुराको जालो र बर्खामा उम्रेको झारले घरको आँगनदेखि पिँढीसम्म भरिएको थियो । उनले काँधमा भिरेको झोला पिँढीमा फ्यात्त फाले र सरसफाइ गरे, आगो फुकेर चिया पिए र भाउजूको घरतिर लागे ।
“छोडेको घर पनि त्यति प्यारो हुँदोरहेछ त बाबु । यता नपसिकन सिधै घर जानुभएछ ?” पुरानो मजेत्रो टाउकोमाथि राखेर त्यसको फुर्को दुई हातले समातेर नमस्ते गर्दै भाउजूले भनिन् । ठूल्दाइको शिक्षक छोराले खुट्टामा ढोग गर्दै “आरामैसँग आउनुभो नि काका !” भने ।
“किन हो किन जन्मेको ठाउँको माया त अघोरै लाग्दोरहेछ भाउजू । सेतीबेनीदेखि घरसम्म आउँदा ढुङ्गा, रूखबिरुवा, माटो, पखेरा, कुवा, खोला, खेतका गरा, बारीका पाटा सबै मसँग कुरा गर्न आएजस्तै लाग्यो भाउजू, अनि तपाईंलाई कस्तो छ नि ?” भन्दै पिँढीमा गुन्द्रीमाथि थचक्क बसे ।
“सन्चै त भन्न परो । बिस्तारामा परेकी छैन के रे । बिस्तारामा परेर यिनीहरूलाई कष्ट दिन नपरोस् । चार बिस नाघेँ । अब कति बाँच्न परो र बाबु ।” भन्दै भाउजू घरभित्र पसिन् । दुध भुलुक्क उमालिन् । स्टिलको गिलासमा तातो दूध दिँदै भनिन्, “थाकेर आउनुभ’को होला, दुध खाँदै गर्नू अनि खाना बनाउँछु । बुहारी घाँस काट्न ग’की छ ।”
“म बुढो भएँ भाउजू । असी वर्ष नाघे पनि हजुर त्यति बुढी देखिनुहुन्न । गाला चाउरी परेका छैनन् । हिँड्डुल गर्नुहुन्छ ।” कुलरत्नले भने ।
“हिँड्डुल गरेर मात्र हुन्छ ? अझै त घरबारीमा गएर घाँस काटिदिन्छु । डोको बोक्न भने छोराबुहारीले दिँदैनन् । तागत नभए पनि बस्न पटक्कै मन मान्दैन ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
बलियो गाँठीको जिउ भएकाले होला उमेरले असी वर्ष नाघे पनि भाउजूको अनुहार उज्यालो देखिन्थ्यो । पातलो कपाल सिमलको भुवा जस्तै भएर सेतै फुलेको थियो । भाउजूले कानमा सुनको माडबारी, नाकमा फुली र हातमा चाँदीका बाला पहिरेकी थिइन् । हरियो चोलो र फरिया, फिका रङको मजेत्रो र फरियामाथि पटुका बाँधेकी थिइन् । चप्पल भने अहिले पनि लगाएकी थिइनन् । “भाउजूको सत्तरी वर्षपहिले देखिको पहिरन त्यस्तै थियो । उनी विधवा भएर यो घर बसेको पनि सत्तरी वर्ष भएछ” कुलरत्नले दुध पिउँदै वर्ष गने ।
“मैले त बिर्सेँ भाउजू । बिहे गर्दा कति वर्षकी हुनुहुन्थ्यो रे तपाईं ?” कुलरत्नले पुरानो कुरा झिक्दै सोधे ।
“जैले भेटे पनि सोध्ने त्यही त हो नि, भाउजूलाई यसो तीर्थव्रत लैजानुहोला भनेको पनि अब कालले लैजाने बेला भओ । त्यस बेला छ पुगेर सात लागेकी थिएँ रे ।” भाउजूले भनिन् ।
भाउजूको सात वर्षको उमेरमा बालविवाह भएको थियो । छोरी आमाबाबुको घरमा रजस्वला भइन् भने अफाप हुन्छ भनेर त्यस बेला दस वर्ष नहुँदै बाहुन र क्षेत्री परिवारले आफ्नी छोरीको बिहे गरिदिन्थे । भाउजूको माइत बाग्लुङको थन्थापमा पुग्न चौध घण्टा लाग्छ ।
“यो आँगनमा मैले पाइला टेकेको बहत्तर वर्ष नाघ्यो बाबु ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
डाँब गैराको खेत, गैराबारी र गुफाको पधेँरो, गरुम्से, काखी र जिङ्लिङको खरबारी, खुर्सानीबारी, चोर्दी र टुँदीको फाँट, भ्यागुतेको वनमा वरपर र तलमाथि घाँस, दाउरा, खेतीपाती गर्दागर्दै भाउजूको सात दशक लामो यात्रा त विवाह गरेको घरमा बितेको थियो ।
“ए बाबु ! हाम्रो पालामा कति काम गथ्र्यौँ । हिउँद, बर्खा टुस्स बसेर कपाल कोर्न पाइन्नथ्यो । दशैँमा माइत जानुभन्दा पहिले घाँस काटेर गोठमा थुपार्नुपथ्र्यो । हिँ बरै ! गोठभरि डिया (गाईभैँसी) हुन्थे । खरबारीको घाँस चाडबाडका लागि जोगाउन भनेर वन जान्थ्यौँ । घरबारीमा बुटा कम हुने दिदी–बहिनी दाउरा काट्न हिउँदमा वन नै जान्थे । घर आउँदा रात पथ्र्यो । भोकले पेट भित्र पसे पनि पटुका कसेर पँधेरो जान पथ्र्यो । तीन बिसमै कथा जस्तो भयो है बाबु ।” भाउजूले कुलरत्नलाई खाना खान बोलाउँदै भनिन् ।
कुलरत्नको मावली घर र भाउजूको माइती बाग्लुङ थन्थाप कालुङ खोलो वारिपारि थियो । कुलरत्न जन्मनुभन्दा पहिले भाउजू र कुलरत्नकी आमा माइत सँगै जान्थे । कुलरत्न जन्मेपछि सानैदेखि उनलाई बोकेर घर माइत गरेकीले होला भाउजूले उनलाई औधी माया गर्थिन् । फोक्सिङको बाँदर लड्ने भिर पार गर्दा होस् वा कर्नासको कालीगण्डकीमाथिको फलिका उक्केको झोलुङ्गे पुल तर्दा होस् भाउजूले नै देवरलाई पिठ्यूमा बोक्थिन् । आफ्नी आमाले रातो चोलो, रातो फरिया, रातो मलमलको पछ्यौरा, सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा ठूलो रातो टीका लगाएको देखेका कुलरत्नले आपूm जान्ने भएदेखि भाउजूलाई जहिलेसुकै हरियो धोती, खद्दरको हरियो चोलो, त्यस्तै कालो बादल रङको अँध्यारो पछ्यौरा, सिन्दूरबिनाको सिउँदो र खाली निधारबाहेक अरू लुगा, गहना र शृङ्गारमा कहिल्यै देखेनन् ।
पचपन्न वर्षपहिले आपूm दस वर्षको हुँदा कुलरत्नले सोधेका थिए “भाउजू तपाईंले किन जहिलेसुकै हरियो धोती र फिका हरियोनिलो चोलो लगाउनुहुन्छ ? अरू सबै आमा, भाउजू, दिदीहरूले राता चुरा, रातो डोरीले कपाल बाँधेर सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा रातो टीकी, रातो धोती र रातै चोलो लाएर रमिता हेर्न जान्छन् तर तपाईंले किन लाउनुहुन्न ?”
त्यस प्रश्नले भाउजूको अनुहार एकाएक औँसीको रातमा परिणत भएको थियो । उनले आपूmलाई कसैले एक्कासि मुटुको रक्तनली फुट्ने गरी कोदालोको पासोले हानेको पीडा बोध गरिन् । उखेलेर फालेको झार ओइलाएझैँ ओइलाएको अनुहारमा उज्यालोको झल्को ल्याउने प्रयास गर्दै भाउजूले भनिन् “बाबु, मैले रातो लुगा र रातो टीकी लाउन हुन्न । तपार्इंको दाइ विदेशमै बित्नुभो नि । मैले चुरा, पोते पनि लाउन हुँदैन । कोरीबाटी गर्न हुँदैन ।”
“कैलेसम्म नलाउने नि ?”
“बाँचुञ्जेल ।”
उनले सानैमा भाउजूलाई त्यसरी सोधे पनि त्यसको कारण पछि मात्र थाहा पाएका थिए ।
कुलरत्नले एस.एल.सी.को गौँडो उक्लन नसकेपछि सोही वर्ष २०३३ सालमा भारतमा भासिए । मद्रासमा बिस वर्ष चौकीदार काम गरे । कुलरत्नका दुई छोरा र एक छोरी थिए । अक्षर मात्र चिनाएर छोरीको बिहे पन्ध्र वर्षमै गरिदिए । एस.एल.सी. पास गरेपछि जेठो छोरा आफैँ साउदी अरेबिया गएका थिए । छोराको कमाइ राम्रो भएकाले कुलरत्न नेपाल फर्के । चोर्दीको घरजग्गा बेचेर गैँडाकोट बसाइँ सरे । जहाँ भए तापनि उनले भाउजूलाई सम्झन्थे ।
भाउजू बालविधवा हुन् । विवाह हुँदा उनी सात वर्ष मात्र टेकेकी थिइन् भने उनका पति भवरत्न सत्र वर्षका थिए । वरको रूखको चौरमा धुलीमाटीको घर बनाउँदै साथीसँगीसँग पुतलीको बिहे गरेको खेल खेल्दाखेल्दै उनको साँच्चिकै बिहे भएको थियो । उनका पति भवरत्न भारतमा लाहुरे हुन गएका थिए । बिहे भएको दुई वर्षपछि भारतको गुहाटीमा बाटो पार गर्दैगर्दा गाडीले ठक्कर दिएर उनको मृत्यु भएको थियो । त्यस बेला लाहुरे उन्नाइस र भाउजू नौ वर्षकी थिइन् । सात वर्षको उमेरमा बिहे भएपछि उनी माइतमा नै थिइन् । लाहुरेको मृत्युपछि उनका जेठाजूले उनलाई घरमा ल्याएका थिए । त्यस बेला भाउजूकी आमा पाँच दिन पाँच रात रोइन् तर भाउजूलाई आमा रोएको कारण खासै थाहा भएन ।
घर आएपछि टुँदीखोलामा लगेर भाउजूका दुई हातमा छनछन आवाजमा गुञ्जने राता चुरा फुटालिदिए । रातो डोरीले बाँधेको कपाल फुकाएर उनको सिँउदोको रातो सिन्दूर पखाल्दा टुँदी खोलो पनि रातै भयो । उनको कपाल खौरिदिए । कोराको सेतो लुगा लगाइदिए । तेह्र दिनको क्रियाकर्म सकेपछि एक वर्षसम्म उनलाई सेतै लुगा लगाउन भने । त्यही वर्ष उनले घरआँगन बढारबुढुर गर्ने, दैलो लिप्ने, पधेँराबाट पानी ल्याउने र जेठानीसँगै बारी, खरबारीमा गएर घाँस काट्न सिकिन् । आपूmले बाँचुञ्जेल फहरिँदै खेतीपाती गर्ने खेतबारी, घाँस काट्ने खरबारी र दाउरा काट्ने वन चिनिन् । वर्ष दिनपछि उनलाई हरियो धोती, हरियो चोलो र मलिन रङको पछ्यौरा दिइयो ।
कुलरत्नकी आमालाई भाउजूले सासू भन्नुपथ्र्यो । माइतीगाउँ एकैतिर भएकाले कहिलेकाहीँ अत्यास लागेको बेला उनी कुलरत्नको घरमा माइत बस्न जान्थिन् । दशैँमा जहिलेसुकै भाउजू कुलरत्नकी आमासँग माइत जान्थिन् । कुलरत्न जन्मेर तन्देरी हुँदासम्म त्यसरी नै सधैँ दशैँमा भाउजूसँगै मामाघर आऊजाऊ गरे । त्यसैले पनि कुलरत्नले भाउजूलाई बढी सम्झना, श्रद्धा र सम्मान गर्थे ।
भाउजूको जीवनमा त्यस बेलाको सामाजिक व्यवहारको कालो ग्रहण लागे पनि प्राकृतिक रूपमा शरीरमा हुने अङ्ग–प्रत्यङ्गको विकासमा कुनै ग्रहण लागेको थिएन । लुरिङकोटको वनमा लालीगुँरासका कोपिला टमक्क भएर पूmल्न थालेझैँ भाउजूमा बैँस प्रवेश गरेको थियो । आफ्नो छातीमा खयरको वनमा फलेका बेलका फलजस्तै कसिला बन्दै उचालिएका स्तनले आफैँलाई लजालु बनाएका थिए । उनले आफ्नो भाव, मनका तरङ्ग यौवनका रहर खोलीको सङ्लो पानी, खरबारीका बाबियोको लरक्क परेको गाँज, पूmलका कोपिला र चराचुरुङ्गीसँग साट्थिन ।
दशैँमा माइत गएको बेला आफ्नी आमासँग भाउजूले पीडाको पहिरो खसाल्थिन् । त्यसै बेला आमाको काखमा पल्टेर दिनरात रोएर आफ्नो दारुण व्यथाबाट कालीगण्डकीको भेलजस्तै बगेका आँसुका भेलले आमाको फरिया भिजाइदिँदै भनिन्–
“आमा म तिमीसँगै बस्छु । मेरो मनको व्यथाबाट निस्केका यी आँसुको भलले तिम्रो छाती भिजाउँदा सिमलको भुवा जस्तै हलुङ्गो भएको अनुभव गर्छु । आमा, म त्यो घर जान्नँ । मेरो भन्ने लोग्नेलाई मैले देख्दै देखिनँ । मैले उनलाई चिन्दै चिनिनँ । लोग्ने भनेको के हो मैले थाहै पाइनँ अनि लोग्नेको घर भनेर जीवनभर त्यो रित्तो घरमा मलाई बस्न कर नगर आमा । तिमीले बस्न दिन्नौ भने बरु त्यहीँ कर्नासको झोलु्ङ्गे पुलबाट हामफालेर मर्छु ।”
यो संसारमा आफ्ना सन्तानलाई आमाले जति प्रेम अरू कसैले गर्दैनन् । झपक्क हरियो लोभलाग्दो देखिए तापनि पूmल नफुल्ने उन्यूको घारीजस्तो जीवन जिउन बाध्य प्यारी छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनिन् “मानिसको चोला एक पटक मात्र पाइन्छ छोरी । जन्मेपछि मर्नैपर्छ । हजार कष्ट भए पनि मन लुलो पार्न हुँदैन । पुलबाट हामफाल्छु भन्ने जस्ता कुरा मनमा कहिल्यै नल्याउनू ।”
“आमा त्यसो भा’ म तिमीसँगै बस्छु नि, हुन्न ?” उनले भनिन् ।
छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनेकी थिइन्–
“चेलीको माइत भनेको आमाबाबु हुन्जेल हो नानी । म मरेपछि पनि चाडपर्वको बेला माइत भनेर आउन नछोडेस् । हामी बाहुनको जातमा ‘छोरीले एक पटक बिहे गरेपछि अर्को बिहे गर्न हुँदैन भन्ने कुरा शास्त्रमा लेखेको छ’ भन्छन् । लोग्ने र स्वास्नी मानिसमा फरक–फरक कुरा लेख्ने त्यो शास्त्र कस्तो हो मलाई के थाहा र ? तर त्यस्तै चलेको छ । लोग्नेमान्छेले जति बिहे गरे पनि केही नहुने तर छोरी मान्छेले बिहे गर्न नपाइने भन्छन् । त्यस्तो भेद नहुन पर्ने हो तर भेद छ । मान्नै परो ।”
छोरीका राताराता आँखा मुसार्दै आमाले थप्दै भनिन्, “बिहेपछि छोरीले न त माइतमा सन्तान जन्माउन मिल्छ न त मर्न नै पाइन्छ । माइत बसिस् भने तँ मर्दा पनि तेरो लास बोकेर मलामी जान घरकै दाजुभाइलाई बोलाउन पर्छ । स्वास्नी मान्छेको जन्मघर क्षणिक हुन्छ । अर्काको घरमा गएर सृष्टि गर्नुपर्छ जसरी म यहाँ आएर सृष्टि गरेँ । तँलाई बज्र परो म के गरूँ । तँ रोएको देख्दा मेरो सास रोकिन्छ, त्यसरी नरो छोरी । माइत बस्ने कुरा पनि नसोच् । हामी मरेपछि पनि हिँड्न सकुन्जेल माइतीको आँगन सम्झेर आउनू । तँलाई ठूल्दिदी भन्दै माया गर्नेछन् । काम गर्न सकुन्जेल घरमै बस् । त्यहाँ तेरो हक हुन्छ । त्यो तेरो घर हो । लोग्ने सानैमा मरे । तँ एक्ली भइस् । त्यो जस्तो दुःख संसारमा अर्को दुःख हुँदैन । तर के गर्ने ? हाम्रो रीत नै यस्तै छ ठूली यहाँ बस्ने कुरै नगर ।” हरेक पटक दशैँमा माइत जाँदा आमाले बारम्बार त्यसरी नै सम्झाउँथिन् ।
दशैँमा सबैले रमाइलो गर्थे । सबै रमाउँथे तर भाउजूका आँखा भने लेकतिर सिमसिमे पानी परेर पखेरा भिजेझैँ सधैँ भिजेका हुन्थे ।
“तिम्रो काखमा पल्टेर मेरा आँसुले तिम्रो छाती भिजाउँदा मलाई एक वर्षसम्म हलुका हुन्छ आमा । त्यसैले रोएकी हुँ । हुन्छ, म तिमीले भनेको मान्छु ।” आमाका आँसु पुछिदिँदै भाउजूले भन्ने गर्थिन् ।
आमाले दशैँमा भनेको कुरा सम्झँदै एक दिन कुलरत्नलाई उनले सुनाएकी थिइन्, “यो संसार विचित्रको छ छोरी, दुःखसुख जस्तोसुकै भए पनि भोलि, मेरो हाड मक्किएपछि म नै छोरा र बुहारीको भर पर्नुपर्छ । मैले घाँसदाउरा काट्न नसक्दा, भकारा सोहोर्न नसक्दा, पँधेराबाट गाउरीमा पानी बोक्न नसक्दा, म बिरामी परेर पिँढी कुर्नुपर्दा ‘यी बुढाहाडलाई पाल्नैप¥यो ’ भन्ने छोराबुहारीका तीरजस्ता तीखा वाण मेरो छाती चिर्न आउँदा म त घरकी बुढीआमा बानी परेकी हुन्छु, बुहारीलाई कष्ट भयो अनि भनिहोला भनेर चित्त बुझाउँछु । मेरो छाती तीरले छेड्दा तँलाई दुख्छ । त्यो पीडा देख्न र सुन्न भन्दा तँ घरै बस्नुपर्छ । त्यो घर हो । यो माइत हो ।”
भाउजूले पुराना दिनको स्मरण गर्दै भनिन् “बाबु हाँस्ने कुरा त छोड्नु न म मेरो वेदना पोख्न चर्को स्वरमा रुन पनि पाइनँ । आमादेखि सासूसम्म बाबादेखि ससुरासम्मले “पूर्वजन्मको कमाइ हो नानी, के गर्छेस् । अहिले जे जस्तोसुकै महाकष्ट परे पनि सहिस् भने अर्को जन्ममा सुख पाइन्छ । भगवान्ले गरेको कुरा मरे काटिँदैन” भनेर सिकाउनुभयो । मैले विधवा भएर जीवन बिताएँ बाबु । अब भने मलाई कसैको डर, केहीको पिर लाग्दैन । सबै जन्मबारे मलाई थाहा भयो । आपूm मरेपछि ढुङ्गै राजा भन्ने उखान त्यसै बनाएका हुन् र बाबु पुर्खाले ! यी पुरेत बाजेहरूले पढ्ने शास्त्रमा आफ्नो कोखो भर्न पूर्वजन्मको कमाइ भनेर थिच्नुसम्म थिचे । केको पूर्वजन्म र केको पुनर्जन्म नि ? बेकारका कुरा । मैले त दुःख काटेँ । हाम्रो समयको समाज पनि अन्धो नै थियो । अब मैले जस्तो कसैले गर्दैनन्, गर्न नपरोस्, जरुरी पनि छैन ।”
बहत्तर वर्षभन्दा बढि भाउजू त्यही मृतक पतिको नाममा विधवा बनेर घरमै बसिन् । त्यसरी बालविधवा भएर बसेकी हुनाले त्यसबेला उनलाई देख्नेले ‘बालविधवाको मृत्युपछि स्वर्गमा लोग्नेसँग भेट हुन्छ रे’ भन्थे ।
उनले सासूससुराको उत्पात स्याहारसुसार गरिन् ।सासूको मृत्युपछि जेठानी भान्से बनिन् । जेठाजू–जेठानीका छोराछोरी जन्मे । उनले आफ्नै सन्तान मानेर छातीको दुध चुसाउनेबाहेक सबै माया दिइन् । कहिलेकाहीँ छोराछोरीको ओठ आफ्नो चोलीभित्रको स्तनको मुन्टोनजिक छुवाएर दुध चुसाएको अनुभव गरिन् ।
आफैँले ललाइफकाइ गरेर हुर्काएका नन्द र देवरहरूको बिहे भयो । नन्दहरूको ठाउँमा त्यस्तै रातोचोली र फरियामा ठाँटिएर देउरानी आए । आँगनभरि राता पूmलहरू ढकमक्क फुले । नन्द र देउरानीका काखमा लालाबाला भरी भएर आँगनमा नाच्न थाले । जेठानी र देउरानी आफ्ना पति परमेश्वरसँग खोपीमा गुनगुन गर्दै गुनगुनाएका मायाप्रेमका कुरा भाउजूले प्रस्ट सुन्थिन् र मनमनै कल्पनामा रुमलिन्थिन् –
“मेरो पनि लोग्ने भएको भए त मैले पनि लोग्नेलाई मेरो खोपीमा मिठो खाजा पकाएर खुवाउँथेँ, दिनभरिको थकाइ मार्दै प्रेमको अँगालोमा बाँधिदिन्थेँ । कस्तो हुन्थ्यो होला नि लोग्नेसँग टाँसिएर एउटै ओछ्यानमा सुत्दा । प्रेम रसका ती अङ्कुरणहरू सन्तानको रूपमा मेरो रातो गुन्यूको मुजामा झुन्डिँदै ‘आमा भोक लाग्यो’ भन्दै म घाँस काट्न जाँदा झुन्डिन्थे । कठैबरी, मेरो अधमरो जीवन ! उस जुनीको कमाई ‘रे । पूर्वजुनीको मलाई केही सम्झना छैन तर सजाय भने आजको जुनीमा पाएँ ।”
भाउजूले औँसीका सबै तारा र पूर्णिमाको जून कसैसँग उनको व्यथा भन्न बाँकी राखेकी थिइनन्, एकान्तमा । उनले मनका कुरा कहिले पानी बोक्दा, कहिले दैलो लिप्दा, कहिले घाँस काट्दा, कहिले रोपाइँ गर्दा, कहिले धान काट्दा त कहिले कोदोको बाला टिप्दै थुन्सेमा हाल्दा मनमनै पोख्थिन् ।
“लौकेका गुरुङ, लुरिङकोटका मगरका श्रीमतीले आफ्नो लोग्ने मरेपछि एक–दुई वर्षको बीचमै अर्को बिहे गरेर ढुकुरको जोडीले झैँ मायाप्रेमका कुरा गर्दै हिँडेको देखेकी छु । बाहुनीले ‘लोग्ने’ भन्ने के हो भन्ने थाहा नहुँदै ऊ मरेपछि बालविधवा भएर मृतककी पत्नी भएर जीवनभर बस्नुपर्ने । विधवा मात्र भए त हुन्थ्यो नि ! जीवनभर फुस्रा कपडा भिर्नुपर्ने । चाडबाड, विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजामा जान पनि नपाइने । बाहुनका नै फेरि लोग्नेमान्छेले स्वास्नी मरेको चौध दिनमा नै बिहे गर्नुहुने तर हामी नारी जातिले जीवनभर विधवा भएर बाँच्नुपर्ने किन होला ?” भाउजूले कुलरत्नलाई धेरै पटक यस्ता प्रश्न गर्थिन् ।
जेठाजु र जेठानी पनि बितेपछि सबै छोराछोरीकी आमा भाउजू नै भएकी थिइन् । माइतमा आमाको देहान्तपछि छ–सात वर्षको बीचमा एक पटक पुग्थिन् । हिँड्नसक्न छोडेपछि माइत पनि बिरानो भएको थियो ।
जेठानीको छोरी–ज्वाइँको दुबइमा काम गर्दागर्दै मृत्यु भयो । ज्वाइँको देहान्तपछि जेठानीको मुटुमा प्वाल परेर पाल्पाको मिसन अस्पतालमा मृत्यु भयो । छोरी बल्ल १९ वर्ष भएकी थिइन् । नातिनी एक वर्षकी थिइन् । भाउजूले आफ्नो कर, बल, सम्झाइबुझाइ गरेर छोरीको अर्को विवाह गरिदिइन् । “बाबु, त्यो दिन म बालविधवा भएर ७० वर्ष बिताएको पीडा सबै भुलेँ । त्यो मेरो जीवनको क्रन्ति थियो । मेरो हृदयमा बसेको सेतीबेनीको शिला जत्रो पीडाको छपनी हटेर गयो । हृदय हलुङ्गो भएर हाँस्यो ।”
“किन र भाउजू ?” देवर कुलरत्नले अनजान जस्तो बनेर सोधे ।


“बाबु, विधवाको आगोको भुङ्ग्रोमा त म जिउँदै ७० वर्षभन्दाबढीसम्म जलिरहे नि ! होइन र ? मलाई थाहा छ विधवालाई परिवार र गाउँका मानिसले कति हेला गर्छन् भन्ने कुरो । अरू त के पधेँर पानी भर्न जाँदा मलाई देखेर मुन्टो बटार्ने मेरै सासू, देउरानी, जेठानी, छोरी कति हो कति हुन्थे । बाबु मैले मेरा जेठाजु र देवरको गरेर एक दर्जन छोराछोरी हुर्काएँ । तिनीहरूको दिसापिसाब सोहोरेँ । कतिले मेरो छातीमा दिसा गरे । मैले आनन्द मानेँ तर छोराको बिहेमा न त मैले उसले आमाको दुधको भारा तिरेको दृश्य हेर्न पाएँ न त ती छोरीहरूलाई कन्यादान गरेको देख्न पाएँ ।” आँसु पुछ्दै भनिन् ।
“यो घरको सारा काम मैले गर्थेँ । पूजाआजा, विवाह व्रतबन्ध जस्ता शुभ कार्यमा चाहिने सबै सामान मैले जोरजाम गर्थे तर कुसाइत पर्छ भनेर मलाई मण्डपवरपर झुल्किन दिँदैनथे । शुभ कार्यको मुख्य घडीमा मलाई लखेट्थे । म ओझेल पर्नुपथ्र्यो । त्यस बेला मलाई कति पीडा हुँदो हो बाबु । त्यो छोरीलाई जीवनभर मैले भोगेको पीडा भोग्न नपरोस् भनेर मैले नै कर गरेकी हुँ । म सफल भएँ । ऊ सुखी छ बाबु ।” भाउजूले आत्मविश्वासका साथ बेलीविस्तार लगाउँदै भनिन् ।
“भाउजू, तपार्इं एउटा सिङ्गो इतिहास हुनुहुन्छ । तपाईं भनेको एउटा भकारी हो जहाँ मुरीका मुरी सुख र दुःखका कथा अटाएका छन् । तपाईंले नयाँ पुस्ता लाई बाटो देखाउनुभयो । त्यो ठूलो आँट हो । नयाँ युगको सुखद जीवनको रेखा कोरेर बाटो देखाइदिने पनि तपाईं नै हुनुभयो । तपाईं धन्य हुनुहुन्छ भाउजू ।” कुलरत्नले भने ।
कुलपूजा सकिएको थियो । शरद ऋतुले बिदा माग्न थालेको हुनाले बिहान र बेलुका चिसो बढ्दै थियो । दिउँसोको घाम बुढाबुढीलाई प्रिय बनेको थियो ।
“अब तपार्इं पनि त तन्देरी हुनुहुन्न ? उमेर छँदा त दश वर्ष पछि बल्ल झुल्कनुभयो । अब अर्को कुलपूजासम्म म बाँच्छु कि बाँच्दिनँ थाहा छैन । अहिले आएको बेला एक साता बसेर जानुस्” भाउजूले भनिन् ।
“म पनि गलिसकेँ भाउजू । ताकत छैन । दम छ । जाडोको बेला हुरुक्कै भएर प्राण जाला जस्तो हुन्छ । यस पटक धोको पु¥याएर जान्छु भनेरै आएको हुँ ।” कुलरत्नले भने ।
त्यस बेला कुलरत्न बाह्र दिन भाउजूले पकाएर दिएको खाना खाँदै दुःखसुखका कुरा गरेर बिताए । भाउजूको जति आत्मविश्वास कुलरत्नमा थिएन । असी वर्षको उमेरमा भाउजूमा जुन बल, अनुभव र बल्दै गरेको चिलाउनीको आगोको जस्तो राप थियो त्यो रापले आपूmमा पनि ज्ञान पसेको अनुभव कुलरत्नले गरेका थिए ।
छोराबुहारी, छोरीज्वाइँ, नातिनातिनी, इष्टमित्र, छरछिमेक सबै भेला भएर भाउजू त्रियासी पुगेर चौरासी वर्ष टेकेको दिन पारेर चौरासीको पूजा गरिदिए । भाउजूको बिहे भएको सतहत्तर वर्ष र विधवा भएको पचहत्तर वर्ष पुगेको थियो । घरमा कुलपूजाको तयारी हुँदै थियो । “बुहारी मलाई तातो पानी देऊ त । आज अचानक बिहानैदेखि मेरो छाती चसक्क चस्केको छ । सास फेर्न पनि गाह्रो भएको छ । तिमीहरू दुवै कतै टाढा नजाऊ है ।” भनिन् ।
अचानक त्यसो भन्दा छोराबुहारी मुखामुख गर्न थाले । बुहारीले एक गिलास तातो पानी ल्याएर दिइन् । आफैँले गिलास समातेर भाउजूले दुई घुट्को पानी पिइन् । छोराबुहारीलाई आपूmसँगै बस्न भनिन् । त्यस बेला भाउजूका आँखा मधुरा देखिएका थिए । भाउजूले छोराबुहारीको हात समातेर आफ्नो छातीमा राख्दै भनिन्, “बाबु, अब धेरै दुःख नगर्नू । बुहारी कमजोर छ । त्यसको अलि ख्याल गरेस् ।” बोल्दाबोल्दै अस्पतालको कुरा गर्न नभ्याउँदै भाउजूले छोराबुहारीको काखमा अन्तिम सास फेरिन् ।
मलामीहरूले एकापसमा कुरा गर्दै थिए–
“बुढीआमा आपूm बालविधवा भए पनि घर सम्हालेर बसिन् ।”
“जेठाजुका छोरा र बुहारीले पनि भाउजूलाई आमालाई जस्तै माया गरेर स्याहार गरे नि ।”
“भाउजू साँच्चिकै सफा मनकी रहिछन् । मर्ने बेलामा कसैलाई दुःख दिइनन् । छोराबुहारीको काखमा हाँसीहाँसी प्राण छोडिन् । भाउजूको जस्तो मरण त साह्रै राम्रो हुन्छ ।”
भाउजूको मृत्यु भएकै दिन कुलरत्नले खबर पाए । उनी स्वयम् दम बढेर भरतपुर अस्पतालमा भर्ना भएका थिए । भाउजूको अन्तिम बिदाईमा घाटमा उपस्थित हुन नसकेकोमा उनी अतिनै खिन्न देखिन्थे । सानैमा मामाघर जाँदा भाउजूले आपूmलाई पिठ्यूमा बोकेर कहालिलाग्दो फोक्सिङ्को भिर र कर्नासको झोलुङ्गे पुल तारेको झलझली सम्झे । बालविधवा भएर सासू–ससुरा, देवर–देवरानी र छोरा–बुहारीसम्मको तीन पुस्तालाई सम्हालेर एउटा सिङ्गो युग बिताएको स्मरण गर्दै अस्पतालको विछौनाबाट भाउजूको नाममा दुईथोपा आँशु झारे । चिसो अत्यधिक बढेकाले उनको दम बढ्दै गयो । अस्पतालमा अक्सिजनको अभाव थियो । भाउजू बितेको पाँचौँ दिन कुलरत्नले पनि देवघाटको अन्तिम यात्रा तय गरे । –समाप्त–

उज्यालो छर्दै आफ्नै यात्रामा

रचना साहित्यिक पत्रिका अंक २७२, भदौ–असोज २०७८ मा प्रकाशित कवितालाई धन्यवाद सहित साभार गरिएको हो ।

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

म हिँडिरहेको थिएँ,
उज्यालो छर्दै आफ्नै यात्रामा
कहिले अनकन्टार जङ्गल भित्र छिर्थेँ
काँडाहरूले चीथोर्न खोज्दा आँखा बचाएर शरीर सुम्पिदिन्थेँ
अनि,
चिथोरिएका घाउँहरू लिएर भन्ज्याङमा उभिन्थेँ ।
चीसो हावाले आमाको हात बनेर घाउहरू मुसारिदिन्थे
आमाको आँशुका थोपाहरू जडिबुटी बनेर
म भित्र र मेरो शरीरभरी कोतरिएका घाउहरू शीतल पारिदिन्थे,
आमाको हात र आँशुका थोपाले मेरो घाउमा माम्री बस्दा
मलाई चीथोर्ने काँडाहरूले आक्रोशका तीरहरू हान्थे
परास्त गर्दै ती तीरहरूलाई,
म असङ्ख्य सिँढिहरू उक्लँदै हिमाल चढ्थेँ
हिमाल चढेर तराई झर्थे ।
मान्छेको लस्कर आउथ्यो
मलाई घिसारेर मान्छेले मान्छेको भिँडमा धकेल्थे
कहिले कोशी, कहिले गण्डकी, कहिले महाकाली,
कहिले हिडिम्बा पुत्र घटोत्चकको कथा सुनाउथे
कहिले समाजवादको दर्शन पढाउँथे
म, घिस्रँदै–घिस्रँदै
म, फगत मान्छेहरूको विश्वासमा
पटक–पटक चिथोरिँदै, पटक–पटक गंगालाल हुँदै
म उज्यालो सपनाहरूको महासागरमा बिपनाहरूको गरा पारेर
ती फराकिलो छाती जस्ता गराहरूमा
सुन जस्ता पहेंलपुर धानका बालाहरू लहराउन
हरियो कलिलो धानको बिउ रोप्थेँ
आमाले बुनेको गुन्द्री भरी उज्यालो बिस्कुन सुकाउँथेँ ।
एउटा सुखको भकारी आमाको छातीभरी भरीदिन्थेँ ।
म पढ्न जान्दिनँ,
मेरा बाजेले मलाई ‘प्राचीन कथा हो सुन्’ भनेर सुनाउँदा सुनेको मात्र हो
बाजेले भन्थे– “ कुनै बेला शिकारी युग थियो रे,
शिकार गरेर मानिस बाँच्थे रे,
मान्छेले मान्छेको शिकार गरेर नाच्दै खान्थे रे ।”
प्राचीन कथामाझैँ, एक दिन त्यस्तै भयो–
एक झुण्ड मान्छेहरू मुखुन्डो भिरेर आए
मैले रोपेको कलिलो धानको बिउ उखेलेर फाले,
मेरै सहयात्री एक बृद्धलाई नाङ्गै पारे
मेरै सहयात्री अर्को एक मित्रको छातीमाथि कुल्चँदै चिच्च्याए
उनीहरूले मेरी आमाको आँशुमा नुन छर्के
उनीहरूले मेरो आस्थाको बिउमा विष घोलिदिए
त्यतिमात्र होइन,
शीत लहरले थलिएर चुपचाप परालभित्र लुकेको
मेरो दाइ र भाउजुलाई आगो लगाईदिए
ती मान्छेहरूले उज्यालोलाई खरानी पारेर मात्र छोडेनन्
ती प्राचीन कथाका मान्छेलेझैँ मेरो बिउ र आमाको आँशु मात्र खाएनन्
ती मान्छे जस्ता मान्छेले मान्छेको मासु पनि खाए
ती मान्छे जस्ता मान्छेले मान्छेको आस्था र भरोषा पनि खाए ।
फेरि केही बेर पछि तिनै मानिसहरूले कुर्लँदै भने–
‘मान्छेको मासुखाने मान्छेको बिरोध गर्नेहरूलाई
परास्त गर्न गोलबन्द होऔँ ।’
हातमा भाला लिएर मेरो नाति उठ्यो
मैले उसलाई सम्झाँउँदै भनेँ–
‘मान्छे भएर मान्छेको मासु खानेहरूसँग
मान्छे भएर आस्था र भरोषा लुछ्नेहरूसँग
तँ पछि लाग्ने होइन
ती त आस्थाको हरियालीमा डडेलो झोसेर
नाच्ने भष्मासुरहरू हुन्,
ती त आफ्नै आस्था र सिद्धान्तको हत्या गरेर
‘सिंह साकाहारी हुन्छ’ भन्ने इदि अमिनहरु हुन्,
ती त आफ्नै आमालाई बिक्री गरेर
सन्तान टुहुरा पार्ने देश बेचुवाहरू हुन्
उनीहरु विभत्स डडेलोमा पोलिँदै आपैm मृत्यु वरण गर्दैछन् ।’
त्यसैले–तँ सत्यको डोको बोकेर हिंड्दै गर
उज्यालो छर्दै आफ्नै यात्रामा
जहाँ आमाको आँशु
हिमालयको हिउँ बनेर शितलता दिनेछ
जहाँ महाकालीको पानी
रगत बनेर तेरो नसा–नसामा बग्नेछ ।
जहाँ सत्यको विजय सुनिश्चित हुनेछ ।

२०७७ पुस १८ गते

हाँस्नुपर्छ देश अब हिमालझैँ खुली

रचना द्वैमासिकमा प्रकाशित पुष–माघ २०७२ ः वर्तमानमा आउदा सन्दर्भ मिल्ने जस्तो लागेर पुनः फेसबुकमा राखिएको छ ।


तराईमा सुन फल्छ हिमालमा चाँदी,
पहाडमा हिरा झर्छ डर केको साथी ।

गर्नुपर्छ आँट अब दास बन्न हुन्न,
सार्वभौम सधैँ हामी झुक्न कत्ति हुन्न ।

तितोमिठो खाउँला बरु आफ्नै सीपले लाउँला,
ढिलो भए होस् बरु अमृत आफ्नै पिउँला ।

पीडा अब बोक्नुहुन्न राष्ट्रियता बिर्सेर,
कालो मसी चोब्न हुन्न स्वाभिमान बेचेर ।

धरतीमा उषा झर्छ देखाउँदै बाटो,
इमानले देश हाँस्छ पसिनाले माटो ।

नाच्नुपर्छ देश अब मयूरझैँ झुली,
हाँस्नुपर्छ देश अब हिमालझैँ खुली ।

जुनेली रात

साभारः दायित्व द्वैमासिक चैत २०७७–वैशाख २०७८
कथा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

फ्लोरीया दोमिनीक नेपाल आएकी थिइनन् । जसरी सोह्र–सत्र वर्षकी रुसकी सुन्दरीले आफ्नो रूप र कामुकताले तन्नेरी र अधबैँसेलाई मोहित पार्छिन्, त्यसरी नै नेपालका हिमाच्छादित चुचुराहरूले पनि मानव जातिलाई मन्त्रमुग्ध पार्छन् भन्ने उनले सुनेकी थिइन् ।
कलेज पढ्दापढ्दै उनका साथीहरू प्रेमीप्रेमिकासँगै नेपाल पुगे । उनले नेपालको प्राकृतिक सुन्दरता, लामबद्ध हिमालयका अग्ला चुलीहरू, घाँस काट्दै, भेडाबाख्रा खेद्दै, पसिना पुछ्दै, रमाउँदै हिँड्ने नेपालीका बारेमा सुनेकी थिइन् । नेपाल हेर्न उनी व्याकुल थिइन् तर आपूmले खोजे जस्तो प्रेमी नपाएकाले समय जुरेको थिएन । साथी बनाएपछि सँगै नेपाल जाने सोंच उनको थियो । कलेजको पढाइ सकेपछि उनले जेनेभाको बैँकमा काम गर्न थालेकी थिइन् ।
आनमास पूर्वी फ्रान्सको जेनेभानजिक रहेको सानो सहर हो । त्यहाँ बस्ने अधिकांश फ्रेन्च नागरिक स्वीट्जरलेन्डको जेनेभामा काम गर्छन् । आनमासदेखि युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ (ःत। द्यबिलअ, ४,८१० मिटर) र त्यस नजिकको पर्यटकीय नगर चामोनिक्स ५८ किलोमिटर टाढा रहेको छ । त्यसरी नै जेनेभा २६ किलोमिटरको दूरीमा पर्छ । अल्पस् पर्वतमालाहरूमा हिउँदमा लामो समय हिउँ जमिरहने र स्की खेल्ने भएकाले फ्लोरीयालाई हिउँ, हिमपर्वत र पदयात्राको अनुभव नभएको भने होइन तर उनले संसारकै धेरै ठूला र अग्ला पर्वतको शिरपेच पहिरेको नेपालको हिमालय पर्वतमालासँग एकतर्फी प्रेम गरेकी थिइन् ।
पच्चिस वर्षकी फ्लोरीया रुसका युवतीभन्दा कम सुन्दर थिइनन् । उनी बाँसको तामा जस्तै हलक्क बढेकी थिइन् । ५ फिट ४ इन्च अग्ली युरोपियन श्वेत वर्णकी उनी रसियन जस्तो बढी गोरो नभई युरोपियन गोरी थिइन् । हरिणको पाठीको शरीरको जस्तै चमक र फूर्ति देखिन्थ्यो उनको शरीरमा । उनका गाला प्याउली पूmल जस्ता कोमल र ओठ कमलको पूmलका पत्र जस्तै सुन्दर थिए । उनका आँखामा त्यस्तो आकर्षण थियो जसको एक दृष्टिमा जो कोही युवा मर्माहत नभइरहन सक्दैनथे । उनी निडर, स्पष्ट वक्ता, मेहनती र इमानदार थिइन् । उनका बाबुआमा पनि स्वीट्जरलेन्ड नै काम गर्थे । युरोपमा पन्ध्र–सोह्र वर्षदेखि नै युवायुवतीले प्रेमीप्रेमिका बनाएका हुन्छन् । बनाएनन् भने आमाबाबुले पिर मान्दछन् ।

युवायुवतीले कलेजको पढाइ सक्दानसक्दै काम गर्न थाल्छन्, आफ्नो प्रेमीप्रेमिका बनाउँछन्, बाबुआमाको घर छोडेर छुट्टै बस्दछन् । गतिला छोराछोरीले छुट्टीको दिन र क्रिसमसमा आमाबाबुलाई भेट्छन् । युवायुवती सक्षम भएकाले एकअर्कोमा भर पर्दैनन् । कोही कसैसँग हेपिएर बस्दैनन् । सरसफाइ, खाना पकाउने, भाँडा माझ्ने, कपडा धुने, बजार जाने, फोहोर फाल्ने, सबै काम मिलेर गर्दछन् । मिलेर कमाउँछन् खर्च पनि मिलेर गर्छन् । त्यहाँ युवायुवती विवाह नगरिकनै सँगैसँगै बस्ने चलन हुन्छ । बानीव्यहोरा, चालचलन, रीतिरिवाज सबै कुरामा एकअर्काबीच घनिष्ठ सम्बन्ध बनेमा विवाह गर्दछन् । बिहे गरेपछि बालबच्चा जन्माउँछन् । छोराछोरी हुर्केपछि जीवनको उत्तराद्र्धमा सम्बन्ध बिच्छेद गर्ने धेरै हुन्छन् । फ्रान्समा पचास प्रतिशत दम्पतीले सम्बन्धविच्छेद गर्छन् ।
“बेबी फ्लोरीया अब तिमीले साथी खोज्नुपर्छ, एक्लै बस्नुहुँदैन ।” उनकी आमा ओडिलले सम्झाउँथिन् ।
फ्लोरीयाले “भरपर्दो, जागिर भएको र नेपाल, हिमालय मन पराउने केटा भेटेँ भने साथी बनाउँछु । तपाईंले पिर नगर्नू” भनेर आमाबाबुलाई आश्वस्त पार्थिन् ।
आनमासमा असोजको महिना आकाश गाढा निलो भएको थियो । अग्ला पहाडमा मात्र हिउँ देखिन्थ्यो । अन्य पहाडहरू सुख्खा देखिन्थे । सहर र गाउँवरपरका फराकिला फाँटमा हेरिरहूँ जस्तो लाग्ने गाढा हरियाली देखिन्थ्यो । आनमास र जेनेभानजिक रहेको सुन्दर लेमोन (जेनेभ) ताल वरपर पर्यटकको घुइँचो थियो ।
एक दिन क्लुद नाम गरेको युवक फ्लोरीयाले काम गर्ने बैँकमा नियुक्ति लिएर आए । शारीरिक रूपमा हेर्दा उनी अग्लो, चौडा छाती भएको, गोरो र फिका आकाशे रङको आँखा भएको आकर्षक र हँसिला देखिन्थे । बैँकमा अन्य कर्मचारीसँगको परिचयको क्रममा बैँकिङ क्षेत्रमा काम गर्ने, लामो ड्राइभ गर्ने र उच्च हिमालय क्षेत्रमा पदयात्रा गर्ने सोख भएको उनले जानकारी दिए । आफ्नो पालोमा फ्लोरीयाले पनि बैँकको कामको जानकारी दिँदै नेपाल हिमालय क्षेत्रको पदयात्रा गर्ने सोख रहेको बताएकी थिइन् । हिमालय भन्ने शब्द उब्जँदा ती दुवैका आँखा चनाखो हुँदै पहिलो पटक एकअर्कासँग जुधेका थिए ।
क्लुदले बैँकमा काम गर्न थालेको दुई साता नाघेको थियो । त्यसबीच क्लुद र फ्लोरीयाबीच दुई पटक क्यान्टिनमा भेट भएको थियो । त्यस बेला क्लुदले “छुट्टीमा घुम्न कहाँ जाने योजना छ ?” भनेर अनायासै सोधेका थिए ।
“नेपाल जान चाहेको तर समय मिलाउन सकेकी छैन ।” उनले जवाफ दिँदै भनिन् र “तिम्रो के छ नि ?” भनेर सोधिन् ।
“चार वर्षदेखि नेपाल जाने सोचाइ बनाएको छु तर मौका जुरेको छैन” उनले जवाफ दिए । त्यसबाहेक उनीहरू बीच अन्य कुरा भएको थिएन ।
एक दिन साप्ताहिक बिदामा फ्लोरीया उनका साथीहरूसँग चामोनिक्सदेखि ६–७ किलोमिटर टाढा रहेको ब्ल्ङ्क तालको पदयात्रा गर्दै थिइन् । त्यही दिन क्लुद पनि उनका साथीसँग सोही मार्गमा एक दिनको पदयात्रामा निस्केका रहेछन् । त्यो पदमार्ग चामोनिक्सवरपर १,००० मिटरको उचाइमा रहेको ठाउँबाट सुरु भई २,३५० मिटरमा रहेको तालमा पुगेर टुङ्गिदोरहेछ । माउन्ट ब्लाँवरपर रहेका अल्पस् पर्वतमाला तिखो र भिरालो परेका चट्टानसहितका छन् । त्यहाँका चट्टाने भिरमा पदयात्री दुर्घटनामा नपरून् भनेर ठाउँ–ठाउँमा फलामका भ¥याङ, बार, साङ्ला राखिएका हुन्छन् । त्यो दिन क्लुद र फ्लोरीया फलामको भ¥याङ राखेको ठाउँमा अकस्मात् भेट भएका थिए ।
ब्ल्ङ्क तालबाट युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ, एग्विली दु मिदिसहित हिउँले ढाकिएका अन्य अल्पस् पर्वतको लामो र सुन्दर दृश्य देखिन्छ । तालको निलो पानीमा माउन्ट ब्लाँ र अन्य चुचुराहरूको छाया हावामा लहराएको दृश्य यस्तो देखिन्थ्यो की मानौँ फ्रान्सका नवयौवनाहरू आफ्नो वक्षस्थललाई तालमा डुबाएर पौडी खेलिरहेका छन् । सायद त्यसैले होला त्यहाँ तस्वीर लिने युवायुवतीको घुइँचोे भइरहन्थ्यो । तालमा पुगेपछि रिफ्यूज (खाजा घर) मा खाजा खाए र दुवै समूह सँगै चामोनिक्स फर्के । धेरै कुरा नभए तापनि त्यो पदयात्राले ती दुई युवायुवतीको सोखमा एकरूपता देखिएको थियो र त्यहाँ एकअर्काले के अनुमान गरे भने दुवै एक्लाएक्लै थिए ।
‘क्लुद जस्तै केटा हो मैले खोजेको’ फ्लोरीयाले मनमनै त्यो युवालाई मन पराउन थालेकी थिइन् ।
शनिबारको दिन लेमोन तालको किनारैकिनार उनीहरू तालको किनारमा रहेको सुन्दर ईभीया सहर गए । ईभीया मिठो पानीका लागि विश्वप्रसिद्ध छ । तालको किनारमा रहेको ‘ले पानोरामा’ रेष्टुरेन्टमा छिरे । त्यहाँबाट ईभीया, चर्च, लेमन ताल, जेनेभासम्म फैलिएको सहरका साथै अल्पस् पर्वतको मनमोहक दृश्य देखिन्थ्यो । फ्रान्समा भन्दा जेनेभातिर सरसफाइ, बगैँचा, पूmलैपूmलले ढपक्क ढाकिएका घर र हरियाली बढी देखिन्थ्यो । लेमन तालको बीच भाग फ्रान्स र स्वीट्जरलेन्डको सीमा हो ।
उनीहरू भेटघाट र चिनजान भएको एक वर्षपछि त्यसरी पहिलो पटक घुम्न निस्केका थिए । कफी पिउँदै क्लुदले “म आउँदो वर्ष अक्टुबरमा नेपाल जाने सोच बनाएको छु । तिम्रो योजना के छ ? के तिमी मसँग नेपाल जान्छ्यौ ?” भन्दै अप्रत्यक्ष रूपमा प्रेमप्रस्ताव राखे ।
कलेज पढ्दादेखिको नेपाल जाने तीव्र चाहनालाई फ्लोरीयाले दबाएर राखेकी थिइन् । आपूmले मनमनै चाहेको युवाले नेपाल जाने प्रस्ताव राख्दा उनी यति विघ्न खुसी भइन् की जुरुक्क उठेर क्लुदलाई अँगालो हालेर गालामा म्वाइँ खाएको उनले थाहै पाइनन् । खुसीले उन्मत्त भएर उनको मुटु छातीबाट फुत्त बाहिर निस्केर लेमोन तालको अगाडि छमछमी नाच्यो । त्यसै बेला लेमोन ताल र ईभीया सहर उनको मनमा उम्लेको खुसीयालीमा साथ दिँदै संसारकै अग्लो जेनेभाको वाटर जेट नाचेझैँ सँगसँगै नाच्न थाले । वर्षौँ पहिलेदेखि हृदयको कुनामा सुषुप्त अवस्थामा रहेको चाहना एकाएक प्राप्त हुँदा अनायास उनका आँखाबाट हर्षका आँसु झरे ।
‘प्रतीक्षा गर्न सक्नुपर्छ चाहेको कुरा एक दिन अवश्य प्राप्त हुन्छ’ उनले मनमनै दोह¥याइन् ।
फ्लोरीयाको जवाफ क्लुदले उनको हर्षका आँसुबाट नै पाए ।
“हो, मैले पनि तिमी जस्तै साथी खोजेको थिएँ । बैँकमा हाम्रो परिचयपछि नै म तिमीप्रति आकर्षित भएको थिएँ तर केही भन्न सकेको थिइनँ ।” क्लुदले कफी पिउँदै मनको कुरा पोखे ।
“हो क्लुद, म पनि तिमी जस्तै साथीको प्रतीक्षामा थिएँ । मलाई शरद ऋतुको पूर्णिमाको जुनेली रातमा नेपालको हिमालको काखमा पुगेर रातभर जून, तारा र हिमाललाई हेर्दै प्रकृतिको त्यो अप्राप्य सुन्दरताको धित मरुन्जेल स्वाद चाख्न मन छ । पृथ्वीमा रहेको एक मात्र त्यो स्वर्गमा सयौँ हिमालका चुलीहरूलाई अँगालोमा कसेर तिनीहरूसँग माया, प्रेम, सौन्दर्य, प्रकृति र जीवनका बारेमा धेरै कुरा गर्न मन छ । मेरो यो अनौठो चाहनाले मेरा साथीभाइ र आमाबुबा अचम्मित हुँदै मलाई पागल भन्छन् तर म त्यो चाहन्छु ।”
फ्लोरीयाको भनाइमा प्रकृतिप्रेम, प्रेमको अद्भूत चाहना र भावुकता मिसिएको उनको गाम्भीर्यताबाट छर्लङ्ग झल्कन्थ्यो । क्लुदले पनि भावुक भएरै भने, “यदि तिमीले मलाई साथी बनाउन चाहन्छ्यौ भने हिमालय पर्वतको काखमा, कठ्याङ्ग्रिदो सिरेटो चलेको बेला शरद ऋतुको पूर्णिमाको त्यो जुनेली रातमा म तिमीलाई जीवनभर न्यानो माया दिन तयार छु ।”
संजोग न हो । लेमोन तालको छाल हावामा बयली खेलेझैँ ‘ले पानोरमा’को कफीले ती दुई युवाको मुटुभित्र गुम्सिएर बसेको प्रेमको टुसालाई अङ्कुराउन प्रेरित ग¥यो । त्यसपछि ती दुई एकअर्काको घरमा जानुका साथै दुवैका आमाबाबुसँग घुलमिल हुन थाले । बैँकबाट दुई साताको बिदा मिलाएर २०७६ मङ्सिर १८ गते कतार एयरलाइन्सबाट काठमाडौँ जाने टिकट पनि लिए ।
गुगल सर्च, साथीभाइका साथै जेनेभामा रहेको क्याफे नेपालका नेपालीसँग नेपाल र पदयात्राबारे सूचना सङ्कलन गरे । सुरक्षित, विश्वासिलो र आनन्ददायक पदयात्राका लागि नेपालको मल्ल ट्रेक्ससँग उनीहरूले सम्पर्क राखे । फ्लोरीयाको कल्पनासँग ठ्याक्कै मेल खाने र बिदाअनुसार पदयात्राको लागि अन्नपूर्ण आधार शिविर तय गरे ।
नेपाल जानुभन्दा चार दिनअघि दुवैका परिवारले बेलुकाको खाना सँगै खाने योजना गरे । त्यो साँझ परिवारमा खुसीयाली छाएको थियो । सफल र सुरक्षित यात्राका लागि दुवैका आमाबाबुले एकअर्कालाई वाइन चेयर्स गर्दै शुभकामना दिए । फ्रान्समा चेयर्स गरेर वाइनका गिलास एकअर्कामा ठोक्दा एकले अर्काको आँखामा हेर्ने चलन छ । त्यो घनिष्ठ मित्रताको द्योतक हो । एक सुर्की वाइन पिएपछि फ्लोरीयाले आमाबाबुसँग अनुरोध गर्दै भनिन्, “आमाबुबा तपाईंहरूको अनुमति र आशीर्वाद भएमा हामी दुईले दिसेम्बर १२, २०१७ (२०७६ मङ्सिर २६) गते पूर्णिमाको रात अन्नपूर्ण आधार शिविरमा नेपाली सांस्कृतिक परम्पराअनुसार बिहे गर्न चाहन्छौँ ।”
क्लुदका पिता पास्कलले आश्चर्य मान्दै भने “नेपाली चलनअनुसार बिहे गर्न के–के कुरा चाहिन्छ तिमीहरूलाई थाहा छ त ?”
“ट्रेकिङ कम्पनी, युट्युब, इन्टरनेट र साथीभाइबाट सबै जानकारी लिएका छौँ । बिहेको लागि चाहिने कुराहरू काठमाडौँमा किन्छौँ ।” फ्लोरीयाले जवाफ दिइन् ।
“त्यस बेला नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पर्ने, हिमपहिरो जाने, चिसोले कठ्याङ्ग्रिएर मानिसको मृत्यु हुन्छ । हरेक वर्ष दुर्घटनामा परेर मानिस, याक र भेडा मरेको समाचार आउँछ । त्यस्तो कठिन समय नै किन छानेको ?” फ्लोरीयाकी आमा ओडिलले आमाको मनबाट बोलिन् ।
“आमाले भन्नुभएको सही हो । त्यस बेला आइस जम्नेगरी अत्यधिक चिसो हुन्छ । त्यसैले हामीले पोखरादेखि नजिक रहेको, उद्दार गर्नुपरे पनि हेलिकप्टर अवतरण गरी तुरुन्तै पोखरा पुग्न सकिने, एकै दिनमा गाउँमा झर्न सकिने अन्नपूर्ण आधार शिविर छानेका छौँ । त्यसको अधिकतम उचाइ समुद्र सतहदेखि मात्र ४,२०० मिटर रहेको छ ।” क्लुदले मोबाइलबाट अन्नपूर्ण क्षेत्रको तस्वीर देखाउँदै प्रस्ट पारे ।
थप प्रस्ट पार्दै फ्लोरीयाले भनिन्, “हामीले त्यो ठाउँ छनौट गर्ने मुख्य कारण के भने डिसेम्बरको रातमा आइस जम्ने चिसो हुने भए तापनि मौसम असाध्यै सफा हुन्छ । दिउँसो न्यानो घाम लाग्छ । एक फुर्को बादल हुँदैन । नयाँ हिउँको थुप्रोसँगै मुस्कुराएका अग्ला हिमालका चुचुरालाई निलो आकाशले अँगालोमा बाँधेको हुन्छ । त्यो मौसममा हिमालयमा देखिने सूर्यास्तको दृश्य, पूर्णिमाको जुनेली रातमा देखिने हिमालको चमक, टिलपिलटिलपिल गर्ने तारा, बिहानीपख हिमालको चुचुरोमा पूर्णचन्द्रको अस्त र सूर्योदयको पहिलो किरण हिमालयमा परेको अपूर्व दृश्य देख्न पाउनु हो । हो, त्यही पूर्णिमाको जुनेली रातमा हिमालको काखमा बिहे गर्ने चाहना हुनु हो ।”
“यो चाहना अनौठो, चुनौतीपूर्ण र कष्टकर छ । मौसमले साथ दिएमा यो ब्रह्माण्डमा देखिने अभूतपूर्ण दृश्य हेर्न भने असम्भव छैन ।” क्लुदले यथार्थको मूल्याङ्कन गर्दै विश्वासका साथ भने ।
“तिमीहरूको कुरा सन्दा त मलाई पनि फेरि बिहे गर्न मन लाग्यो” पास्कलले ठट्टा गरे । उनको ठट्टा सुनेर सबै जना मज्जाले हाँसे । आमाबाबुले उनीहरूको सफल यात्रा र सफल जीवनको लागि आशीर्वाद दिँदै बिदा भए ।
उनीहरूले आवश्यक पर्ने तातो लुगा, बुट र पाल जेनेभामा नै किने । कतार एयरबाट दिसेम्बर ४ (मङ्सिर १८) गते काठमाडौँ अवतरण गरे । कम्पनीका गाइडले उनीहरूलाई होटल मल्लमा पु¥याए ।
त्यस वर्ष असोज र कात्तिकमा दुई पटक हिउँ प¥यो । उच्च हिमाली क्षेत्रमा केही मानवीय र पशु क्षति भएको थियो । मङ्सिरको पहिलो सातादेखि भने दिनभर घाम लागेको थियो ।
पाल्पाली ढाकाको टोपी, दौरा–सुरुवाल र चोलोको रङ तथा नाप स्काइपमा कुरा गरेर काठमाडौँको भेडासिङमा सिउन दिएका थिए । दौरा–सुरुवाल र चोलो लिएपछि उनीहरूले इन्द्रचोकमा रातो सारी, रातो चुरा, रातो पोते र सिन्दूर किने ।
उनीहरूले सामान किनेको देख्दा साहुजीले छक्क पर्दै सोधे, “नेपालमा बिहे गर्ने हो कि क्या हो ?”
क्लुदले हाँस्दै जवाफ दिए, “हो, अन्नपूर्ण आधार शिविरमा, त्यो नि जुनेली रातमा ।”
उनीहरूले सुनका दुई थान औँठी, तिलहरी विशालबजारमा किने । बसन्तपुर दरबारको अवलोकन गरेपछि ट्याक्सीमा स्वयम्भूनाथ पुगेर होटल फर्के ।
भोलिपल्ट बिहान पशुपतिनाथ र बौद्धनाथको छोटो दृश्यावलोकन गरी बाह्र बजे बुद्ध एयरबाट पोखरा ओर्ले । मौसम सफा भएकाले उत्तरतर्फ लाङटाङ हिमालदेखि गणेश, मनास्लु, अन्नपूर्ण हुँदै पश्चिममा धवलागिरिसम्मको हिमालय पर्वतमाला देखिएको थियो । उनीहरू साङ्ग्रिला होटलमा बसे । फेवाताल र नजिकै माछापुच्छ«े देखेपछि फ्लोरीयाले भनिन्, “क्लुद हेर न ! उ… त्यो माछापुच्छ«े र यो फेवाताल स्वीट्जरलेन्डको मेटरहर्न पर्वत र लेमोन ताल जस्तै लागेन ?”
“दुरुस्तै रहेछ । मैले पनि भन्नै खोजेको थिएँ, तिमी पहिलो भयौ । फरक के भने मेटरहर्न माछापुच्छ«ेभन्दा होचो छ भने फेवाताल लेमोन तालभन्दा सानो छ ।” क्लुदले प्रस्ट पारे ।
उनीहरू वीरेठाँटी, हिले, उल्लेरी हुँदै घोडेपानी पुगे । भोलिपल्ट बिहान सूर्योदय र हिमालमा सूर्यको पहिलो किरण पर्दा देखिने दृश्य हेर्न सबैभन्दा पहिले उनीहरू पुनहिलमा रहेको टावरमा पुगे । बिहानीपख पहेँलो आभामा देखिएको पहाड र उपत्यकाको तरेली परेको मनमोहक दृश्य पूर्वमा मनास्लुसम्म देखिएको थियो । पूर्वबाट पश्चिमतिर लम्केका अन्नपूर्ण तेस्रो, माछापुच्छ«े, गन्धर्वचुली, गङ्गापूर्णा, तारेकाङ्ग, अन्नपूर्ण प्रथम, अन्नपूर्ण दक्षिण, हिउँचुली, नीलगिरि, टुकुचे, धवलागिरि हिमालयका हिमाच्छादित चुचुराहरू अत्यन्त गम्भीर मुद्रामा सूर्योदयको प्रतीक्षामा उभिएका देखिन्थे । हृदयको कुनामा उम्रेको चाहना यथार्थमा परिणत हुँदै पूर्णतातिर उन्मुख भएकोमा फ्लोरीया अत्यन्त खुसी थिइन् । सूर्योदयसँगै सुनैसुनका गहना पहिरेर दुलही जस्तै सिँगारिएका हिमालको तस्वीर खिचेर गाइड आङ दावासँगै फर्के ।
टाढापानी, छोमरोङ, बम्बु, देउराली हुँदै उनीहरू माछापुच्छ«े आधार शिविर पुगे । बगर र माछापुच्छ«े आधार शिविरवरपर हिउँ र आइस जमेको थियो ।
“रातिमा त मैले सोचेभन्दा चिसो हुँदोरहेछ” फ्लोरीयाले भनिन् ।
त्यस बेला मौसम सफा भएकाले माछापुच्छ«े र अन्नपूर्ण आधार शिविरमा एक–एक लज खुलेका थिए । त्यहाँ रसियन र चिनियाँ पर्यटक बढी देखिन्थे ।
“असोज–कात्तिकमा त्यहाँ पर्यटकले खुट्टा टेक्ने ठाउँ हुँदैन, तिमीलाई थाहा छ नि ।” क्लुदले स्मरण गराए ।
“हो नि, एक पटक मेरा कलेजका साथीहरू आउँदा उनीहरू कोठा नपाएर डाइनिङ हलमा नै सुतेका थिए रे ।” फ्लोरीयाले सही थाप्दै भनिन् ।
छिटो हिँडेको हुनाले उनीहरू एक दिन पहिले पुगेका थिए । त्यसैले एक रात माछापुच्छ«े र अर्को रात अन्नपूर्ण आधार शिविरमा बिताउने योजना गरे । फ्लोरीयाले दस वर्ष पहिलेदेखि कल्पनामा बुनेको चाहना वास्तविकतामा परिणत भएकोमा नजिकैको माछापुच्छ«े हिमाल खुलेझैँ उनी अत्यधिक प्रफूल्ल देखिन्थिन् । उनको खुसीयालीलाई क्लुदले गम्भीरतापूर्वक नियालेका थिए । दिउँसो उनीहरू माछापुच्छे« हिमनदी, मोदीखोला र गङ्गापूर्ण हिमनदीको अवलोकन गरे । सूर्यास्तको बेला माछापुच्छ«ेको दृश्य आरनमा धपधप बल्दै गरेको कोइला जस्तै रातो देखिएको थियो । सूर्यास्तमा प्रत्येक सेकेण्डमा परिवर्तन हुँदै जाने अभूतपूर्व हिमाली दृश्यलाई उनीहरूले हिमालकै काखमा बसेर साक्षात्कार गरे ।
भोलिपल्ट उनीहरू अन्नपूर्ण आधार शिविर पुगे । अन्नपूर्ण हिमनदीमा त्यस बेला पनि हिउँभन्दा बढी आइसका ढिका नै देखिन्थे । भिराला पाखामा कात्तिकमा परेको हिउँ जमेर आइस भएको थियो । ससाना खोलाको माथिल्लो सतहमा आइस जमेको थियो भने आइसमुनिबाट कञ्चन पानी कुलुलु बगेको देखिन्थ्यो । आधार शिविरमा पुग्दा उनीहरू चारैतिरबाट अग्ला हिमालैहिमालले घेरिएका थिए । शिविरवरपर घडीको सूईं घुमाइको आधारमा हेर्दा क्रमशः हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम, तारेकाङ्ग, गङ्गापूर्णा, गन्धर्वचुली, माछापुच्छ«े हिमालको ताँती अँगालो हाल्न मिल्नेगरी उभिएका थिए । हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम त झन् नजिकै थिए ।
गाइड आङ दावाले “राति भयङ्कर चिसो हुन्छ । रगत जमेर मर्न सकिन्छ । त्यसैले होटलमा नै बस्नुपर्छ ।” भन्ने सुझाव दिएका थिए ।
“हामीलाई केही हुँदैन । हामी आधार शिविरभन्दा केही माथि अन्नपूर्ण दक्षिणको फेदमा पाल टाँगेर बस्छौँ । हामी सबै त्यहाँ दस बजेसम्म बस्ने हो । त्यसपछि तिमीहरू लजमा फर्केर सुतौला । हामी पालमा नै बस्छौँ ।” क्लुदले उत्तर दिए ।
उनीहरूले दिउँसो नै पाल टाँगे । जेनेभामा किनेका न्याना लुगा र माइनस चालिस डिग्रीसम्मलाई हुने स्लिपिङ ब्याग ठीक पारे ।
गाइड आङ दावाले नेपालको अनुभवअनुसार उनीहरूलाई दुई लिटरको एउटा थर्मसमा तातोपानी र अर्कोमा चिया भरेर पालभित्र राखिदिए । बेलुकाको लागि सुप र नेपाली खाना तयार गरेका थिए ।
आकाशमा एक फुर्को बादल थिएन । निलो आकाश झन् गाढा बनेको थियो । हिमालहरू झन् सेता बनेर चम्केका थिए । हिमालले घेरिएको अन्नपूर्ण उपत्यकामा सूर्यास्तको बेला रोमाञ्चक देखिएको थियो ।
गाइड, भरिया र उनीहरू भएर सबै सामान लिएर पाल टाँगेको ठाउँमा गए । चिसो हावा चलिरहेको थियो । भरियाले ज्याकेट लगाए तापनि उनका ओठ निला देखिएका थिए । सूर्यास्त भयो । पूर्णिमाको जून माछापुच्छे« र गङ्गापूर्णको बीचबाट झुल्क्यो । केही बेरपहिले देखिएको हिमालको सुनौलो दृश्य साँझमा मौनताका बीच घुरमैलो रङको चाँदीमा परिणत भयो ।
पुलकित उपत्यका अन्नपूर्ण प्रथमको हिमनदीबाट हुँइकिँदै आएको चिसो स्याँठले घरिघरि ब्युँझन्थ्यो । चारैतिर उभिएका ती हिमचुचुराहरूले तिनीहरूको चर्तिकला नियालेर हेरिरहेका थिए ।
त्यस्तैमा क्लुद ढाकाको दौरा–सुरुवाल र टोपी पहिरेर दुलहा बनेर पालबाट बाहिर निस्के । त्यसको तीन मिनेटपछि रातो सारी, चोलो र पछ्यौराको पहिरनमा दुलही बनेर फ्लोरीया पनि बाहिर निस्किन् । पालबाहिर अत्यधिक चिसो थियो । त्यो देखेर भरिया अचम्मित भएका थिए भने आङ दावाले विवाहको सामान किन्दा अन्दाज गरेका थिए ।
क्लुदले हिन्दू धर्म परम्पराअनुसार विवाह गरिएको दृश्य भएको बाजाको भिडियो मोबाइलमा बजाए । उनीहरूले दिसेम्बर १२ (मङ्सिर २६) गते पूर्णिमाको जुनेली रातमा जून, तारा, हिमालय, हिमनदी र दुई नेपाली साथीलाई साक्षी राखेर एकले अर्कोलाई माला र औँठी पहिराइदिए । क्लुदले तिलहरी लगाइदिए । दुवैले एकअर्काको हात बलियोसँग समातेर सानो चोर्तेनलाई सात पटक परिक्रमा गरी हिमालयको बीचमा जुनेली रातले सुखी र खुसी हुँदै यात्रा तय गरेझैँ आफ्नो जीवनयात्रा तय गर्ने प्रण गरे । त्यसपछि दुवै जनाले पूर्णिमाको पूर्ण चन्द्र, चन्द्रमासँगै वरपर रहेका तारालाई नमन गरे । दाहिने परिक्रमा गर्दै दुवैले हिउँचुलीदेखि माछापुच्छ«ेसम्म लामबद्ध हिमालयका चुली र मोदी खोलाको शिरलाई नमन गरे । त्यसपछि सिन्दूरको बट्टाबाट एक चिम्टी सिन्दूर झिकेर क्लुदले फ्लोरीयाको सिउँदोमा सिन्दूरले भरिदिए । त्यस बेला गाइड र भरियाले ताली बजाए । नवविवाहित युगल प्रेमी अँगालोमा बाँधिएर एकअर्कालाई चुम्बन गरे । त्यस बेला हिमनदीबाट आएको चिसो हावाले पनि उनीहरूलाई आशीर्वाद दिए ।
हिन्दू धर्मग्रन्थका पौराणिक कथामा भनिएझैँ साँच्चिकै त्यो विवाहमा पूर्णिमाको पूर्ण चन्द्रमा, तारा, हिमालयमा रहेका देवीदेवताको उपस्थिति झल्कन्थ्यो । कुवेरको दरबारवरपर बसेका प्राचीन मानव समुदायका गन्धर्व, किन्नर जाति र हिमालका सबै चुलीहरूले एक–एक मुठी हिउँ छर्केर उनीहरूलाई आशीर्वाद दिएका थिए । त्यस बेला पूर्णिमाको जून टहटह लाएको थियो । हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम र माछापुच्छ«ेसहित खोलानाला, पखेरा र देउरालीले उनीहरूलाई अँगालोभरिको माया खन्याएका थिए ।
चिसो धेरै बढिसकेको थियो । तस्वीर र भिडियो बनाउँदा आङ दावाका औँला कक्रिसकेका थिए । बेहुलाबेहुली त झन् पातलो लुगामा थिए तर पनि मनको चाहना पुगेकाले चिसो स्याँठले उनीहरूलाई छुने आँट गरेको थिएन ।
“खुला आकाशमुनि धेरै बेर बस्यो भने रगत जम्छ र मरिन्छ । त्यसैले तिमीहरूले पनि ज्याकेट लगाऊ र पालभित्र न्यानो गरी बस ।” दावाले भने ।
विवाहको खुसीयालीमा क्लुदले फटाफट स्याम्पेन झिकेर खोले । सबैले एक–एक गिलास स्याम्पेन पिए । नवदम्पतीलाई बधाई दिएर गाइड र भरिया लजतिर फर्के भने बेहुलाबेहुलीको पहिरनमाथि नै डाउन ज्याकेट र डाउन सुरुवाल पहिरेर उनीहरू पनि स्लिपिङ् ब्याग भित्र छिरे । त्यो दृश्यलाई अन्नपूर्ण प्रथमले निकै चासो राखेर हेरेको जस्तो देखिन्थ्यो ।
त्यो रात उनीहरू सुतेनन् । राति पालबाट बाहिर निस्केर फ्लोरीयाले क्लुदलाई भनिन्, “दिउँसो हिमालको वरपर नाच्ने हिमाली चरा, काग आफ्नो बासस्थानमा बसेका छन् । पूर्णिमाको जूनको उज्यालोलाई पछ्याउँदै तारा पछि लागेका छन् । जुनको उज्यालोमा हिमाल त झन् मनमोहक देखिँदा रहेछन् । यहीँ दृश्य हेर्न म प्रतीक्षारत थिएँ ।”
घरिघरि हुइँकिएर बग्ने चिसो स्याँठबाहेक त्यहाँ अरु कुनै आवाज थिएन ।
“प्रेम र प्रकृतिमा लीन प्रेमीले मात्र हिमालयको काखमा हिउँदको मध्य रातमा तारा, जून र हिमालको यो वार्तालाप सुन्न सक्छन् । अरूमा त्यो धैर्यता र क्षमता हुँदैन । तिम्रो माया गर्ने तरिका विचित्रको छ ।” भन्दै चिया लिएर क्लुद पालबाट बाहिर निस्के ।
जतिजति रात बढ्दै गयो उतिउति हावा आइस जस्तै चिसो हुँदै गएको थियो । पालबाहिर पोखिएको तातो पानी जमिसकेको थियो । त्यस्तो ठिहि¥याउने चिसोमा उभिएर त्यो जुनेली रातमा टल्केका हिमालको विहङ्गम दृश्य हेर्दै उनले चिया पिए र पालभित्र छिरे ।


हरेक घण्टामा पालबाट बाहिर निस्केर त्यो सानो उपत्यकामाथिको आकाशमा पूर्णिमाको जूनसँग सहयात्रा गरेका तारागण, जूनको शान्त र गम्भीर उज्यालो, शालीनताका साथ चम्केका हिमाल हेर्दै रात बिताए । उनले ‘ले पानोरमा’मा भनेझैँ त्योे रातमा क्लुदले फ्लोरीयालाई अँगालोमा बाँधेर चिसो स्याँठलाई परास्त गर्दै न्यानो माया दिए । जूनले हिमाललाई अँगालोमा बाँधेको दृश्यले उनीहरू पनि त्यसरी नै अँगालोमा बाँधिएर एकअर्काको हृदयको धड्कन सुन्थे । त्यो रातभर उनीहरू आँखा झिमिक्क नगरीकन जून, तारा र हिमालसँग भलाकुसारी गर्दै प्रेमालिङ्गनमा बाँधिएरै जीवनको अविष्मरणीय सुहागरात मनाए ।
चन्द्रमाको जस्तो शीतलता र हिमाल जस्तै चोखो ती दुईको मायामोह भएकाले माइनस बिससम्मको आधार शिविरको कठ्याङ्ग्रिने चिसोले पनि ती प्रेमीप्रेमिकालाई छुन सकेन । हिमालले निलो अकाश, मोदीखोला, छोमरोङ, लान्दु्रक, घान्दु्रक र ती गाउँमा बस्ने नेपाली बासिन्दालाई निश्छल माया गरेझैँ ती दुई जोडीले एकअर्कालाई गरेको चोखो माया पुष्टि भएको थियो ।
पूर्र्वबाट उषा झुल्कदै थिइन् । उपत्यकामा क्रमशः मन्द उज्यालो छिरलिँदै थियो । ससाना हिमाली भँगेराका चिरबिरले उपत्यका ब्यूँझन थाल्यो । पूर्णिमाको चन्द्रमा अन्नपूर्ण दक्षिणको चुचुरोमा पुगेर विलीन हुन हतारिँदै थिइन् । उता पूर्वमा सूर्योदयका लागि माछापुच्छे«को आकाशभरि सुनौलो पछ्र्यौरा लहराएको थियो । हिमाली उपत्यकामा पूर्णिमाको जूनको अस्त र सूर्योदय सँगसँगै भएको त्यो दृश्य मानवको लागि अपरम्पार एवम् स्वर्णिम आनन्द दिने प्रकृतिको अनुपम, अमूल्य र अन्तिम सुन्दर उपहार थियो । अन्नपूर्ण दक्षिणबाट जूनले बिदा लिएपछि माछापुच्छे«बाट निस्केका सूर्योदयका किरणले खैरो सारी पहिरेर बसेका अन्नपूर्ण हिमालयका चुलीहरूलाई सुनका गहनाले ढपक्कै ढाकेर आफ्नो बाहुपासमा कसक्क कसेर चुम्बनको वर्षा गर्न थाले । फ्रान्सकी बेहुली र स्वीट्रलेन्डका बेहुला पनि त्यो दृश्यलाई हृदयङ्गम गर्दै एकअर्काको अँगालोमा बाँधिए । उनीहरूले आँखाआँखामा अमर प्रेमको म्वाइँ साटेर हृदयको थैलीमा सुर्की पारेर राखे । रुकस्याक बोके । अन्नपूर्ण आधार शिविरको जुनेली रातलाई जीवनको बहुमूल्य एवम् अलौकिक उपहारको रूपमा हृदयमा राखेर ती दम्पती आधार शिविरबाट घान्द्रुकतिर झरे । bishnu.nmdc@gmail.com
समाप्त

कर्णालीका घुमन्ते र फिरन्ते खस

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

अभिव्यक्तिः साहित्यिक पत्रिकाको बैशाख–जेठ २०७८ बाट साभार
यात्रा संस्मरण ः


मुगुको गमगढीभन्दा दुई दिन टाढा रहेको हुम्लाको देवकोटाबाडाको काखमा पुगेको थिएँ । सिमकोटबाट त्यहाँ पुग्न तीन–चार दिन लाग्छ । बाडाले मलाई लोभ्याएको थियो । यो मेरो नेपाल हो । स्वर्गभूमि नेपालको हिमाली क्षेत्र त्यसमा पनि खस जातिको हजारौँ वर्ष पुरानो इतिहासका साक्षी, गौरवशाली खस जातिको बसोबास भएको पूण्यभूमिमा मेरो यात्रा केन्द्रित थियो । म त्यसैमा रमाएको थिएँ । यात्रामा प्राप्त हुने सम्पूर्ण अनुभव, यात्रामा देखिने दृश्य, भौगोलक र प्रकृतिक परिवेश, जनजीवन र संस्कृति, संस्कार र परम्पराले मानव सभ्यताको बोली बोलेको हुन्छ । आज हामीले सयौँ वर्ष पहिले नेपालबारे चिनियाँ यात्री हुयेन साङको वर्णन पढ्दा त्यस बेलाको नेपालको चित्र झलझली देख्न सक्छौँ । आज यात्रा गरेर त्यसबारेमा लेख्न सक्ने हो भने सयौँ वर्ष पछिका सन्ततीले त्यसबारे ज्ञान हासिल गर्न सक्छन् । तर म भने निरुद्देश्य हिँडेको मानिस हुँ । म जति हिँडे त्यसबारे केही लेखिनँ । पछिल्लो समयमा चेत खुलेपछि मात्र अनुभव लेख्न थालेको हुँ । त्यसले मलाई सन्तोष मिलेको छ । म कसैको हृदयमा चोट पार्न चाहन्नँ । मेरो अनुभवका कुनै शब्दले भुलवश चोट पर्न गएमा माफी चाहन्छु ।


देवकोटाबाडाको थाप्लोमा बासबसेको भोलिपल्ट मूल गाउँमा नपसीकन गाउँ वारीको चौपट्टै भिरालो गर्गरे पखेरोको बाटो भएर ओल्र्याैँ । देवकोटाबाडा अति नै सुन्दर ठूलो गाउँ रहेछ । यो गाउँ हुम्लामा पर्छ । गाउँभन्दा तल सिँचाइसहितको ठूलो र मलिलो फाँट रहेको छ । म त्यहाँ पुग्दा ठूला, लामा गहुँका बाला लोभ्याउने गरी लहलह झुलेका थिए । त्यो फाँट देवकोटाबाडादेखि टुक्के (लोती÷लाटी कर्णाली) सम्म फैलिएको छ ।
देवकोटाबाडा र रीम गाउँको घरको बनोट पनि मुगुको वाम गाउँको जस्तै थियो । ढुङ्गा र माटोको जोडाइ भएका ती घर दुई तले नै थिए । ठूलाठूला निरल तेस्र्याएर बार्दलीसमेत हुने गरी माटोले छाईएका छन् । समथर माटोले छाएको छानोमाथि मुगुम, वाम गाउँमा झँै काठका खम्बा छानोमा टेकाएर भिरालो पारेर छानोको मुख्य भाग गहुँको नल, खर, कतैकतै जस्ताले छाएका देखिन्थे । भुर्इंतलामा दाउरा, पराल राखेको देखिन्थ्यो भने माथिल्लो तलामा भान्सा, अनाज राख्ने भकारी, बिछ्यौना र बरण्डामा कतै दाउरा राखेको देखिन्थ्यो भने कुनै घरमा घर मुली पुरुषले हुक्का तानेर बस्ने ठाउँ थियो । कुनै घरमा भने बार्दलीलाई बस्न र सुत्न प्रयोग गरेका थिए । छानामा दाउरा र अन्य सामान राखेको देखिन्थ्यो । सबै घरमा लामो र छोटो गरी दुइृ तलामा जान दुई लिस्नु ठड्याएको देखिन्थ्यो ।


देवकोटाबाडाका एक देवकोटाले भनेअनुसार उनको पुर्खा दैलेखबाट आएको हो । दक्षिणतिर बसाइँ सर्नेहरू अर्थात् सुविधा भएको ठाउँमा सरेर गएकाहरू असुविधा भएको ठाउँमा गएको कम पाइन्छ , यहाँको अवस्था फरक छ । त्यसमा एउटा बलियो तर्क के भने हामी नेपाली त किसान न हौँ । किसानलाई खेतिहुने भूमि भए अरु के चाहियो र ? त्यहाँ रहेको त्यो मलिलो फाँटको लोभमा दक्षिणबाट उत्तर बसाइँ सरे होलान् भन्न सजिलै सकिन्छ । हुम्ला, जुम्ला, बाजुरा, बझाङ, दैलेख नेपालका धेरै जातिको आधुनिक युग अर्थात् बुद्धको समयभन्दा पहिलेदेखि व्यवस्थित बसोबास भएको क्षेत्र हो । त्यसमध्ये दैलेख अग्रस्थानमा छ । अध्ययन गर्दै जाँदा के प्रमाणित भएको छ भने खस महाजातिअन्तर्गतका विभिन्न जातिहरू प्राचीन कालमा हिन्दुकुश हुँदै हिमालय पर्वतमालातर्फ प्रवेश गरेका हुन् । वर्तमान अफगानिस्तानको काबुलवरपर त्यसका प्रमाण भेटिएका छन् । देवकोटा गाउँ हेर्दै हामी ओरालो झ¥यौँ । त्यसबीचमा काममा हिँडेका स्थानीयलाई भेटेका थियौँ ।
त्यस क्षेत्रमा स्थानीयको सहभागितामा घोडेटो बाटोको सुधार भइरहेको थियो । हामी २,६०० मिटरबाट १,७०० मिटरमा झरेर टुक्के कर्णालीको झोलुङ्गे पुल पिप्लान भन्ने ठाउँमा त¥यौँ । स्थानीयले यसलाई लाटी अथवा लोती कर्णाली पनि भन्दछन् । यसको मुहान पनि मुगु कर्णालीको नाम्ला भञ्ज्याङको पश्चिमी पखेरो हो । यसमा गोरख र काङला हिमाल क्षेत्रका हिमनदीबाट बग्दै आएका स–साना खोला मिसिएका छन् । यो नदी पनि मुगु कर्णाली जत्रै देखिन्छ । पिप्लानमा यो नदी गाढा निलो देखिएको थियो । त्यसको अर्थ यसमा ठूला हिमालहरू पग्लेर मिसिएको थिएन । यो नदी पिप्लानभन्दा तल तल्लो काल्पेमा कैलाश क्षेत्रबाट आएको हुम्ला कर्णालीमा समाहित भएको छ ।


मैले ‘तिब्बत यात्रा’ पुस्तकमा कर्णाली नदीबारे चर्चा गर्दा टुक्के कर्णाली जुन कर्णालीको महत्वपूर्ण शाखा हो, त्यसबारे थाहा नभएर छुटाएको रहेछु । यो नदीको नजिक उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ रहेका गाउँहरू यसप्रकार छन् ः गलग्नाचौर, मुस्याङ, नेप्का, छाला, माथिल्लो पाली, तल्लो पाली, लेक मेखाला, मिमी, पिप्लान, तल्लो काल्पे हुन् । तल्लो काल्पेनजिक टुक्के कर्णाली हुम्ला कर्णालीमा मिसिन्छ । त्यसपछि हुम्ला कर्णाली नदीको किनारैकिनार फोतु, ठूला गाउँ हुँदै जुईना पुगिन्छ । जुईनामा मुगु कर्णाली कैलास मानसरोवर क्षेत्रबाट आएको हुम्ला कर्णालीमा मिसिन्छ । नदीकिनारको बाटो हुँदै सुकाधिक भन्ने गाउँमा पुगिन्छ । त्यो गाउँ नजिकै रारा तालतिरबाट आएको बाटोमा जोडिन्छ । ओखरतोलाबाट कर्णाली दक्षिणतिर लाग्दछ भने बाजुराको कोल्टीको लागि कर्णालीलाई छोडेर पश्चिमतिर जानुपर्छ । म डोटी, साँफेबगर हुँदै बाजुरा पुगे तापनि रारा ताल वा हुम्लाको पिप्लानको बाटो भएर त्यता पुगेको छैन ।


पिप्लानबाट मारगर भञ्ज्याङ (४,०३५ मिटर) उक्लेर थार्पुनाथ निस्कने बाटो जुन ग्रेट हिमालयन ट्रेलमा पनि परेको छ त्यो मूल बाटो हो । त्यो सजिलो छ । हामी त्यो बाटो नगई टुक्के कर्णालीको किनारैकिनार भिरको बाटो श्रीमष्ट गाउँ भएर पश्चिम लाग्यौँ । कुनै–कुनै ठाउँमा मुटु थरर काम्ने भिरमा हिँड्न बाध्य भयौँ । श्रीमष्टमा भेडालाई बाँधेर ऊन काट्दै गरेका गाउँलेले मलाई त्यो बाटो नजान सुझाएका थिए तर हामी त्यतै लाग्यौँ । त्यहाँबाट पहरोको चेपबाट तल हेर्दा गहिरिएर बगेको निलो टुक्के कर्णाली देखिन्थ्यो । हामी करिब एक घण्टासम्म त्यस्तै खुट्टा लगलग काम्ने भिरमा हिड्यौँ । चुच्चे र धार परेका ढुङ्गाको भरमा भिर पार गरेपछि घोडेटो विस्तार गर्दै गरेको नदी किनारको बाटोमा पुगियो । केही बेर थचक्क ढुङ्गामाथि बस्यौँ । शरीर काम्न छाडेपछि शरीर हलुङ्गो भयो । त्यहाँबाट सर्केघाट पुग्यौँ ।


हामीले भिरमा नपुग्दै श्रीमष्ट गाउँ पार गरेका थियौँ । त्यो गाउँ सफा थियो । मस्टो देवताको थान गाउँनजिकै थियो । प्राचीन कालमा करिब ४,००० वर्षपहिले बाबारो मस्ट प्राचीन बाबिलोनिया (वर्तमान सिरिया, इजिप्ट)बाट पूर्व लागेका खस महाजातिअन्तर्गतका खसले लिएर आएको ‘खस जातिको इतिहास’ पुस्तकमा बालकृष्ण पोखरेलले उल्लेख गरेका छन् । मस्ट देवताका थान कस्मीरसम्म पनि अझै पाइन्छन् । कर्णाली र सुदूर पश्चिममा मस्टो देवताका थान प्रशस्त देखिन्छन् । नेपालका अधिकांश जातिले विभिन्न नाम र तरिकाले कुल पूजामा मस्टो देवतालाई आफ्नो इष्ट देवता मानेर पुज्ने चलन यथावत् छ । बजाङ, बाजुरा, हुम्ला, दैलेख, मुगुमा मस्टोको नाममा नामकरण गरिएका धेरै गाउँ, स्कुल, सार्वजनिक स्थल, थान, मन्दिर प्रशस्त रहेका छन् ।


टुक्के कर्णालीसँग बिदा मागेपछि हामीले हुम्ला कर्णाली समात्यौँ । मस्टमाण्डु, सर्केघाट, उन्नपानी, रिपगाढा गाउँ हुँदै लाली र थाली गाउँको वारिपारि भएर अगाडि बढ्यौँ । हुम्ला कर्णालीको यो बाटो उत्तरमा हिल्सा हुँदै ताक्लाकोट कैलाशसम्म पुगेको छ । अहिले कर्णाली राजमार्ग अन्तरगतको कर्णाली करिडोर कालीकोटको खुलालीदेखि हुम्लाको सरीसल्लासम्म ट्रयाक खुलेको छ । सरीसल्लादेखि सिमकोटसम्मको धेरै भागमा ट्रयाक खुलेको छ । सिमकोटदेखि हिल्साखण्डमा ठाउँ–ठाउँमा पहिलेनै हिल्सातिरबाट खुलेको छ भने सिमकोटदेखि लिमिमा ट्रक चल्न थालेकाछन् ।


कर्णालीको दक्षिण किनार हुँदै बझाङ पुगिन्छ । पूर्वतर्फको बाटो भएर मुगु, डोल्पा हुँदै मुस्ताङ पुगिन्छ । थाकखोलाका व्यापारी थकाली प्राचीन कालमा त्यसरी थाकखोला पुगेको भन्ने भनाई पनि रहेको पाईन्छ । यस विषयमा समाजशास्त्रीय अध्ययन हुनु जरुरी छ ।


बझाङका किसानले भेडाच्याङ्ग्रा लिएर नुन, ऊन र आजका दिनसम्म पनि घरायसी सामान लिन तिब्बत जाने बाटो सरीसल्लदेखि हिल्सानै हो । दार्चुलाको लिपुलेकवरपरका व्यासी जाति व्यापारकोलागि तिब्बत, हुम्ला, बैतडी, पिथौरागढ, नैनीताल ओहोरदोहोर गर्ने बाटो पनि यही हो । यो हजारौँ वर्ष पुरानो बाटो हो तापनि त्यहाँ वरपर र नदी किनारमा भएका गाउँमा बस्न मिल्ने ठाउँ अझसम्म छैनन् । होमस्टे राख्ने चलन अब विस्तारै होला । आजकल पनि व्यापारी वा पर्यटक जो यो बाटो हिँड्ने गर्छन् उनीहरूले आफ्नो खाना आफँै पकाएर खान्छन् र ओडार वा आपूmसँगै बोकेका पालमा सुत्छन् । कसैकसैले भात पकाउँन गाउँलेको चुलो प्रयोग गर्छन्, त्यसो गरेबापत तरकारी किनिदिन्छन् । त्यसैले म जसरी यात्रा गरेँ त्यस्तो यात्रीलाई खानबस्नको लागि स्थानीय गाउँलेलाई अनुरोध गरेर उनीहरूले खाना खाने बेला पारेर खानुपर्छ । मैले त्यस बेला त्यसै गरेँ । त्यसैले गाउँलेको दैनिकी देखेँ । उनीहरूले पकाएको खाना खाएँ । उनीहरू सँगै बसेर खाना खाँदा खानाको स्तर चाल पाएँ । त्यसैले कर्णाली र सुदूरपश्चिमका हाम्रा बा, आमाको औसत आयु नेपालका अन्य जिल्लासरह किन रहेनछ भन्ने पनि थाहा पाएँ ।


हुम्ला कर्णालीलाई समातेर म उत्तर लागेँ । सिमकोटदेखि कर्णालीको शिर कैलाशसम्म त म पुगिसकेको छु । यो बाटोमा तिब्बतबाट नुन, कपडाहरू, विद्युतीय सामान लिएर आएका हुम्ला, बझाङतिरका धेरै समूह बाटोमा भेटिए । त्यसबारे मैले मेरो पुस्तक तिब्बत यात्राको सिमकोटदेखि हिल्सासम्मको पहिलो खण्डमा सामान्य उल्लेख गरेको छु ।


मैले माथि व्यासी व्यापारी जातिबारे प्रसङ्ग छोएको थिएँ । व्यासी सुदूरपश्चिम र कर्णालीका प्राचीन व्यापारी जाति हुन् । यी जातिको सम्बन्ध प्राचीन पणि जातिसँग हुनसक्छ । पणि जाति सामुद्रिक व्यापारी थिए । उनीहरूले प्राचीन कालमा भारतदेखि युरोपसम्म सामुद्रिक बाटो भएर ठूलाठूला व्यापार गर्थे । यसै व्यापारीको एक जाति खस महाजातिको शाखा थियो । नेपालमा व्यापारी जाति भनेर धेरै विदेशी लेखकले थाकखोलाका थकाली, भक्तपुरका नेवार, सोलुखुम्बु र ओलाङचुङगोलाका शेर्पा, अरुण उपत्यकाका ल्हमुलाई उल्लेख गर्ने गरेका छन् तर सुदूरपश्चिमका व्यापारी व्यासी, क्षेत्री, ठकुरी जातिको चर्चा गरेको त्यति पाइँदैन । नेपालको सुदूरपश्चिमको उत्तरी र कर्णालीमा पाइने व्यासी जातिले आपूmलाई सच्चा खस क्षेत्री भन्दछन् । हुम्लासँग उनीहरूको पारिवारिक सम्बन्ध रहेको छ । यिनीहरूले आजका दिनसम्म पनि तिब्बत, नेपाल र भारतमा त्रिदेशीय व्यापार गर्दछन् । दार्चुलामा त हाम्रो व्यास उपूत्यकानै छ–जसमा नेपालका कमजोर र लोभि शासक भएकाले भारतले कब्जा गरि राखेको छ । व्यासलाई तिब्बतमा पनि व्यापार र ओहोर–दोहोर गर्न गाह्रो हुँदैन । यिनीहरूले धेरै भाषामा कुरा गर्न सक्दछन् ।


व्यासी जातिको व्यापारिक क्षेत्र तिब्बत, नेपालको कर्णाली र सुदूरपश्चिमको लिपुलेकका साथै भारतको पिथौरागढ, गढवाल, लद्दाखदेखि दिल्लीसम्म फैलिएको छ । व्यासीको वर्तमानको मूल थलो नेपालको दार्चुलाको व्यास उपत्यका, बैतडीको छाङ्रु, हुम्लाको दक्षिण क्षेत्र हो । हुम्लाको स्याँडा वरपर बस्ने व्यासीले आफ्नो थर रोकाया लेख्न थालेका छन् । हुम्लालाई उनीहरूले पितृथलो मान्दछन् । तल्लो हुम्लामा व्यासी गाउँ छँदैछन् । उनीहरूका अनुसार उनका पूर्वज कर्णाली उपत्यकाको नल्लाबाट हिँडेका हुन् । व्यासीका कुलदेवता ल्वासु नल्लामा रहेको मान्दछन् । उनीहरूले अहिले पनि नल्लामा ल्वासु देवताको नाममा बाहुन पुजारी राखेर भेडा अथवा बोकाको बलि दिएर पूजा गर्दछन् तर व्यवहारमा उनीहरू तिब्बती, क्षेत्री, मतवाली क्षेत्री सबैसँग मज्जाले मिल्छन् । मूल रूपमा आपूmलाई हिन्दू भने तापनि मृत्युसंस्कारमा भने लामा बोलाउँछन् । डोल्पामा पनि महतारासहित अन्य केही क्षेत्री र मगरले जन्म, विवाहमा हिन्दु पुरेत र मृत्युसंस्कारमा बौद्ध वा वोन धर्मावलम्बि लामा बोलाएर संस्कार कर्म सम्पन्न गर्दछन् ।
नुन, ऊन, पिठो आदि मालसमानको ठाउँ समयको गतिसँगै कपडा, मोबाइल तथा विद्युतीय सामग्रीले लिएका छन् । मानिस बदलिए । बाबुको ठाउँमा छोरा आए तर मौसमअनुसार गरिने व्यासी जातिको हजारौँ वर्ष पहिलेदेखिको त्रिदेशीय घुमन्ते व्यापार आजका दिनसम्म पनि चलेकै छ । उनीहरू बर्खाको बेला तिब्बत र हिउँदमा नेपाल हुँदै दिल्ली, कलकत्तासम्म पुग्छन् । उनीहरूले आफैँले बुनेको कपडाबाट दौरा, सुरुवाल, कोट, टोपी तयार गरेर लगाउँछन् । कसैले फेटा पनि बाँध्दारहेछन् । उनीहरू दशँैतिहार र मध्यवर्षा साउन–भदौको समय गरी वर्षमा बढीमा दुई महिना श्रीमती, आमाबाबु र छोराछोरीसँग बिताउँछन् । अन्य समय घर, खेतीपाती, पशुपालन, बालबच्चा र वृद्ध मातापिताको स्याहारसुसार सबै महिलाको जिम्मामा रहेको हुन्छ । उनीहरूकाबारे सुने तापनि भेटेको थिइनँ । त्यस पटक लालीनजिक कर्णालीको तिरमा फिरन्ते व्यासी व्यापारीलाई भेट्ने मौका पाएँ जुन मैले सिमकोटदेखि ताक्लाकोट (तिब्बत) जाँदा पाएको थिइनँ । उनीहरूले खाना खाँदै गरेको ठाउँमा केही समय गफ गर्ने मौका पाएको थिएँ ।


यस पटकको यात्रामा मैले फिरन्ते भेडापालक आदिवासी खसलाई पनि भेटेँ । उनीहरू बझाङबाट भेडा चराउँदै हुम्ला खार्पुनाथवरपरका गाउँमा जाँदै थिए । उनीहरू चिसो बढ्न थालेपछि उच्च हिमाली लेकबाट कात्तिक महिनामा गाउँ झरेका थिए । दशैँतिहार घरमा मनाएर चिसो बढ्न थालेपछि उनीहरू हुम्लाको दक्षिण हुँदै बझाङतिर झरेँ । भेडाको बिक्री पनि धेरैजसो दशैँकै बेलामा गर्ने गर्छन् । हामीले भेट्दा जेठसम्म घर पुग्ने तालिका बमोजिम उनीहरू उकालो लागेका थिए । जेठको एक महिना गाउँमा परिवारसँग बस्ने तथा त्यसैबेला भेडाको ऊन काट्ने उनीहरूको योजना थियो । पानी परेपछि असारमा लेकतिर हरियो कलिलो घाँस पलाउन थाल्छ । त्यस बेला हिउँ पग्लिसकेको हुन्छ । त्यसैले उनीहरू कात्तिकसम्मका लागि उच्च हिमाली लेकमा भेडाच्याङ्ग्रा चराउँदै विताउने गरी लेकतिर उक्लन्छन् ।


कर्णालीको किनारमा हामीले त्यस्ता फिरन्ते भेडापालक गोठालोको छ–सात समूह भेटेका थियौँ । उनीहरूको समूहमा पाँच सयभन्दा कम भेडा थिएनन् । स–साना पाठापाठीलाई उनीहरूले आफैँ बोकेर हिँडेका थिए भने खाद्यान्न भेडालाई बोकाएका थिए । कैयौँ समूहमा देक्चीभरि भेडाको दूध उमालेर राखेको देखिन्थ्यो । उनीहरूले दही बनाएर घिउ पनि बनाउँथे । व्यासी जातिझैँ उनीहरू पनि दशैँ र बर्खाको बेला गरेर दुई महिना मात्र परिवारसँग बिताउँथे । त्यसै बेला घर–व्यवहार, खेतीपाती, आम्दानी खर्च, रोगव्याधी, दुःखसुख र सन्तान जन्माउनेसम्मका प्रेमका कुरा गर्थे र फेरि अर्को ऋतुको यात्रा सुरु गर्थे । यी गोठालोको पनि घर व्यवहार सबै महिलाले नै हेर्ने गर्दछन् । यसरी फिरन्तेकै रूपमा पशुपालन गरेर जीवन बिताउने हिमाली जाति मात्र नभएर कर्णाली र सुदूरपश्चिमका धेरै गाउँका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी पनि छन् भन्ने कुरा धेरै नेपालीलाई थाहा नहुन सक्छ ।


हिँड्दा–हिँड्दै मलाई थकाइ लाग्न छोडेको थियो । दिनमा दश घण्टासम्म हिँड्न मलाई कुनै कठिनाइ थिएन । उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा नभएकोले भिरपहराबाहेक उचाइमा लाग्ने बिमार लागेर बिरामी पर्ने, हिमपहिरोमा पुरिने वा हिउँले गर्दा बाटो बिराएर अलपत्र पर्ने भय त्यस क्षेत्रमा थिएन ।


देवकोटाबाडापछिको रात लेप्चे भिरको छाप्रोमा जु¥यो । खाना र सुत्न दुःख हुने भए तापनि आकस्मिक परिस्थितिमा बाहेक मैले यात्रामा चराचुरुङ्गी बास बस्ने समयमा दिनको उज्यालो छँदै बास बस्ने गर्छु । उज्यालोमा होसियारीका साथ यात्रा गर्दा त दुर्घटनामा परिन्छ भने विकट अनकण्टार पहाडी क्षेत्र जहाँ कुनै भिरबाट खस्यो भने हड्डी खोज्नुपर्ने हुन्छ, कुनै कोप्चेरमा परियो भने लासखान गिद्धलाई पनि हम्मे पर्छ । जुन क्षेत्र मोटरबाटोदेखि ६–७ दिनको पैदलयात्राको दुरीमा छ, जहाँ चिरपरिचित कोही हँुदैनन्, जहाँ गुहारका लागि गाउँ भेट्न मात्र एक दिन हिँड्नुपर्छ त्यस्तो ठाउँमा परदेशी यात्री उज्यालोमा बास बस्नु सुरक्षित तथा श्रेयस्कर हुन्छ ।


लेप्चेको छाप्रो सुन्दर थियो । फलिकाको बारबेर र फलिकाकै छानो थियो । पानी चुहिने ठाउँमा प्लास्टिक र थोत्रा टपलिन कोचिएको थियो । दुई दिनदेखि बादलिएकोले साँझपख वैशाखे गर्जन र हुरीबताससहित पानी प¥यो । एक घण्टापछि शान्त भयो । बास बसेको छाप्रोभन्दा माथि पुरानो ठूलो पहिरो थियो । पहिरोको बीचमा एउटा ठूलो सल्लो र अर्को लालीगुराँसको बुढो रूख ठिङ्ग उभिएर हुम्ला कर्णालीतिर झुकेको थियो । छाप्रोदेखि ३०० मिटर तलबाट हुम्ला कर्णाली ठूलो गर्जनका साथ टुक्के कर्णाली समेटन हामफालेको थियो ।
दुई दिनजति भएको थियो, भोक मर्ने गरी भात खान नजुरेको । जति पसल भेटिन्थे त्यहाँ चिया पिउथेँ । एक–दुई कप चिया बाटोका लागि बोक्थे । चिनी र चियाको पानीले ऊर्जा दिन्थ्यो । त्यो मेरो कमजोर पेटका लागि सुरक्षित पनि थियो । पहरो र पहिरोको बीच कर्णाली नदीको काखमा रहेको लेप्चेको छाप्रोसँग त्यो साँझ सुमधुर साइनो गाँसियो । त्यहाँ मैले दाल र तरकारी खाएँ । छाप्रोमाथिको पहिरो खस्केर मेरो यात्रा पनि हुम्ला कर्णालीको भेलसँगै टुक्के कर्णालीतिर हुत्तिने हो कि भन्ने तर्कना अनायास मनमा उब्ज्यो । कुनै मेहनत र खर्चविना उम्रने, तैरने र घुमफिर गर्ने कल्पना नै हो । कल्पना गर्ने मौका पायो कि त्यो कल्पना अनियन्त्रित भएर बाटो बिराएर भौतारिन थाल्थ्यो । सायद सबैलाई त्यस्तो हुन्छ । मेरो मनमा उब्जेको त्यो भय अनावश्यक थियो । सुख्खा पहिरो नझर्ने पनि होइन । त्यहाँ सल्लो र लालीगुराँसको आड र भरोसा पनि त थियो । अनि के म सुतेकै रात पहिरो झथ्र्यो त ?


त्यस्तैमा एउटा अर्को सम्झना झल्याँस्स आयो । २०७६ सालको तिहारअघि विकट ओलाङचुङगोला (ताप्लेजुङ)को यात्रामा हामी चारजना उकालो लाग्दै थियौँ । हाम्रो दाहिनेतर्फ तल्लो भागमा तमोर नदी डाँडापाखा थर्काउँदै गड्गडाएर गहिरिएर बगेको थियो । तलतिर हेर्दा रिङ्गटा लाग्ने नै थियो । हाम्रो सहयोगी पदप्रदर्शक भाई ल्हाक्पा शेर्पा हाम्रो सामान बोकी अगाडि हिँडदै थिए । मसँग पत्रकार÷ साहित्यकार श्रीरामसिंह बस्नेत दाई र फ्रान्स देखि हामीसँग कञ्चनजँघा क्षेत्रको पदयात्रा गर्न आउनु भएकी ७२ वर्षिया कुशल पदयात्री क्लुदिन रुविन हुनुहुन्थ्यो ।


उकालोमा बस्नेत दाइलाई गाह्रो भएको मैले ठम्याएँ । दाइको रुकस्याक लिएँ र मेरो झोलामाथि खप्ट्यार बोकेँ । दाइलाई भीरतिर नहेर्न भनेँ । दाई डराएको उहाँको अनुहारले देखाउथ्यो । त्यो बेला दाइको मनमा उठेको तरङ्ग उहाँले मलाई यात्राको अन्त भएपछि भन्नुभएको थियो । जुन यस्तो थियो –“ हिंडन त डोल्पा, बाजुरा, मुगु लगायतका विकट ठाउँहरुमा धेरै हिंडियो, तर यति जोखिमपूर्ण बाटोमा कहिल्यै हिंडिएको थिएन । ठाडोभीरको साँघुरो बाटोमा खुट्टा चिप्लियो भने तमोर नदीमा जलसमाधि लिनु बाहेक अरु विकल्प छैन, गन्तव्यसम्म पुगेर मात्र भएन, यही बाटो फर्कनु पनि छ, ज्यान सग्लै लिएर घर फर्किन सकिएला कि नसकिएला ?” । जोखिमपूर्ण बाटोमा यस्तो सोच आउनु पनि अस्वभाविक होइन । योजनाअनुसार यात्रा पूरा गरी उहाँ काठमाडौं घर फर्कन सफल हुनु भयो, उहाँका खुट्टाका दुई बुढी औंला भने धेरैपछिसम्म पनि नीला भएका थिए ।


डर–त्रास, सुख–दुःख, जन्म–मृत्यु, उज्यालो–अँध्यारो र फुर्सदमा निस्कने कल्पनाका तरङ्गलाई थामथुम पार्नुपर्छ । लेप्चे भिरको पहिरो र पहराका चेपका किराकिरीको आवाज शान्त भयो । अँधेरी रात निष्पट कालो बन्दै गयो । छाप्रोमाथिको आकाश पनि सानो थियो किनभने लेप्चे भिर चारैतिरका अग्ला पहाडले घेरिएको थियो । मैले छाप्रोमाथिको त्यो सानो आकाशलाई मेरै आँगन सम्झेँ । सानो आकाशमा टिलपिलाएका तारा मेरो सुरक्षामा बसेका मित्रहरू हुन् भन्ने सम्झेँ । कर्णालीको गर्जनलाई नारायण गोपालले गाएको गीत “म त लालीगुराँस भएछु, वनैभरि फुलिदिन्छु, मनैभरि फुलिदिन्छु, … हेरिदिने कोही भैदिए नानीभित्र फुलिदिन्छु, लगाइदिने कोही भैदिए सिँउदोभरि फुलिदिन्छु ।” सम्झेँ । त्यो गीत गुनगुनाउँदै शयन थैलोभित्र छिरेँ ।
भिर पार गरेपछि कर्णालीको बहाव भेरीको जस्तो शान्त र मधुर बन्यो । कर्णालीको छालको जिउलोमा हरियो गहुँ देखिन थाल्यो । ठूला गाउँ देखिन थाले । नदी किनारको बाटो फराकिलो देखियो । तिब्बतबाट भेडालाई सामान बोकाएर फर्कने समूह धेरै भेटिए । हिमाली गाउँमा याक जोत्न, सामान ओसार्न, रौँबाट कम्बल र डोरी बनाउन, मासु सहित सब थोकको लागि प्रयोग भएझैँ हुम्ला, मुगु, बझाङ, बाजुरा, दार्चुलाको तल्लो भागमा मासु, ऊन, दुध, घिउ तथा सामान ओसारपसारको लागि समेत भेडाको प्रयोग गरिन्छ । अघिल्लो साँझको वर्षाले आकाश सफा र गाढा निलो भएको थियो । जिउलोको गहुँ सफा र अघिल्लो दिनको भन्दा बढी हरियो देखिएको थियो । एक–दुई ठाउँमा देखिने रूख, ससाना पोथ्रापोथ्री पनि स्नान गरेर केश सुकाउँदै गरेकी पन्ध्र–सोह्र वर्षकी लालीतिरकी कन्या जस्तै देखिएका थिए । वातावरण रमाइलो भएको थियो ।


खानाको लागि थाली (फाली) गाउँ पार गरेर नदी किनारमा रहेको लाली गाउँमा बस्यौँ । खाना पाक्न एक घण्टा लाग्ने भएकाले चिया पिएँ । समुद्रको किनारमा हुने जस्तै बालुवैबालुवाको बलौटे चौर हुँदै कर्णालीमा पुगेर हातमुख धोएँ । हिउँदको जस्तो नदी गाढा निलो नभए तापनि पानी सङ्लो थियो । म फर्केर चिया पसलमा बसेँ । त्यहाँ सिमकोट हिँडेका तीन महिला, दुई पुरुष पनि खाना खान पर्खेका थिए । महिला काठ राखेर बनाईएको भरियाको भारी बिसाउने ठाउँ र पुरुष ढुङ्गामाथि बसेका थिए । दुवै समूहले कक्कड तान्दै थिए ।
कक्कड तान्दै गरेकी गहुँगोरी महिला हसिँली देखिन्थिन् । टाउकोमा ऊनको पछ्यौरा बाँधेकी थिइन् । अघिल्तिरको कताकति फुलेको केश काटेको हुनपर्छ, निधारमा झरेको छोटो थियो । कानमा ठूला काँडे माडवारी, नाकमा रातो सानो पत्थर जडेको काँडे फुली र मोटो बुलाकी पहिरेकी थिइन् । हरियो, सेतो, रातो, आकाशे रङको पोते मिसाएर बुनेको छोटो पोते मुगुका महिलाले पहिरेझैँ घाँटीमा टमक्क टाँसिएको थियो । रातो पत्थर, रङ्गीचङ्गी ठूला पोतेका दानाले उनेको चाँदीको तिलहरी घाँटीभन्दा केही तलसम्म झरेको थियो । त्यसपछि तेस्रो झण्डै आधा मुठी मोटो रातो पोते छातीसम्म झरेको थियो । चौथो लगभग एक मुठी मोटो छर्लङ्ग पहेँलो पोते छातीभन्दा तल नाइटोसम्म झरेको थियो । उनले रातो चोलो, रातो स्वीटर र हरियो पानबुट्टे लुङ्गी र चप्पल पहिरेकी थिइन् । उनको पहिरनले कर्णाली नदी पनि उज्यालो देखिएको थियो ।
खाना खाइसकेपछि पाको उमेरकी एक महिला जो हँसिली र फरासिली थिइन् । कानमा हावादारी, नाकमा फुली र बुलाकी तथा छोटो र लामो गरी दुईटा पोते भिरेकी थिइन् । उनले चिलिममा कक्कड तान्दै थिइन् । लामो सासले चिलिमबाट भुसाहा तानिन् । कर्णालीतिर फुरुरु धुँवा उडाइन् र लोक देउडा भाकामा निम्न शब्द भएको गीत गाइन् ः
वारी लाली पारी थाली माझ करनाली
बिउ पाइनकी बल्ल किन लाइनौ बाली ।

हामी खाना खाएर उनीहरूसँगै खार्पुनाथतिर लाग्यौँ ।


कर्णालीको तीरमा रहेको खार्पुनाथ मन्दिर हुम्लाको ठूलो तीर्थस्थल हो । त्यहाँ म पहिले पुगेको थिएँ । त्यहाँ फागुन महिनामा मेला लाग्छ । खार्पुनाथमा कर्णालीको किनारमा तातोपानी कुण्डहरू रहेका छन् । पुरानो सानो मन्दिरको नजिकै सुन्दर खार्पुनाथको मन्दिर हालसालै बनेको रहेछ । मानसरोवर, कैलाश क्षेत्रको नजिक भएको हुनाले यहाँ नाथ सम्प्रदायको महŒव बढी भएको हुनसक्छ । जुम्ला, मुगु र हुम्लामा मन्दिर स्थापना, खेतीपाती, पशुपालन सहित राज्य सञ्चालन गर्न सिकाउनेमा नाथहरूको योगदान रहेको जुम्ला र खस जातिको इतिहासमा पाइन्छ ।


खार्पुनाथदेखि सिमकोट पुग्न करिब ९०० मिटरको उकालो चढ्नुपर्छ । बेलुकीपख, दिनभरको हिँडाइले थाकेको बेला त्यो चढाइ पनि कम कष्टकर थिएन । कर्णालीको लामो हेरिरहूँ जस्तो लाग्ने नागबेली आकार, जिउलोमा देखिएको हरियो गहुँ, पञ्चमुखी हिमाल, वरपर देखिने गाउँ, सदरमुकामदेखि ओहोरदोहोर गरेका गाउँलेको दृश्यले थकाइ बिर्साएर हृदयमा मुस्कान भरिदिन्थ्यो जसले थकित पाइला पनि बिस्तारै उकालिन्थे ।
त्यस दिन हामी तीन बजे सिमकोट पुग्यौँ । मेरो गाउँले सर्वजित गौचनका छोराले सञ्चालन गरेको थकाली लजमा बास बसेँ । नौ दिनसम्म यस विकट क्षेत्रमा मलाई साथ दिने मेरा मित्र चतुरसिंह वि.क. सोही दिन नै मुगुको थार्प फर्कने सोच गरे । मैले हिसाब गरेँ । एक सरो लुगा, ज्याला र खाना खर्च दिएर उनलाई बिदा गरेँ ।
वैशाख महिना भएकाले मौसम सफा थियो । भोलिपल्ट तारा एयरको जहाजबाट नेपालगञ्ज र त्यहाँबाट यती एयरबाट काठमाडौँ फर्केँ । ताल्चा, रारा, गमगढी, मुगुम र त्यहाँबाट फर्केर थार्प, वाम हुँदै नौ दिनको पदयात्रा गरी म सिमकोट पुगेँ । त्यस बेला मुगुको उत्तरी भेग, मुगुको पश्चिमोत्तर खण्ड र हुम्लाको पूर्वी भागको यात्रा गरेको थिएँ । त्यो नौ दिनमा म खाना खान बसेको समय कटाएर नब्बे घण्टा हिँड्दा करिब २७० देखि ३०० किलोमिटरको यात्रा तय गरिएछ । त्यो यात्रा पूरा गरेपछि मैले नेपालको सगरमाथादेखि पश्चिमतर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रको अधिकांश खण्ड पदयात्रा गरेर सम्पन्न गरेको थिए । त्यसपछि मात्र ओलाङचुङगोला र कञ्चनजङ्घा आधार शिविरको यात्रा गरेको हुँ ।


४०००–५००० वर्ष पुरानो खस महाजातिको सन्तानको वर्तमानसम्मको जीवित मूल थलो कर्णालीको विकट क्षेत्रको यात्रा गर्नु नै महान् कार्य थियो मेरो लागि । त्यो यात्रामा प्राचीनकालीन फिरन्ते त्रिदेशीय व्यापारी व्यासी जाति र फिरन्ते भेडापालक क्षेत्री, ठकुरी र बाहुनको जीवनचर्यासँग परिचित हुन पाउनु, वाम गाउँको विवाहमा सहभागी हुन पाउनु, चङ्खेलीको छायालाई नजिकबाट अनुभव गर्न पाउनु, हुम्ला, मुगु र टुक्के कर्णालीको माया पाउनु, मुगालीले आपूmलाई खस र मुगुमलाई खसान भनेको सुन्न पाउनु, खस जाति र खसानबारे चल्ने चर्चा–परिचर्चामा गाउँमा गाउँले किसानसँग सहभागी हुन पाउनु मेरा लागि ठूलो उपलब्धि बन्यो ।
मंसिर २६, २०७७ bishnu.nmdc@gmail.com

आमा छोमेन

Thanks https://janamatsahitya.com

यात्राःसंस्कृति–पर्यटन

      विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली                                                                                          

सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको तातोपानीदेखि उत्तरको हिमाली क्षेत्रमा बस्ने स्थानीय शेर्पा भाषामा कुण्ड तथा पोखरीलाई छोमेन भनिन्छ । त्यसैले तातोपानीको सिरानमा फुर्वा घ्याचु (६,६३७ मि.) र छोवा भामरे (५,९७० मि.) हिमालको काखमा रहेको भैरव कुण्ड यस क्षेत्रमा आमा छोमेनको नामले प्रख्यात रहेको छ । हिन्दूहरूका लागि यो कुण्ड भैरव अर्थात् शिवसँग सम्बन्धित रहेको छ । आमा छोमेन समुद्र सतहदेखि ४,११० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ । आकारमा यो रसुवाको गोसाईंकुण्डभन्दा सानो र लगभग रसुवाकै भैरवकुण्ड जत्रै छ । तातोपानी तथा नयाँ पुलनजिक भोटेकोशीको किनारबाट एउटा महाभारत पर्वत अग्लिँदै ठडिएको छ । त्यो पर्वत चट्टान भिर, सामान्य समथर पाटा परेको पखेरो, वन, लोकाली खर्क हुँदै हिमालय शृङ्खला बन्न पुगेको छ । त्यसैले एउटै पहाडको काख र धारको बाटो भएर कुनै खोलानाला पार नगरीकन पवित्र आमा छोमेन पुगेर त्यहाँको प्राकृतिक र धार्मिक महŒवबाट लाभान्वित हुन सकिन्छ । लाङ्टाङ र रोलवालिङ हिमालय शृङ्खलाको बीचमा रहेको आमा छोमेन यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने शेर्पा, तामाङ, क्षेत्री, बाहुन र अन्य जातिको सबैभन्दा पवित्र र ठूलो धार्मिक तीर्थस्थल हो ।

आमा छोमेन नेपालको राजधानी काठमाडौँदेखि करिब १०० किलोमिटर उत्तर–पूर्व कोदारी राजमार्गको नयाँपुल एवम् तातोपानी भन्सार कार्यालयदेखि नजिक रहे तापनि पर्यटकीय दृष्टिकोणबाट भने साहसिक तथा विकट क्षेत्रमा पर्दछ । नजिक भएर पनि विकट हुनुको कारण के भने आमा छोमेनमा पुग्नको लागि गाउँ पार गरेपछि वर्षा ऋतुमा बाहेक अन्य समयमा कम्तीमा पनि दुईदिन जङ्गलमा बास बस्नुपर्ने हुन्छ । स्थानीय किसानले जब चौरी, याक र भेडा चराउन असारदेखि उकालो लागेर असोजसम्म बस्दछन् त्यसबेला भने गोठमा बास बस्न र खाना खान पाइन्छ । त्यो समय पारेर जाँदा बादलको लुकामारी र जुकाको चुम्बन मज्जाकै हुन्छ । हिमालको दर्शन पाउन कठिन हुन्छ भने वर्षामा फुल्ने पूmल र जडीबुटीले भने लेक ढाकेको हुन्छ । अन्य समयमा जाँदा कम्तीमा पाल, म्याट्रेस, स्लिपिङ ब्याग, न्यानो लुगा, औषधी, पानी, खानाको बन्दोबस्त गरेर जानुपर्छ ।


कसरी पुग्ने त आमा छोमेन ?काठमाडौँबाट अरनिको राजमार्गमा चल्ने बस तथा निजी सवारी साधनमा चार घण्टा यात्रा गरेपछि नयाँ पुल (१,१०० मि.)जहाँ बन्जी जम्पिङ तथा द लास्ट रिसोर्ट रहेको छ त्यहाँ पुग्न सकिन्छ । सोही दिन खाना खाएर नेवार जाति त्यसमा पनि प्रधान थरमात्र बसोबास गर्ने पाङ्लाङगाउँ, बारी, खरबारी र वनको ठाडो उकालो चढेर चार घण्टामा लिस्तिकोट गाउँ पुग्न सकिन्छ ।
दोस्रो दिन लिस्तिकोटबाट जङ्गल,चौरी गोठ, शेर्पिनी आमाले चौरीको दुध दुहँुदै गरेको दृश्य हेर्दै दुई घण्टामा अर्को ठूलो शेर्पा गाउँ बागम (२,७०० मि.)मा बिहानको खाना खान पुगिन्छ । त्यसपछि तीन घण्टामा सोताङ (३,६०० मि.) पुगिन्छ । सोताङबाट अर्को तीन घण्टा हिँडेपछि चोगोरमोगोर खर्क (३,९०० मि.) मा पुगिन्छ । यो क्षेत्र पूरै सल्लो, लालीगुराँसको वनले घेरिएको छ । यसरी दोस्रो दिन करिब आठ घण्टा हिँड्नुपर्छ । बढी थकाइ लागी थप हिंडन नसक्ने भएमा सोताङ्मै पाल टाँगेर बास बस्नुपर्ने हुन्छ ।

चोगोरमोगोर देखिभने वृक्ष विहीन खर्क, काला चट्टान क्षेत्र हुँदै थप दुई घण्टामा सुन्दर, महिमामयी प्रकृतिकी रानी, यसक्षेत्रको धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्र आमा छोमेनमा पुगिन्छ । यसरी लिस्तिकोट र चोगोरमोगोरमा दुई रातबासबसेपछि तेस्रो दिनको दिउँसो एक बजेसम्ममा आमा छोमेनको दर्शन गर्न सकिन्छ । त्यसपछि पूर्वी पहाडको धारलाई समातेर सोही दिन फर्केर गढी डाँडाभन्दा माथि रहेको खर्कमा बास बस्नुपर्छ ।
चौथो दिन गढीको शेर्पा गाउँमा खानाखाएर अपराह्नमा सिधै तातोपानी भन्सार कार्यालयमा पुग्न सकिन्छ । त्यहाँबाट सोहीदिन बसबाट साँझ राजधानी फर्कन सकिन्छ । आराम रूपमा विना कठिनाइ यात्रा गर्दा एक रात गाउँले परिवेश र दुई रात आमा छोमेनको प्राकृतिक काखमा पाल हालेर रात काटेपछि यो यात्रा पूरा गर्न सकिन्छ । पाँचौँ दिन राजधानी छिर्ने योजना गर्दा बढी आरामदायी हुन्छ ।
राजधानीदेखि नजिक, गाउँको परिवेश, प्रकृतिसँगको सामिप्यताले गर्दा यो क्षेत्र निकैनै रमणीय एवम् कौतूहलपूर्ण रहेको छ । उच्चतम बिन्दु समुद्र सतहदेखि ४,१०० मिटरभन्दा माथि भएकोे हुनाले उचाइमा लाग्ने बिमारबाट सुरक्षित रहन औषधी र प्राथमिक उपचारको व्यवस्था भने यात्रुले गर्नैपर्छ ।


लिस्तिकोट गाउँमा करिब एक सय घर धुरी रहेका छन् । त्यसमध्ये सोही गाउँको माथिल्लो खण्डमा आदिवासी शेर्पा जाति र तल्लो क्षेत्रमा नेवार जातिके प्रधानहरूको बसोबास रहेको छ । पाङ्लाङका पूर्ण प्रधानका अनुसार यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने प्रधानहरू सातौँ शताब्दीतिर काठमाडौँको ठमेलबाट बसाइँ सरेर त्यहाँ पुगेका हुन् । शेर्पा गाउँको बीचमा एउटा गुम्बा रहेको छ भने दुवै जातिको बसोबास रहेको बीच भागमा रातो र्इंटाबाट बनाइएको नेपालकै नौलो शैलीमा निर्मित भव्य स्तूप रहेको छ । गाउँको पुछारमा लिस्तिमाईको पेगोडा शैलीको मन्दिर रहेको छ । पाटनको स्वर्ण मन्दिरमा रहेको जस्तै मच्छिन्द्रनाथको सुनको जलप लगाइएको तोरण मन्दिरको गजुरबाट तल झारिएको छ । मन्दिरको प्रवेशद्वारको दायाँबायाँ ठूला दुई त्रिशुल रहेका छन् । मन्दिरभित्र लिस्तिमाई चण्डेश्वरीको मूर्ति रहेको छ ।

मन्दिरपरिसर भन्दा तल्तिर २०१७ सालमा स्थापना भएको श्री उग्रचण्डी माध्यमिक विद्यालय रहेको छ । २०७२ सालको भूकम्पले खण्डहरमा परिणत भएको सो विद्यालय चीन सरकारले निर्माण गरिदिने भएको कुरा गुम्बामा भेट भएका स्थानीय शेर्पाले भनेका थिए । उनका अनुसार कोभिड–१९को महामारीले पुनर्निर्माण गर्न ढिलो भएको हो ।गाउँको पुछारमा ठूला पाटा परेको खेतीयोग्य जमिन रहेको छ । त्यहाँ आलु, मकै, कोदो, गहुँ खेती गरिन्छ भनेचौरी र भेंडा पाल्ने गरिन्छ ।

राजधानीबाट ११८ किलोमिटर पूर्व उत्तरमा रहेको लिस्तिकोट २,२६० मिटरको उचाइमा रहेको छ । यसको प्राचीन महŒवबारे लिस्तीमाईको प्राङ्गणमा राखिएको सूचनापाटीमा दिइएको सूचना अनुसार मल्लकालमा यस क्षेत्रलाई कोटडाँडा भनिन्थ्यो । यस क्षेत्रमा बस्ने नेवार समुदायले प्रयोग गर्ने ‘लिस’ र तिब्बतीमूलका समुदायले प्रयोग गर्ने ‘ती’ भाषा तथा स्थानीय कोटडाँडालाई समायोजन गरी यस स्थलको नाम लिस्तिकोट रहन गएको हो । यसै गाउँमा नेपाल–तिब्बतको युद्धको समय वि.सं. १९११ मा भन्सार, टक्सार र गोदाम नामकरण गरिएका ठाउँहरू छन् ।यस क्षेत्रमा रहेको उग्रचण्डी भगवती मन्दिरलाई नै हाल लिस्तिमाई भनिएको हो । २०५५ सालमा वर्तमान पेगोडा शैलीमा निर्मित सो मन्दिर यहाँ पाइएको ताम्रपत्रको आधारमा वि.सं. ८४९मा स्थापना भएको हो ।

लिस्तिगाउँमा पुग्दानै भोटेकोशीको साँघुरो खोँचमा देखिने बाक्लो बादलले यात्रुलाई बादलभन्दा निकै उच्च स्थानमा रहेको अनुभूत गराउँदा जो कोही पनि हर्षले गद्गद् नभई रहन सक्दैनन् । यस्तै दृश्यलाई हो विदेशीले‘हामी बादलमाथि पुग्यौँ’ भनेर पुस्तक, लेख र कविता लेख्ने । हिमाली क्षेत्रका यस प्रकारका स्थानमा भ्रमण गर्दा पदयात्रीले बादललाई पनि नाघेर आपूm माथि अथवा स्वर्गमा पुगेको अनुभूत गर्छन् ।
लिस्तिकोटबाट दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा निर्माण गरिएका स्मृति मठहरूको चिहानडाँडा भएर जङ्गलमा प्रवेश गरिन्छ । लिस्तिकोटको वन क्षेत्रमा चराचुरुङ्गीको चिरबिरको सङ्गीतमय वातावरणमा रमाउँदै यस क्षेत्रको अर्को ठूलो शेर्पा गाउँ बागम (२,७०० मि.)पुगिन्छ । यहाँ तीनवटा घरवास (होम स्टे) रहेका छन् । यो गाउँ पनि २०७२ सालको भूकम्पबाट पूर्ण क्षतविक्षत भएको वर्तमान अवस्थामा पनि देख्न सकिन्थ्यो । भत्केका घरको निर्माणकार्य भइरहेको देखिन्थ्यो । करिब साठी घरभएको बागममा दुईटा गुम्बा गाउँभन्दा माथि रहेको ढिस्कोमा छन् । यहाँदेखि पश्चिमतर्फ छागम शेर्पा गाउँ र पूर्वमा धारापानी, गढी गाउँ रहेका छन् । बागमबाट सिधै उत्तरमा आमा छोमेन, पूर्वमा गढी, पश्चिममा छागम र दक्षिणमा लिस्ति रहेकाछन् । यहाँ बसोबास गर्ने सबै शेर्पा हुन् र उनीहरुले आपूmलाई सोलुखुम्बुका जस्तैखाटी शेर्पा भन्दछन् ।

ख्याल गर्नु पर्ने के भने लिस्तिकोपछिको अन्तिम गाउँ बागम हो । गोठ वेंसी झरे पछि त्यसभन्दा माथिकोलागि पाल, पानी र खानाको व्यवस्था आफैँले गर्नुपर्छ । बागमदेखि सोही पहाडको धार सल्लो र लालीगुराँसको वन हुँदै साङ्ता (३,६०० मि.) पुग्न तीन घण्टा लाग्छ । त्यहाँबाट छोगोरमोगोर पुग्न अर्को तीन घण्टाको यात्रा गर्नुपर्छ । लिस्तिपछिको दोस्रो रात छोगोरमोगोर लेक (३,९०० मि.) को आसपासमा बिताउँदा राम्रो हुन्छ । त्यहाँ पाल, गोठ, छाप्रा राख्न मिल्ने समथर ठाउँ रहेको छ । सफा मौसम भएको बेला गहिरो खोँच, कपासे बादलको समुद्र, पखेरामा रहेका गाउँहरू, पश्चिमतर्फ मनास्लु, गणेश हिमाल, रसुवागढी, लाङटाङ हिमाल, दोर्जे ल्हाक्पा, तिब्बत चीनको सिसापाङ्मा नजिकै देखिन्छन् । समय भएर मेहनत गर्दै पूर्वतर्फ रहेको चट्टानमा चढेर हेर्ने हो भने जुगल हिमाल, गौरीशङ्कर आफ्नै आँगनमा उभिएका जस्ता देखिन्छन् ।

तेस्रो दिन बिहान सबरै यात्रा प्रारम्भ गर्नुपर्छ किनभने सो दिन आमा छोमेनको भौगोलिक अवस्था, प्राकृतिक सौन्दर्यता र धार्मिक पवित्रताको भरपुर उपभोग गर्न कम्तीमा एक घण्टा त राख्नैपर्छ । त्यसो गर्न सकिएन भने छोमेनदेखि उत्तर, पूर्व र पश्चिमसम्म फैलिएका हिमालयको लामो ताँतीलाई आँखाभरि सजाउन कसरी मिल्ला र ?अनि त्यसपछि सोही दिन आमा छोमेनदेखि पूर्वतर्फको धारिलो तथा भिरालो धार समाउँदै झरेर गोठ वा गढीसम्म पनि त पुग्नुपर्छ ।

छोगोरमोगोरबाट बिस्तारै हिँड्दा पनि तीन घण्टामा लेक, खर्क, चट्टानको पखेरो चोर्मु खर्क (४,००० मि.)हुँदै आमा छोमेन (४,११० मि.) पुग्न सकिन्छ । अन्य कुण्डहरू खयरभारानी, दुधकुण्ड, गोसाईंकुण्ड, दुधकुण्डली, उत्तर गङ्गामाझैँ आमा छोमेनमा जनै पूर्णिमामा ठूलो मेला लाग्छ । आमा छोमेन अर्थात् आमा पोखरी यस भेगमा बसोबास गर्ने बासिन्दाको धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थाको केन्द्र हुनुकासाथै यो उनीहरूको लागि मुक्तिनाथ, बौद्धनाथ तथा पशुपतिनाथ हो । यहाँ शेर्पा जातिहरू जनै पूर्णिमाभन्दा अघिल्लो दिननै त्यहाँ पुगेर लुङ्दार टाँगेर पूर्णिमाको दिन बिहान आमा छोमेनमा पूजा गरी सोही दिन घर फर्कन्छन् । बागमका दावा शेर्पाका अनुसार आमा छोमेनले दिएको फल प्राप्त गर्न पूजा सकेको दिननै उनीहरू आफ्नो घरभित्र प्रवेश गर्नुपर्छ ।
पवित्र यस कुण्डमा क्षेत्री र बाहुनले जनै पूर्णिमाको दिन बिहानै स्नान गरी धुप बत्ती बाली पूजा गरेर जनै फेर्दछन् भने नेवार जातिले स्नान र पूजापश्चात्हातमा धागो बाँध्छन् । खयरभारानी ताललाई देवीको रूपमा मानिन्छ भने आमा छोमेनलाई आमाको रूपमा मानिन्छ । ती दुवै आमानै हुन् । यो प्रकृतिपूजक नेपाली जातिको पहिचान हो । ती दुवै प्रकृतिको सन्तान मानव जातिलाई अमृतजस्तै प्राणपालक जल दिने मातानै हुन् । एउटा बालक आमाको दुध नचुसीकन बाँच्न नसकेझैँ आमा छोमेनको अमृतजस्तो जल नहुने हो भने यहाँका प्राणी र वनस्पति कसरी बाँच्न सक्लान र ?
खयरभारानी र आमा छोमेनको महŒवबारे चर्चा गर्दा आममानिसको समान धारणा के देखिन्छ भने यी दुवै पोखरीमा स्नान वा पूजा गरेर जे ईच्छा गरिन्छ त्यो पूरा हुन्छ । त्यसमा पनि यी दुवै पोखरीमा यदि कुनै दम्पत्ति सन्तानविहीन छन् र उनीहरूले सन्तानकालागि भाकल गरे भने सन्तान प्राप्त गर्छन् भन्ने ठूलो विश्वास छ । त्यसप्रकारको ईच्छा पूरा भएको कुरा बागमकी मिङ्मार शेर्पाले भनेकी थिइन् । खयरभारानीमा पनि त्यस्तो ईच्छा पूरा भएको बताउँछन् । खयरभारानीमा भाकल पूरा भएपछि भेडाको बलि दिने चलन छ भने आमा छोमेनमा बलि दिइँदैन ।


आमा छोमेन लाङ्टाङ र रोलवालिङ हिमशृङ्खलाको काखमा रहेको छ । यहाँ धेरै थरीका जडीबुटी पाइन्छन् । यहाँबाट भोटेकोशीको गहिरो र साँघुरो उपत्यका, तिब्बत चीनतर्फ खासासहित नेलमको क्षेत्र देखिन्छ । त्यसबाहेक यहाँबाट नेपालका मुख्य हिमालय शृङ्खलाका पश्चिमदेखि मनास्लु, गणेश, लाङ्टाङ हिमालका थुप्रै चुलीहरू, दोर्जी ह्लाक्पा, तिब्बत चीनको शिसापाङ्मा, जुगल, गौरीशङ्रदेखि रोलवालिङ हिमशृङ्खलाका थुपै्र चुलीहरू आफ्नै आँगनअगाडि उभिएर आपूmलाई अँगालोमा बाँध्न तत्पर रहेका जस्ता देखिन्छन्। बर्खाको बेलामा यहाँ सयौँ थरीका पूmलहरू र जडीबुटी पाइन्छन् भने हिउँदको समयमाभने साङतादेखिनै हिउँ जमेको हुन्छ । धेरै हिउँ झरेको बेला पोखरीनै हिउँले पुरिएको हुन्छ । आमा छोमेन बोन, शाक्त, शैव, हिन्दूर बौद्ध धर्मावलम्बीको तीर्थस्थल हुनुका साथै साहसिक पर्यटनको छोटोछरितो गन्तव्यस्थल हो ।

आमा छोमेनको अँगालोमा बाँधिएर आशीर्वाद लिएपछि पूर्वी धार समातेर गढी निस्कने योजना गरी समयमै झर्नुपर्छ । गढीको शेर्पा गाउँ पुग्न सकेमा खान र सुत्नका लागि समस्या पर्दैन । अन्यथा एक रात जङगलमा बास बस्नुपर्ने हुन्छ ।गढी गाउँ पुग्ने बेलामा मुटु थरथराउने भिरको बाटो भएर झर्नुपर्छ । यद्यपि फलामको बार भए पनि साँझ परेपछि यात्रा गर्नुहुँदैन । हिँड्दा मोबाइल खेलाउँदै फोटो हेर्न त झन् हुँदै हुँदैन ।
तातोपानी भन्सार कार्यालय (१,३०० मि.) देखि करिबतीन घण्टाको दूरीमा रहेको गढी यस क्षेत्रको ऐतिहासिकठाउँ हो । बागमबाट गढी पुग्न तीन घण्टा लाग्छ । त्यहाँ पुग्दा रसुवागढीको झल्को मेटिन्छ । सूचनापाटीमा दिएको जानकारी वि.सं. १९११ मा नेपालले तिब्बतमाथि विजय प्राप्त गरेपछि नेपालको उत्तर कमान्डिङधीरशमशेर राणाको नेतृत्वमा वि.सं.१९१२ मा यस गढीको निर्माण गरिएको थियो । गढी रहेको स्थानबाट खासाबजार प्रस्ट देखिन्छ । लोक जनश्रुतिअनुसार नेपाल तिब्बत युद्धकाबेला यस क्षेत्रबाट प्रहार गरेको तोप खासामा (तत्कालको गुम्बा)मा खसेको थियो ।

नजिकै भएर पनि अग्लो भिर, पहरो र भूकम्पीय क्षेत्रमा पर्ने भएकाले ठाउँठाउँमा झरेका डरलाग्दा पहिरो भोटेकोशीको आसपासमा रहेका छन् । विकट भएकाले जीवन कष्टकर अवश्य छ तापनि आमा छोमेनको यात्राले हजारौँ वर्षदेखि बसोबास गरेका मुख्यरूपमा शेर्पा र नेवार जातिसँग नजिकै रहेर उनीहरूको दुःख र सुखमा सहभागी हुँदा भिर र पहरा गहुँबारीमा परिणत भएको महसुस हुन्छ । त्यसपछि अग्ला पहाड, चराचुङ्गी, जङ्गली जनावर, घना जङगल, खर्क, लेक र अन्तमा आमा छोमेनको अगाँलोभरिको माया पाउँदा ती कष्टहरू हिमाली क्षेत्रको कुहिरोझैँ क्षणभरमा लोप हुन्छन् ।
त्यसबाहेक त्यहाँबाट पश्चिममा मनास्लुदेखि पूर्वमा गौरीशङ्करसहित चोयुसम्मका हिमालकाचुलीको ताँतीले आपूmलाई नजिकैबाट कसक्क मायाको अँगालोमा बाँध्ने हुनाले जो कोही पनि मन्त्रमुग्ध नभई रहन सक्दैन । यो क्षेत्र इतिहास, संस्कृति र साहसिक पर्यटनको लागि ठूलो सम्भाना बोकेको क्षेत्र हो । चार–पाँच दिनको फुर्सद मिलाए पुग्छ । हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि आजसम्म सबै नेपाली प्रकृतिपूजकनै हुन् । प्रकृतिलाई पूजा गर्दागर्दै विभिन्न संस्कृति र धार्मिक संस्कारको जन्म भएको हो । शेर्पा जातिले छोमेन (पोखरी–कुण्ड)लाई आमा भन्नु नै प्रकृतिलाई मूल तŒव मान्नु हो । राजधानीदेखि नजिकै रहेको आमा छोमेन पुगेर दुधे बालकझैँ आमाको छातीमा टाँसिएर अमृतपान गर्न पाउँदा प्रफुल्लित भई स्वर्गको अनुभूति नगर्न कस्ले सक्ला र ?
समाप्त


फागुन २७ २०७७ bishnu.nmdc@gmail.com