कथा १. हजुरबाको देश

कथा जनमत मासिक, अङ्क २३३, फागुन २०७३ बाट साभार (अमेरिकामा हुर्केकोले नेपाल सम्झेको ‘रे)


१. हजुरबाको देश
विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली
म पातालमा हुर्केँ । पाताल भनेको अमेरिका हो । अमेरिकाको अर्कान्सास राज्यको लिटल रक भन्ने शहरमा मेरो बाल्यकाल बित्यो । लिटल रक अर्कान्सासको राजधानी हो । यो अमेरिकाको सानो राज्यको सुन्दर, लोभलाग्दो र शान्त शहर हो ।
सानो शहरमा जन्मेर त्यहीं हुर्के पनि म मेरो ड्याडसँग अमेरिकाकाको न्यूयोर्क, वासिङटन डि.सी., न्यू जर्सी, क्यालिफोर्निया, लस एन्जलस जस्ता ठूला शहर घुमेँ । मेरो ड्याड नेपालबाट अमेरिका छिरेको पनि २८ वर्ष भएछ ।
अमेरिका आफू छिरेको पहिलो पुस्ता भएकाले ब्यवस्थापन गर्दागर्दै दुःख भएको र अबको दोस्रो पुस्ता अर्थात म जस्तोलाई सुख हुने कुरा ड्याडले घरी–घरी उक्काउनु हुन्छ । त्यो होला पनि । मलाई दुःख भनेको के हो थाह छैन । सबैकुरा मेशिनबाट भै हाल्छ त्यस बाहेक मलाई केही थाह छैन पनि । मैले यात्रा गर्दा होस, ब्याङ्क जादा होस, खाना पकाउँदा वा लुगा धुदा होस मेशिनको बाहेक अरुको खास काम देखेको छैन । सबैकुरा मेशिन । मैले टेवलमा राखेर काँटा चम्चाले खाना खाने बाहेक अरु काम मेशिनले नै गरेको छु । मलाई दुःख भयो भने अब होला – एक्लै बस्दा । अन्यथा, मेशिनले बटन थिच्दा पैसा र खाने कुरा फुत्त झरे झै मेरो ड्याड र मम्ले सबै कुरा पु¥याई दिनु भो ।
“मानिसलाई दुःख हुने, दिनभर पसिना झारेर काम गर्दा पनि विहान बेलुका पेटभर खान नपाईने, बालबालिकाले स्कूल पढन जान नपाउने, शरिर ढाक्ने एकसरो लुगा लगाउन पनि नसक्ने, विमार हुदा औषधि पनि गर्न नसक्ने, औषधि नपाएर मर्नु पर्ने, सुत्केरी हुँदा उपचार नपाएर मर्नु पर्ने” जस्ता नेपालको कुरा मैले सुनेको छु पाकाहरुले कुरा गर्दा । र, देखेको छु – मात्र टेलिभिजनको समाचारमा र इन्टरनेटमा ।
ड्याड नेपाल नगएको नै १८ वर्ष भएछ । अर्थात, मेरो जन्म भए पछि ड्याड नेपाल जानु भएन । मलाई मेरो हजुरबाको देश हेर्ने रहर लागेको पनि ६ वर्ष भै सकेछ । मैले धेरै प्रयास गर्दा पनि ड्याडले मलाई मेरो हजुरबाको देश लैजानु भएन । मलाई निकै नमज्जा लाग्यो । त्यसैले, म एक्लै भए पनि हजुरबाको देश जाने अठोट गरेँ । म एक्लै बस्न थालेको पनि २ वर्ष भै सकेको छ ।
हजुरबाको देशका बारेमा मैले ड्याडबाट धेरै कुरा थाह पाएको थिएँ–सानोमा । मैले धेरै कुरा सजिलै बुझ्दिनथेँ । दोह¥याएर सोध्दा ड्याड झर्किनु हुन्थ्यो । तर मैले त्यो कुरा फेरि अर्को दिन सोधेर थाह पाईराख्थेँ ।
मैले सुनेको मेरो हजुरबाको देश साह्रै राम्रो छ । आँखाले नदेखेसम्म र पैतलाले नकुल्चेसम्म मैले आफैले गुनगान गाउन चाहेर पनि सकेको छैन । प्राकृतिक सुन्दरता र विविधतामा त संसारको अरु कुनै पनि देशले मेरो हजुरबाको देशलाई भेट्दैन रे । मैले थाह पाएको के भने संसारको सबैभन्दा अग्लो हिमाल सगरमाथा त्यहीं छ । संसारका सबैभन्दा अग्ला अरु धेरै हिमालहरु पनि त्यहींनै छन् । संसारका सुन्दर ताल र नदीहरु त्यहीं छन् । अन्नपुर्ण र धवलागिरि हिमालको बीचमा काली गण्डकीको संसारको सबैभन्दा गहिरो खोँच त्यहीँ छ । संसारमा शान्ति र अहिंशाको सन्देश फैलाउने माहात्मा गौतम बुद्ध हजुरबाकै देश नेपालको लुम्बिनिमा जन्मेका हुन् । हजारौ वर्ष पुरानो ईतिहास बोकेको पशुपतिनाथ, बौद्धनाथ र स्वयम्भूनाथ मन्दिर त झन हजुरबाको देशको राजधानीमा नै छन् । वेदव्यासले वेद लेखेको ठाँउ दमौली यहीं छ । वाल्मिकी आश्रम, महाभारत कालिन भग्नावशेष यहीं छन । प्राकृतिक सुन्दरता र सास्कृतिक विविधतामा त झन नेपाललाई जित्ने कोहि छैनन् ।
हजारौं सुन्दर खोला–नदीहरु, पाखा–पखेरा, ताल–तलैया, चरा– चुरुङ्गी, हिमाल–पहाड–तराई र त्यसवीच छोटो दुरीमा हुने विविधता संसारका अरु कुनै देशमा पाईदैन । मात्र १ लाख ४७ हजार १८१ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल भएको देशमा एक सय चौविस थरी जातजातिको बसोबास छ । त्यतिमात्र कहाँ हो र ति सबै जातिको आआफ्नै अप्राप्य, आदिकालदेखि चल्दै आएको अत्यन्त मौलिक भेषभूषा र संस्कृति छ । तिनीहरु थरिथरिका फूलका थुङ्गाहरु गाँसिएर एउटा सुन्दर माला बने झै एकताको मालामा गाँसिएर बसेका छन् ।
चाडपर्व, सँस्कृति, रीतिथीति, परम्परा, सभ्यता, चालचलन र ब्यवहार पनि प्रकृतिमा धनि भएजस्तै धनि–मेरो हजुरबाको देश । अहा, कति सुन्दर ! त्यहाँ गएर हजुरबासंगै वहाँको देश नेपालमा गएर हजुरबाको काखमा लुटुपुटु गर्न मन लागेको छ । हजुरबाँंग एक महिनासम्म बसेर सबै कुरा सिकेर हजुरबालाई अमेरिका ल्याएर मेरो कोठामा सुताउनु छ । वहाँलाई शहर घुमाउन र उपचार गर्न मेरो मन आतुर छ ।
अमेरिकामा बसेका म जस्ता नेपालीका ड्याड र मम्ले भनेको सुनेको न हो । अरुले नेपालको कुरा गर्दा मेरा आँखा अगाडि हजुरबाको देश टुप्लुक्क आईहाल्छ । त्यसैबेला अनुहारमा मायाको भकारी पोखेर हजुरबाले हातको इसाराले बोलाए जस्तो लाग्छ । अनि, म चरा जस्तै भूर्र उढेर कल्पनामा हजुरबाको देश पुग्छु ।
सूचनाको विकासले सजिलो बनायो म जस्तालाई । अहिले आएर नेपालको सँस्कृति र चाडपर्व, बसोवास र रहनसहन एवं सुन्दर ठाँउहरुको बारेमा जानकारी लिन त अमेरिकामा बसेर पनि सकिन्छ । साउने संव्रmान्तिदेखि एकादसी, पूर्णिमा, औंसी, जनै पूर्णिमा, गाईजात्रा, तीज, दशैं, तिहार, छठ, ल्होसार सबै चाडपर्व अमेरिकामा मनाउन थालेका छन । त्यती मात्र होईन यहाँ त कुनै परिवारमा कुनै नयाँ सदस्यको आगमन हुने भयो भन्ने समाचार थाह भए देखि जन्मदासम्म धेरै पटक जमघट भै हाल्छ ।
अमेरिकी नेपालीको एउटा राम्रो पक्ष के भने नेपालबाट कसैका ड्याड वा मम वा कोही किन नहोस एउटा परिवारमा आएको छ भने कहिले कस्को घरमा त कहिले कस्को घरमा एउटा सानो भेला भै हाल्छ । त्यस्ता भेलामा कहि न कहि मेरो हजुरबाको देश टुप्लुक्क भित्र पस्छ पाहुनसँगै । त्यसरी आउदा कहिले राजनीतिको रुपमा, कहिले गरिवको रुपमा, कहिले प्राकृतिक महाविपत्तीको रुपमा, कहिले झडापखालाको माहामारीको रुपमा, त कहिले त्यहाँको रमझम संस्कृति र सुन्दर हिमालको रुपमा आएर चर्चित बन्छ–सबै नेपालीका सन्तान एउटा परिवार बीच । जे होस जस्को घरमा जे जसरी जो आए पनि जमघटको बेलामा नेपाली परिकार र पहिरन हुन्छ नै । त्यसबेला मैले हजुरबाको देशको अनुभव अमेरिकामा बसेर गर्थेँ । मलाई खासै मन नपरेपनि गुन्द्रुकको अचार नखाई धित मर्दैन । म मेरो हजुरबाको देशको मायाको जालमा त्यसै–त्यसै परिसकेको थिएँ ।
हाम्रो अमेरिकामा त ईतिहासको कुरा गर्दा ४–५ सय वर्षभन्दा टाढा जान सकिदैन । तर हजुरबाको देशमा त ३–४ हजार वर्ष पुराना देवल, मठ, मन्दिर त गल्लि गल्लिमा देख्न पाईने ! एकजना हजुरबाको उमेरका मेरा साथीको हजुरवाले भनेको सुनेको थिएँ ‘नेपाल त स्वर्गको एउटा टुव्रmा हो, तर राजनीतिक कारणले नर्क भयो’ । स्वर्ग कसरी फेरि नर्क कसरी भयो ? मेरो मनमा उब्जेका असख्य प्रश्नहरुलाई सन्तुष्ट पार्ने मेरा त्यहाँ कोहि थिएनन् । यस्ता प्रसङगले म नीकै पिरोलिन्छु । अनि फेरि अनायसै मैले हजुरबालाई सम्झन्छु । त्यो अपार भौतिक सुख भित्र म अपुरो, अपुर्ण र दुःखी हुदै गएको दिनानुदिन अनुभव मैले बाहेक कसैले गरेका पनि छैनन् । पारिवारिक जमघटको एउटा कुनाबाट अनायसै म हजुर बा र हजुरबाको देश देख्न लालयित हुन्छु । त्यो देशको कल्पनामा म विचरण गर्न थाल्छु ।
हुन त मैले धेरै फोटाहरु हेरेँ । यु ट्यूवबाट नेपालका प्रमुख ठाँउ र जनजीवन झल्किने भिडियो हेरेँ । त्यसले म भित्र जागेको भोकलाई मार्ने भन्दा झन जगाउथ्यो । म त्यसै–त्यसै अत्तालिन्थेँ । खलखल पसिना आउथ्यो र म भिज्थेँ । म मेरो हजुरबाको देश हेर्न असाध्यै तिर्खाएको थिएँ । मेरो हजुरको छाँया म ममा पार्न म आतुर थिएँ । हजुरबालाई “ हजुरबा” भनेर बोलाउन उहाँको मायाको तातो स्पर्स लिन आतुर थिएँ ।
नेपालबाट आएर अमेरिकामा बसोबास गरेका धेरै म जस्ता साथीहरु छन् । तिनका परिवारका सदस्यहरु प्रायः धेरै चाडपर्वमा अमेरिका आएको देखेको छु । कति परिवारका पार्टीमा त म पनि सानैदेखि मिसीएको छु । मेरा साथीहरु म जस्तो सानो हुँदा उनीहरुका हजुबाको बुई चढेको देखेको छु । कति साथीहरु त आफ्ना महङ्गा खेलौनालाई एकातिर फालेर हजुरबाको पिठ्यूमा चढेर हजुरबालाई घोडा बनाएको देखेको छु । त्यसबेला नाति र हजुरबा रमाएको देख्दा म भने धेरै पटक आफै भित्र चिरिएर रोएको छु ।
“यी हजुरबा किन यति प्यारा भएका होलान ? हजुरबाले किन त्यती विधी माया गरेका हँ ?” “के ड्याडले भन्दा हजुरबाले बढि र गाढा माया गर्छन र ?” “के हजुरबाले गर्ने माया प्याउली फूल भन्दा कमलो र मायालु हुन्छ ? ” मैले कल्पना गर्थेँ र सोध्थेँ आफैलाई । मैले एक दिन रचना आन्टीको पार्टीमा सुनेको थिएँ – “ हजुरबा र हजुरआमाले छोराछोरीलाई भन्दा नातिनातिनीलाई बढि माया गर्छन् । सावाँको भन्दा ब्याजको माया भन्दै खेलाउछन् ।” तर मेरो हजुरबा भने कहिल्यै अमेरिका आउनु भएन । मानिस अमेरिका भने पछि भुतुक्कै मरीमेट्छन , तर उहाँलाई त्यसको कुनै मतलवनै भएन । अचम्म ! मेरो हजुरबा प्रतिको माया, तिर्खा र तृष्णा झाङ्गिदै गयो ।
अरु साथीभन्दा म राम्रो नै हुँ –नेपाली लेख्न र बोल्नमा । त्यती हुदाहुदै पनि त्यहाँ उठेका धेरै कुरा त राम्रोसंग बुझ्दिनथे । मैले गहिरो अर्थलाग्ने, अर्थलगाएर बुझ्नु पर्ने शब्द बुझ्दिन । सिधा अर्थमा सामान्य रुपमा मात्र बुझ्छु । स्कूलमा मैले नेपाली पढन पाईन त्यसैले नेपालीमा लेख्न धेरै गाह्रो लाग्छ । सामान्य रुपमा मात्र लेख्न सक्छु । त्यसैले, त्यस्ता भेलामा बोलिने धेरै कुरा राम्रो गरी बुझ्न त दोह¥याएर सोध्न पर्छ । नबुझेको कुरा अरुसँग सोधे पछि राम्रोसँग अर्थ लगाएर बुझ्थँे र अर्थ लगाउथेँ–“म त हजुरबाको ब्याज हुन सकिन ।” नत मैले हजुरबालाई घोडा बनाएर उहाँको पिठ्यूमा चढेर ‘हठ, हठ’ भन्दै रमाउननै पाएँ । त्यसरी रमाउने कुरा त परै जावस मैले त हजुरबासँग फोन, भाईवर, फेसटाईम, स्काईपमा पनि कुरा गर्न पाईन र पाएको छैन, अहिलेसम्म । त्यसैले म, मेरो मन, मेरो हृदय त्यसैत्यसै पिसीएको जस्तो लाग्छ । अनायस म रुन्थेँ । चरम भौतिक सुखभित्र म कति दुःखी रहेछु त । बाहिर देखिने सुकिलो मेरो शरिरको छाति भित्र रहेको मेरो मुटु कति दुःखी रहेछ भन्ने कुरा म जवान हुदै जादा अनुभूत गर्न थालेको थिएँ । त्यो मलाई बाहेक कसैलाई थाह थिएन ।
मेरो ड्याडले मलाई अतिनै सुख र माया दिए पनि मलाई मेरो हजुरबाको नै माया चाहिएको थियो । जति मेरो उमेर बढदै गएको थियो त्यतीनै मैले हजुरबालाई खोजी रहेको थिएँ । चाहे म अमेरिकाका सुन्दर बँगैचामा हुँ, चाहे म न्यूयोर्कको ब्रुकलिन पुलको छेउमा विश्वका पर्यटकहरुसँगै लामबद्ध भएको हुँ वा त्यहींको हिमालयन याक रेष्टुरेन्टमा नेपालका चित्र हेर्दै नेपाली खाना खादै गरेको बेला किन नहोस मेरो अगाडि मेरो हजुरबा टुप्लुक्क आईहाल्नु हुन्थ्यो ।
हजुरबालाई अमेरिका बोलाउन र हजुरबाको दाहिने हातको चोरी औँला समातेर यहाँका ठूला र फराकिला सडक, सुन्दर र आर्कषक बँगैचा, ठूला ठूला पसल, अग्ला भवनका भरेङ्, रेष्टुरेन्ट र समुद्री किनारमा हिड्न चाहन्थँे । मेरो ठूलो कारको अगाडिको सिटमा हजुरबालाई राखेर अमेरिकाका रमणीय ठाँउमा घुमाउन लैजाने कल्पना बुन्थेँ । अनि त्यसैबेला मौका छोपेर उहाँकै आवाजमा उहाँकै देशका रमाईला कथा सुन्न र सिक्न चाहन्थेँ । तर, त्यो अवसर मैले पाईन । व्यवहारमा उतार्न मिल्ने मेरो ‘सपना’ साच्चिकै सपनामानै रहने हो कि भनेर म झस्किन्थेँ र तर्सिन्थेँ पनि ।
किन मेरो हजुरबा अरु साथीका हजुरबा जस्तै परिवारलाई भेटन अमेरिका आउनु भएन त ? किन हजुरबा मेरो मम्, ड्याडसँग मात्र होईन मसँग पनि कुरा गर्नु हन्न त ? किन हाम्रो परिवार पूर्ण हुन सकेन त ? के कारणले गर्दा अपुरो भएको त हाम्रो सानो परिवार ? खै त मेरो ड्याड र हजुरबा बीच कुरा भएको ? मैले त सुनेकै छैन । के उनीहरुले एक अर्कालाई माया गर्दैनन् ? बाबु छोरा बीच मायामोह हुदैन र ? त्यसो भा मेरो ड्याडले मलाई फेरि किन औधि माया गरेको त ? मेरो हजुरबाको ह्रदय छैन ? मेरो हजुरबा अरु मानिस जस्तै मानिस होईन र ? त्यसो होईन भने कसरी मरेको त माया ? मेरो ड्याडको अनुहारमा अपुर्णता र मायाको भोकको छनक समुहमा हुँदा नदेखिए तापनि त्यो एकान्तमा प्रष्ट देखिन्थ्यो । दोषी को त ? ड्याड कि हजुरबा ?
सामान्य कुरा बुझ्न सक्ने भए देखि मेरो मनमा यी प्रश्न उब्जेका हुन । ती प्रश्नका जरा मेरो उमेरसँगै बढ्दै, अग्लिदै र मोटाउदै गएका छन् । जति म ठूलो हुदै गएको छु त्यतिनै ती प्रश्न मेरो हृदयमा भाला जस्तै तीखा भएर रोपिन थालेका छन । समयको गति र लामो प्रयास पछि मेरो परिवार भित्रको सानो तर महत्वपूर्ण जालो थाह पाएँ जस्ले मेरो परिवार भित्र मायाको गाँठो कसिन पाएको थिएन । बाहिर देखिएको त्यो जालो यस्तो थियो ।
मेरो हजुरबा सुदुर पश्चिम बैतडी जिल्लाको कटौजपानी गाँउबाट राजधानीमा आएर बस्नु भएको रहेछ । हजुरबाका बुबा पक्का किसान हुनुहुन्थ्यो । नुन तेल लिन जुलाघाटबाट महाकाली नदी तरेर भारतको झुलाघाट जानुहुन्थ्यो । झुलाघाटले गर्दा धेरै सजिलो भएको थियो त्यसक्षेत्रका नेपाली गाउँलेको लागि । पहाडको जीवन आफ्नै प्रकारको हुन्छ । कुन परिवार कुन नाता कुटुम्बसँग सम्बन्ध राखेको छ त्यसले परिवारको स्तर मापन गरिन्छ । सृष्टि–सृजना, जन्म –मृत्यू, रहन –सहन, बिहे–वंश, मान–मनितो, इज्जत–बेईज्जत जस्ता कुराहरुको आफ्नै एउटा प्रणाली थियो र त्यो प्रणाली १५औं पुस्तादेखि चल्दै आएको थियो । गाउँका चलन र ब्यवहारका कुरामा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ भन्ने स्वर चिया पसलमा उठे पनि आफ्ना घरका बलेनी भन्दा भित्र पस्न पाउदैनथे र सक्दैनथे पनि । हिङ् नभए पनि हिङ् बाधेको टालो घरमा हुन पथ्र्यो ।
गणेशदत्त भट्ट मेरा हजुरबाका बुबा धनि नभए पनि वर्षभरलाई खान पुग्ने, झुलाघाट पुगेर नुन, तेल र वर्षभरकोलागि दुईजोर कपडा फेर्न कसैसँग सरसापट गर्न नपर्ने तहका थिए । त्यतिमात्र होईन छोराहरुलाई स्कूल पढाउन पनि खेतिपातीले धान्ने । सामान्य भए पनि वजनदार परिवार । सिधा, ईमानदार र मेहनती बैतडीका भट्ट परिवर । अहिले पनि डोटी, डडेलधुरा, अछाम, बैतडीका धेरै किसान परिवारका पुरुष सदस्य दुई छाकको जोहो गर्न भारतमानै जाने गरेको कुरा मैले पढेको छु । वर्षभर हाड घोटेर कमाई गरेर ल्याएको पैसा आफ्नै नेपालको सिमामा आर्ईपुग्दा लुटिई विखर्ची भएको सत्य कथाको समाचार पढेको छु । समाचर पढदै गर्दा म महाकाली नदी माथी जुलाघाटमा बनेको झोलुङ्गे पुल तरेर झुलाघाट पुग्छु । त्यसैबेला महाकालीको पानीमा एक पटक चोवलिएर मैले हजुरबाको देशलाई ह्रदयमा टपक्क टाँसेको हुन्छु । समाचार पढिसक्दा गहभरी आँशु छचल्एिको पाउछुँ ।
सुदुर पश्चिमका सबै मानिसले भारततिरनै अध्ययन गर्ने भएकाले हजुरबाले पनि भारतको नैनीतालमा कलेजसम्मको अध्ययन गरे पछि उच्च शिक्षा स्वदेशमानै गर्ने भनेर पछि राजधानी छिर्नु भएको रहेछ । हजुरबा राजधानी छिरेपछि जिजुबाले आफ्ना नातिनातिनीले पनि सानैदेखि भारतमाभन्दा नेपालमानै पढुन भनेर हजुरबासंगै पठाईदिनु भएछ ।
त्यसबेला हजुरबाको देशमा प्रजातन्त्र थिएन । मेरो हजुरबा प्रजातन्त्रको लागि मरिमेट्ने । “निरङकुशतन्त्रको अन्त्य नभएसम्म प्रजातन्त्र आउदैन र प्रजातन्त्र विना बिकास पनि हुदैन” भनेर अध्ययन, नोकरीसँगै राजनीतिमा पनि सहभागि हुनुभएको रहेछ–गोप्य रुपमा ।
दिनरात मेहनत गरेर मेरो ड्याडलाई राम्रो र उच्च शिक्षा दिनुभएछ । मेरो ड्याडले भन्नुहुन्थ्यो–“धेरै रात आमाले बेलुकाको खाना नखाई सुत्नु हुन्थ्यो । तर मेरो पढाईकोलागि भने कमी भएको मैले कहिल्यै अनुभव गरिनँ । पढाईको लागि बुवाको छाती धेरै फराकिलो थियो । कुनै स्वार्थ थिएन । बुआको फराकिलोपनलाई मैले पढ्ननै सकिन ।”
‘मानिसले काम गरेर पेटभर खान पनि नपाउन’े भन्ने कुरा सुन्दा मलाई भने अचम्म लाग्थ्यो । पत्याउननै सक्दिनथेँ । मेरो ड्याडलाई उच्च शिक्षा दिएर असल र मेहनेती नागरिक बनाउन हजुरबाले कुनै कस बाँकी राख्नु भएन । त्यसकै निरन्तरताको व्रmममा ड्याड पाताल पुग्नु भएको रहेछ ।
मेरो ड्याड अमेरिका पुगे पछि वहाँले हजुरबाको भावना, मर्म, परम्परा, सस्कृति र चलनलाई नराम्रोसँग कुल्चनु भएछ । आमाबाबुको छोराछोरी प्रतिको माया र तिनीहरुबाट खोजिने अपेक्षा के हुन्छ मलाई थाह छैन । तर मेरो ड्याडले भने हजुरबाको मर्ममा कुल्चनु भएछ । भावना बुझ्न सक्नु भएनछ । मेरो ड्याडलाई प्रेमले अन्धो बनाएछ । “सबै कुरा मिलीहाल्छ । एक दुई दिन त हो नी आमाबाबु रिसाउने । सबै ठीक भैहाल्छ” भनेर आफ्नी प्रेमीका मेरी मम्लाई प्राप्तगर्न ड्याडले हजुरबाको गुहारलाई सुन्नु भएनछ । हजुरबा धेरै पटक रुनु भयो । एकान्तमा रोएर पिडाको भल बगाईदिनु भयो । समयको भिख माग्दै पर्खन गिडगिडाउनु भयो । मेरो ड्याडको अगाडि लम्पसार परेर जिउदो लाश नबनाउन आग्रह गर्नु भयो । तर मेरो ड्याड र हजुरबाको बाटोनै फरक भएकाले दुबै गोरेटाहरु फरक दिशातिर लम्केछन आफ्नै बेगमा । एउटा बाटो पुर्व र अर्को पश्चिम । ति दुई गोरेटा आँशुले भिज्दै, पीडाले छटपटाउदै आफ्नै गतिमा लम्किरहेछन् । पुर्व र पश्चिम मिल्ने ठाँउ कतै हुन्छ ? मलाई थाह छैन । त्यो सम्झदा मेरा दुवै आँखाबाट महाकाली झरेको पाउछु ।
मेरो ड्याड र ममको बीच यस्तो गहिरो प्रेम रहेछ कि वहाँहरुलाई आकाश खसेर प्रेम बिथोलिने हो कि, प्रलय भएर सारा पृथ्वी पातालमुनी भासिएर उहाँहरुको मायाको आलिङ्गनको डोरी सदाकोलागि चुढ्ने हो कि भन्ने भयले सताएछ । “प्रेम भनेको जीवन हो । प्रेम भनेको स्वर्ग हो । प्रेमलाई सफल हुन नदिनेहरु सबै अपराधी हुन । प्रेम कुनै पर्खाल भित्र रहन सक्दैन र कुनै फलामको मोटो साङलोले पनि बाध्न सक्दैन । प्रेम स्वतन्त्र र स्वच्छन्द भएर आकाशमा उढने चराजस्तै उढन पाउनु पर्छ ” भन्ने सिद्धान्तलाई ड्याडले शिरोधार्य गर्नु भएछ र एक पटक हजुरबा र आमासम्मलाई पनि खवर नगरीकन दुबोका माला पहिरेर, नेपाली साथीहरुलाई बटुलेर अमेरिकामा नै धुमधामसँग बिहे गर्नु भएछ । आफ्ना दाम्पत्य जीवनका फोटाहरु फेसबुकको स्टाटसमा अपलोड गरेर बधाई थाप्न थाल्दा हजुरबा र हजुरआमाको हृदयमा कति भयानक पहिरो गए होला भनेर अलिकता पनि सोच्नु भएनछ ।
एक दिन भट्टथरका मेरो ड्याडका फेसबुक मित्रले मेरो हजुरआमालाई फोन गरेर – “अन्टी एकदत्तले त बिहे गरेछ नि ! तँपाईहरु जानु भएन र ?” फोनको त्यो सन्देशले हजुरबा र हजुरआमा १५ दिन बेहोस हुनु भएछ । पहिलेनै मेरो ड्याडको प्रेमको कुरा र जिद्दिपन थाह पाएको हुनाले उहाँहरु दुर्घटनामा भने पर्नु भएनछ । धन्य हो पिडाले उहाँलाई नदी किनारमा फ्याकिएको मुढो बनाए पनि विकराल दुर्घटनाको खवर मैले सुन्न परेन ।
ड्याडलाई मैले माया गर्छु । तर मैले ड्याडलाई प्रेममा लिन भएर एउटा सुन्दर फूलको सुन्दर मालालाई टुव्रmा–टुव्रmा पारेझैँ आफ्नै परिवारको छातिमा बन्चरो हानेकोमा भने मैले ड्याडलाई माफि दिन सक्दिन । त्यहीँनेर पुग्दा मैले ड्याडलाई घृणा गर्छु –सिधै विरोध गर्न नसके पनि । त्यहाँ युगको फुर्ति वा प्रेमको पागलपन होईन माया, भावना, मुटु, वंशपरम्परा, पारिवारिक अनुशासन र परिवारको चाहना र पारिवारिक मर्म र शालिनताको अर्थ लगाउन सक्नु पथ्र्यो । प्रेम र विवाह त जस्ले पनि गर्छ नि त्यो त कुनै व्रmान्ति होईन । पारिवारिक डोरीलाई नचुडाईकन निरन्तरता दिनु पो कुलको रक्षा गर्नु हो । ईतिहासको सम्मान गर्नु हो । ईतिहासलाई कुल्चेर आधुनिक भईन्छ भन्ने कुरासँग म पटक्कै सहमत छैन । मेरो अन्तरमनले त्यही भन्छ ।
अमेरिकामा धेरैले मेरो हजुरबालाई मेरो ड्याडलाई विहे गर्न स्वीकार नगरीदिएकाले एक्काईसौं सताब्दीको प्रेमको शत्रु पनि भने । अरुले त्यसो भनेको कानमा ठोक्किदा मेरो मुटुमा तिखो धारिलो छुरीले घोचेजस्तो गरी घोच्थ्यो । मेरो मन रोयो । अरुले त्यसो भन्दा मैले हजुरबालाई झन् माया गर्न मन लाग्थ्यो । मैले थाह पाएको के भने मेरो ड्याडले कोसंग कसरी विहे गर्नु भयो भन्दा पनि आफ्नै आमा र बुवालाई पनि थाहै नदिई बिहे गरेकोले हजुरबा मर्माहत हुनु भएको रहेछ । वहाँभित्र रहेको ‘बाबु’ नराम्रोसँग घाईते भएको रहेछ । जब ‘बुआ’ माथिनै प्रहार हुन्छ अनि के बाँकि रहन्छ र ? यस्ता घटना नभएका होईनन् । मैले धेरै सुने छु । समयको अन्तरालमा परिवार मिलेको पनि देखेको छु । आमाबाबुले छोराछोरीसँग सम्झौता गरेको पनि देखेको छु । तर म कति अभागि मेरो हजुरबाले कहिल्यै सम्झौता गर्नु भएन । वहाँ भित्रको ‘बाबु’ साच्चिकै खरानी भएछ ।
म भित्र निरन्तर जलिरहेको प्रश्नहरुको ज्वालालाई शान्त पार्न मैले एक दिन मेरो ड्याडलाई प्रश्न गरेँ–“हजुरबाको घाईते हृदयलाई उपचार गर्न सकिदैन र ? अब त उहाँको उमेर पनि त ७५ भैसक्यो ।”
गम्भिर भएर ड्याडले भन्नु भयो, “एउटा साह्रै सुन्दर, लोभलाग्दो बँगैचा थियो । त्यहाँ सुन्दर फूल फुलेका थिए । बाटो हिडने बटुवा र गाँउलेले एक पटक पाईला टक्क रोकेर त्यो बँगैचा नहेरी पाईला सार्दैनथे । त्यो बँगैचाको सुन्दरता र महकको सिको गथेँ । राजधानीमा भए पनि त्यहाँ सिङगो बैतडीको इज्जत जुर्मुराएर बसेको थियो । एकाएक ठूलो हिमपात भएर त्यो बँगैचाको सुन्दरता क्षणभरमानै सखाम भयो । बँगैचा कुरुप भयो । फूल र फूलकाबोटहरु यत्रतत्र भएर लथालिङ्ग भए । हो, त्यो सुन्दर बँगैचालाई कुरुप बनाउने म हुँ । तेरो हजुरबाको पिडा भनेको मैले खवरसम्म पनि नगरी तेरी आमालाई ल्याउनु हो । त्यस पछि बाबुको अर्थ नै कहाँ र के रह्यो र भन्नु हो । तेरो हजुबाको मन टुटेको छ । तेरो हजुरबाको हदयमा भएको मायाको गंगाको मुल सुकेको छ । अब त्यसलाई उपचार गर्ने आँट ममा छैन ।”
मेरो ड्याडको आँखामा मैले त्यो भन्दा पहिले आँशु कहिल्यै देखेको थिईन । ड्याडले फेरि थप्नु भो “ मैले बुआलाई पढनै सकिन । मेरो बुआको कठोरपन भित्र लुकेको नौनी घिउजस्तो कोमल र हिमालमा टाँसिएको सफा हिउँ जस्तो चोखो मायालाई मैले अँगाल्ननै सकिन । मैले बुआको पिडाबाट छचल्किएर बगेको आँशुमा भएको मर्म र बाबुको अर्थलाई आत्मसात गर्न सकिन । प्रेममा अन्धो हुँदा आमा र बाले निर्माण गरेको मेरो सुन्दर बँगैचारुपी परिवारमा आगो झोसिदिएँ । उहाँमा भएको आत्मसम्मानमा आगो लगाईदिएँ ।”
बाबुको अहम, बाबुको मर्म, बाबुको शान, बाबुको मान, बाबुको इज्जत, बाबुको बाबुत्वमा प्रहार भए पछि कुन बाबुको मायाको घैटो नफुट्लार ! कुन बाबुको छाति न नचिरिएला र ? त्यसबेला, कुन बाबुको हृदयबाट बग्ने मायाको नदीमा बाँध नठडिएला र ! मानिस केही होईन तर ‘बाबु’ माथि प्रहार हुनु हुदैन । ‘बाबु’ भन्ने जुन तत्व छ त्यो तत्वमा कुल्चनु हुदैन । यो ‘बाबु’ मात्र होईन चाहे अरु कोहीनै किन नहोस त्यसको स्वत्वको महत्व नबुझ्दा दुर्घटना हुन्छ ।
मेरो हजुरबाजस्तो फराकिलो मन, हदय र मायाको भकारी भएको को होला र ! तर मायाको त्यो भकारीमा मेरो ड्याडको ब्यवहारले लात हान्यो । हजुरबाको मायाको नदी मेरो ड्याडको प्रेमको पागलपनले गर्दा थुनिन बाध्य भयो । मेरो हजुरबाको हदय शिशाझै फुट्यो चकनाचुर भयो । त्यो हदयले ‘बाबु’ खोज्यो र ‘बाबु’ भित्र ‘बाबु’ नरहदा आर्यघाटमा घिउ हाले पछि दनदन जलेको लाशझँै मेरो हजुरबाको मायाको पोको भएको हृदय पनि लजेर खरानी भयो ।
“ तपाईले मेरो हजुरबाको साथ लिएर हिडनु पर्ने । दुई वर्ष मात्र पर्खिदेभन्दा तपाईले किन मान्नु भएनत ? त्यो सुन्दर बँगैचालाई किन बचाउनु भएन त ? ” एकदिन मेरो ड्याडको चह¥याईरहेको घाउमा मैले खुर्सानीको धुलो छरिदिएँ ।
दुबै हातका हत्केलाले आफ्नो अनुहारलाई निधारदेखि घाँटीसम्म सोहर्नु भयो । हत्केलाका ४ औलाले आफ्नो तीग्राका रौँ झरप्प उखेल्नु भो । आँखाका डिलमा भिजेका परेलालाई दुबै चोरी औलाले पुछदै “मैले मेरो बुआको विश्वास माथि लात हानेँ” भन्नु भो र आफ्नो कोठामा छिर्नु भयो ।
मेरो छातीमा जलेको पीडाको ज्वाला शान्त होलाभन्दा झन असह्य भएर दन्केको थियो । मेरो ड्याडले भने जस्तो त्यो फुलबारी फेरि ढकमक्क होला वा नहोला तर म हजुरबालाई नभेटिकन शान्त रहन सकिन । म मा पनि त वैंश पलाई सकेको छ । म १८ वर्षको खाईलाग्दो अमेरिकामा हुर्केको ठिटो हुँ । मैले पनि त मेरो ड्याडले जस्तै गर्लफ्रेन्ड बनाई सकेको छु । मेरो गर्लफ्रेन्ड त झन अमेरिकी आमा र नेपालीबाबुको प्यारी ‘डटर’ हो, जो नेपाली बुझ्दिन । मैले त झन फडको मारी सकेको छु । म मेरो ड्याडभन्दा त झन् प्रगतिशिल भएर देखाउनु न छ । के मेरो ड्याडले मेरो रोजाईलाई रोक्न सक्नु हुन्छ त ? मेरो गर्लफ्रन्ड हुदाहुदै पनि कहिले काहि भने म झल्यास्स हुन्छु र बैतडी सम्झन्छु । मैले बाटो विराउदै जाने हो भने म नेपाली हुँ भन्ने मेरो चिनारी रहन्छ र ? म ड्याडभन्दा प्रगतिशिल भए भने मेरो छोरा र छोरी हामी दुवैभन्दा प्रगतिशिल नहोलन र ? अनि त्यसपछि खै त मेरो चिनारी ? मेरा सन्तान कस्का सन्तान हुन्छन अनि । मेरो सन्तानको देश कुन हुन्छ ? मेरा सन्तानको जाति के हुन्छ ? उनीहरु नेपाली त हुदैनन् । बाफरे ! यस्ता कुराले मलाई पिरोल्न थालेको छ ।
मैले मेरो जीवन साथी रोज्नुभन्दा पहिले एक पटक मात्र हजुरबालाई देख्न मन लाग्यो । हजुरबाको देशको माटोलाई चुम्बन गरेर मेरो निधारमा टिका लगाउन मन लाग्यो । हजुरबाको देशलाई ‘मेरो देश हो’ भनेर गर्लम्म अँगालोमा हालेर माया गर्न मन लाग्यो । त्यहाँका मन लोभ्याउने सेता हिमाल, सेता झरना, गाढा नीला नदिसँग बाँधिएर तिनको चालमा नाच्न मन लाग्यो । एकै पटक मात्र किन नहोस मलाई मेरो हजुरबाको देशको माटो र हजुरबाको खुट्टामा निहुरेर आदरका साथ ढोग गर्न मन लाग्यो ।
म हरेक रात सपनामा हजुरबाको देश पुग्न थालेँ । हजुरबालाई सपनामा नदेखेको प्रहरनै हुदैन्थ्यो । ड्याडसँग सबै ठेगाना लिएर म मेरो हजुरबाको देश जाने निर्णय गरेँ ।
नभेम्बर महिनाको १५ तारिखमा म हजुरबाको देशको राजधानी काठमाण्डौं पुगेँ । मौसम सफा थियो । देव्रेतिर हरिया पहाडभन्दा माथि देखिएका हिमालका चुचुराहरु विश्वसुन्दरीले पहिरेको सेतो हिराको ताज जस्तै देखिएका थिए । दहिनेतिर देखिएका समथर फाँट र घना जङ्गल र नागबेली भएर बगेका नदीहरुले मलाई जहाजमानै लट्ठ पारेका थिए । जहाजबाट झरेँ । झर्नासाथ मैले हजुरबाको देशको माटोलाई ढोग गरेँ । अरुको पछि लागेँ र विमानस्थलबाट बाहिर निस्कनुभन्दा पहिले बस चढनु पर्ने रहेछ, बस चढेँ । माटोलाई ढोग्दा धेरै यात्रुले अचम्म मानेर मलाई हेरेका थिए ।
विमानस्थलबाट एउटा कार लिएर म दहचोक तिर लागेँ । घरैघरले थिचिएको राजधानी अरुले भनेजस्तो नराम्रो र फोहोर लागेन । ब्यवस्थित भने थिएन । विमानस्थलदेखि गुर्जुधारासम्मको ८ लेनको सडक, अग्ला भवन, विदेशी कारको लश्कर देख्दा मलाई लसएन्जलसको अर्को खण्ड हो कि जस्तो लाग्यो । म खुशिले आल्हादित भएको थिएँ । के म साच्चि हजुरबाको देश पुगेको हुँ त ? मैले धेरै पटक आफूलाई चिमोटीरहन्थे । यो मेरो लागि ठूलो कुरा थियो ।
दहचोक पुगेँ । त्यहाँका साना पसलमा ‘गणेशदत्त भट्टको घर कुन होला’ भनेर सोधेँ । पसलेको सङ्केत अनुसार म मेरो हजुरबा बस्ने घरमा पुगेँ । घर पुग्दा ढोका बन्द थियो । म अग्लो भीरबाट एक्कासी खसे जस्तो भएँ । पसिनाले निथ्रुक्क भएँ । सम्हालिए पछि आँगनको एक मुठी माटो मुठीभरी लिएर निधारमा टिको लगाएँ ।
वरपरका छिमेकी मलाई देखेर झुम्मिएका थिए । मैले हजुरबाको बारेमा सोधेँ । हजुरबा “एकसातादेखि गंगालाल हृदयरोग केन्द्रमा उपचार गर्दै हुनुहुन्छ” भन्ने खबर पाए पछि मैले त्यही कार लिएर अस्पतालतिर लागेँ । मेरा आँखाले हजुरबाको देश देखे पनि मेरो मन भने हजुरबालाई देख्न आतुर थियो । गंगालाल अस्पतालको नयाँ भवनको आईसियु कक्ष बाहिर हजुरबाको नाम र कोठा लेखिएको थियो । त्यसैको आधारमा भित्र छिरेँ ।
मैले फोटोमा देखेको हुनाले हजुरबालाई ठम्याउन कठीन भएन । अस्पतालको बेडमा उहाँका दुबै पैतालालाई जोडेर ढोग गरेँ । हजुरबाका दुबै आँखाबाट आँशुको भल बग्यो । शायद, ती आँशुले मलाई चिनेर माया गरेका थिए । शायद, ती आँशुले अन्तिम प्रहरमा मेरो ड्याडलाई खोजिरहेका थिए । शायद, तिी आँशुले २५ वर्षदेखि सँगालेका मनका अरु धेरैकुरा गरिरहेका थिए । म त्यो रात, रातभर हजुरबाको हात समातेर बसेँ । हजुरबा मसंग बोल्न खोज्नु हुन्थ्यो तर उहाँको भित्रदेखि आएको पीडाको ‘हिक्क’ ‘हिक्क’ ले बोल्न सक्नु भएन । त्यस्तो बेला उहाँको दुबै आँखाबाट बलिन्धारा आँशु बग्थे । मैले आँशुमा एउटा पुस्तक पढने फगत प्रयास गरेँ । उहाँ बोल्नै सक्नु भएन । उहाँको आँखामा मायाको सागर उर्लेको थियो ।
भोलीपल्ट बिहान हजुरबाको देशको १० बजे मेरो अधिल्लो दिनदेखि समातेको हातलाई क्षणभर पनि नछोडी हजुरबाले प्राण त्याग गर्नु भयो । लाशलाई पशुपतिनाथको आर्यघाटमा लगियो । त्यहाँ सामान्य विधि सकेपछि हजुरबाको ईच्छा अनुसार दुबै आँखा तिलगंगा अस्पताललाई दान दिइयो र मृत शरिर शिक्षण अस्पताल महाराजगन्जलाई जिम्मा लगाईयो । अस्पतालको एम्बुलेन्समा चीर नीद्राका लम्पसार परेको हजुरबाको शरिर र अनुहारलाई अन्तिम पटक हेरेँ ।
हजुरबासँग सोध्ने मेरा सबै प्रश्नहरुलाई सेता हिमालले दिएको रुमालमा सुरक्षित राखेर उहाँको आँशुमा रुमलिएको माया लिएर म अमेरिका फर्केँ । हजुरबालाई देखे पछि मलाई नेपालको माया झन् बढ्यो । मैले मेरो गर्लफ्रेन्डलाई सबै बेलिविस्तार लगाएँ । मेरो भावना उनले राम्रोसँग बुझिन । एक वर्ष वितेपछि म भासुको भीर हुदै बैतडी पुगेँ । महाकालीको एक अँजुली पानी पिएँ । जुलाघाटको जिर्ण झोलुङ्गे पुलसँगै महाकालीको फोटो खिचेँ । महाकालीको पानी पिएर उकाली ओराली गरेकी कन्यासँग त्रिपुरा सुन्दरी मन्दिरको आँगनमा विवाह गरेँ । मलाई थाह छैन मेरो हजुरबाको आत्मलाई मेरे निर्णयले कति सुख देला । तर, आज म भने असाध्यै खुशी छु किनभने हजुरबाको माया र प्रभावले मेरा छोराछोरी नेपाली भएका छन् । तिनले नेपाल र महाकालीलाई बिर्सने छैनन् ।
अहिले पनि मेरो कारको अगाडिको सिटमा मैले कसैलाई बस्न दिएको छैन । लसएन्जलसमा भएको मेरो घरको एउटा कोठाको विछौनामा मैले कसैलाई पनि सुत्न दिएको छैन । त्यो कोठा मेरो हजुरबाको हो । कारको सिटमा मैले हजुरबाको यादलाई राख्ने गरेको छु । मसँगै वहाँ घुम्नु हुन्छ र मैले उहाँलाई शहर चिनाउछु । शहर घुमेर आएपछि त्यही विछौनामा उहाँ आराम गरिरहनुहुन्छ । अनि म, हजुरबाको देशबाट ल्याएको हजुरबाले आँगनमा कुल्चेको एक मुठी माटोलाई सिरानीमा राखेर मेरो हजुरबाको हात समातेर आराम गर्ने गरेको छु । हरेक रात सपनामा आउने हजुरबा र सेता हिमालसँग रमाउदै हजुरबाको देश पनि घुम्ने गरेको छु –निरन्तर !
प्रकाशितः जनमत मासिक, अङ्क २३३, फागुन २०७३बाट साभार

पानी घट्ट

प्रज्ञा प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित समकालिन साहित्य, त्रैमासिक पत्रिकाको २०७६ भदौ–कात्तिक, अंक ८९ मा प्रकाशित ।
पानी घट्ट


विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली


पर्वतको बिहादीदेखि लुरिङकोट जाने बाटोमा पूर्णगाम भन्ने सानो गाउँ छ । चारैतिरको दृश्य छर्लङ्ग देखिने भएकाले प्राकृतिक सुन्दरता भने भकारीभरि टम्म रहेको छ–पूर्णगाममा । समुद्र सतहदेखि एक हजार सात सय मिटरको उचाईमा रहेको यो गाउँबाट दक्षिणमा पाल्पादेखि गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी र उत्तरमा धवलागिरिदेखि अन्नपूर्ण हिमालयसम्मको लामो पर्वतमाला देखिन्छ । जडिबुटी, घाँसपात, कोदो, मकै, फापर र आलुमा उत्तिकै धनी छ । तर, खानेपानीको सहज रूपमा उपलब्ध नहुनु त्यहाँका महिलाको कष्ट बनेको छ ।
आजभन्दा चालीस वर्ष अघिसम्म बिहादीमा परिवार नियोजन भन्ने कुरा थाहै थिएन । सहरबजारतिर बसेको कसैले परिवार नियोजन गरी गाउँमा आएको थाहा पाए भने उसले छोएको पानी पिउँदैनथे, गाउँलेले । भगवानको कृपा भन्दै महिलाले गर्भधारण गर्न सक्ने उमेरसम्म छोराछोरी जन्माउँथे । कती बच्चालाई आमाले घाँसको भारीसँगै जन्माउँथे भने कति आमाहरू घाँस काट्दाकाट्दै बच्चा जन्माउन नसकेर मर्थे । केही सन्तान भगवान्को प्यारो भएर जान्थे भने केही आमाबाबुको काखमा हुर्केर बुढेसकालको लौरो बन्थे । झब्रीखोलाको पानी घट्टझैँ गाउँले जीवन कष्टसाथ घुमिरहन्थ्यो–निरन्तर । पानी सुक्दा घट्ट रोकिएझैँ मृत्युनै चम्परानको दिन हुन्थ्यो । भगवान्ले त्यस्तै न्याय गरेका थिए, बुढाबुढीले त्यही भन्थे ।
धेरै छोरा पाउने आमाबाबुलाई भाग्यमानी भन्थे । गाउँमा कहलिएका केहि धनी मानिसले दुई–तीनवटासम्म श्रीमती बिहे गरेर भित्र्याउँथे । पराइघर गएर ढिँकी–जाँतो, दैलो–पोतो, घाँस–दाउरा, र लाला–बाला जन्माउँदै जीवन बिताउने हुँदा छोरीलाई स्कुल किन पठाउने भन्ने मान्यताले जितेको थियो । त्यसो भन्ने बढी फेरि आमा नै हुन्थे । ‘आमा भएर आमाले पाएको दुःख छोरीले खेप्न नपरोस्’ भन्ने चेत आमाको मनमा उब्जेको थिएन । आज पनि छैन धेरै आमामा । थियो त मात्र ढिँकी–जाँतो, वनपात र सन्तान जन्माउने खुबी ।
सन्तान धेरै भएकै कारणले बिहादी छर्छरेका रत्नाकर पराजुली आफ्नो अंश दाजुलाई बेचेर पूर्णगाम लेकमा बसाइँ सरे । लेकबाट बेँसी झर्नुपर्नेमा उनी बेँसीबाट लेकतिर चढेका थिए, चाकल माडेर दुध, दही, महि र घिउ मज्जाले खाने लोभले । अल्छी नगरी काम गर्ने, गोरस मज्जाले खाने भन्ने सिद्धान्तका थिए रत्नाकर । लेकमा बारी र घाँसको दुःख नहुने भएकैले उनी लेकतिर लागेका थिए ।
पूर्णगाम लुरिङकोटको मगर गाउँभन्दा केहि तल पर्छ । रत्नाकरका बाबुले एउटी ब्राह्मणकन्यालाई बिहे नगरी ल्याएकाले उनी ल्याइते भइन् । ल्याइतेबाट जन्मेका सन्तान एक खुड्किलो तर झर्ने चलन थियो । तिनै ल्याइतेबाट जन्मेका रत्नाकर जैसी भए । रत्नाकरका बाबुले बिहे गरेर ल्याएकी आमातिरका दाजुभाइ भने उपाध्याय नै भए ।
आमा प्रमुख भएर खेतिपाती, पशुपालन, गाउँ र परिवार सुरक्षाको खटनपटन गर्ने हजारौँ वर्ष पुरानो व्यवस्थामा सबै समान हुन्थे । पुरुषको हैकम, जातपात र भेदभाव बढ्यो, महिलालाई दासी र यौनतृष्णा मेटाउने साधनको रूपमा हेरिन थाल्यो । त्यसपछि स्वर्गजस्तो त्यो समाज नर्कमा परिणत भयो । पुरुषकै बोलवाला भएको समयमा पुराण, उपनिषद्, श्रुति, स्मृतिहरूको विकास भयो र तिनमा दबाउने संहिताबाहेक महिलाको भूमिकाबारे उच्चारण गर्न नै खोजिएन । पत्नीले पतिलाई देवताको रूपमा पूज्नुपर्ने संहिता बनाइयो । नेपालको पहाड तथा तराईमा रहेका क्षेत्री र बाहुन जातिमा नारीलाई दमन गर्ने परिपाटी अन्य जातिमा भन्दा आजका दिनसम्म पनि अचाक्ली नै बढी छ ।
तीस–बत्तीस सालतिरको कुरा हो रत्नाकर लेकतिर लाग्दा चकौदे, ठौवा, वाहाकीतिरका एक–दुई परिवार ‘मधेस गए ‘रे’ भन्ने सुनिन्थ्यो । कोही गएको एक सातामा नै ‘सर्पले डसेर म¥यो ‘रे’ भन्ने खबर पनि आइहाल्थ्यो । त्यसैले त्यसबेला मधेस झर्नेलाई ‘काल खोज्न गएको भन्थे’ गाउँलेले । त्यसबेला मधेस झरेर उतै बसोबास गर्ने परिवारका सन्तान अहिले अर्बपति बनेका छन् ।
रत्नाकरमा त्यस्तो कुनै चाहना थिएन । रत्नाकरले पुर्खाले आर्जेको क्षेत्रमा ‘सन्तानले कमसेकम आटो–पिठो र दुध–दही–मही–घ्यू छ्यालब्याल हुने गरी खान पाऊन्’ भन्ने सोचाइ राखेर समथर फाँट, भरिभराउ गाउँ, दाजुभाइ, इष्टमित्र सबैलाई छोडेर पूर्णगाम वनको नजिक धेरै बारी र खरबारी किनेर साँच्चिकै किसान भएर बस्न थाले । उनको गोठमा चारवटा लैना भैँसी र ठूल्ठूला जुरा भएका हल गोरु र एक खोर बाख्रा उनी बाँचुञ्जेल कहिल्यै टुटेनन् । खोरमा नै घुसेर चितुवाले पाठापाठी खाइदिँदा पनि उनले बाख्रा पाल्न छोडेनन् । उनका चार भाइ छोरा र दुई छोरी भए । माहिलो राधाकृष्णले बाहेक अरूले एस.एल.सी. पास गरेनन् ।
जेठो छोरा मद्रासमा धेरै वर्ष चौकीदारीको काम गरेर गैँडाकोटमा एक कठ्ठा जमिन लिएर त्यसमै छाप्रो बनाएर बसे । पूर्णगामको अंश माहिलो भाइलाई नै राजिनामा गरिदिए । कुल पूजामा बाहेक अरू समय गाउँ फर्केनन् । पढेलेखेको राधाकृष्णले प्राथमिक विद्यालयमा स्थायी जागिर पाए । त्यही जागिरले गर्दा बाबुले आर्जेको पूर्णगामको बारी र खरबारीको रेखदेख गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो ।
समयले कहाँदेखि कस्तो फड्को मार्छ भन्ने कुरा लेकमा बसेर बादलको भुल्को हेरेर रमाउँदै घाँस काट्ने र पानी घट्टझैँ अठार–बीस घण्टा वनपाखामा फहरिने किसानलाई के थाहा ? पहाड कुरेका शिक्षित शिक्षक उनी नै अरू अनपढ दाइ र भाइभन्दा कमजोर भए आर्थिक अवस्थामा । पूर्णगामको उनको पचास रोपनी बारी बिक्री गर्दा गैँडाकोटमा उनले एक कठ्ठा जमिन किन्न नसक्ने भए ।
सुजाताको बिहे पन्ध्र वर्षको उमेरमा राधाकृष्णसँग भयो । उनको माइतीनजिकै स्कुल भएर पनि छोरी भएकै कारण उनले पढ्न पाइनन् । सुजाताको भाइ भने स्कुल जान्थ्यो । उसले पढेको सुनेर क, ख चिनेकी थिइन् । बाख्रा हेर्न वन जाँदा, घाँसपात गर्दा, पानी लिन पधेँरा जाँदा एकदेखि सयसम्म गन्न जान्ने भएकी थिइन् । उनी दुलही भएर पूर्णगाममा रत्नाकरको माहिली बुहारी भएर घर भित्र छिर्दा त्यो घर साँच्चिकै रमाइलो थियो । गोठभरि मोटाघाटा भैँसी, एक हल गोरु र एक खोर बाख्रा थिए । ठूलो परिवार, घर रमाइलो थियो । परिवारका सानाठूला सबै सदस्यले केहि–न–केहि काम गरेकै हुन्थे । हात बाँधेर बस्ने फुर्सद कसैलाई थिएन । सुजाता घर भित्रिएको एक महिनामा नै त्यो घरको उठबस सिकिन् । माईतमा आमाले सिकाएका कुरालाई सम्झँदै व्यवहारमा उतार्न थालिन् ।
सुजाता भित्रिएको बेला रत्नाकरको जेठो छोरा र ठूली छोरीको बिहे भइसकेको थियो भने दुई छोरा र कान्छी छोरीको बिहे भएको थिएन । रत्नाकर बलिया थिए । सुजाताकी सासूले भातभान्सा गरे पनि खोकिरहन्थिन् । खोकी लागे पनि ससुराले नदेख्ने गरी कटुसको पातमा सुकेको काँचोपात बेरेर बिँडी तान्थिन् । त्यो बानी थाहा पाए पनि रत्नाकरले केहि भन्दैनथे ।
समयले भ्याएसम्म र शरीरले थेगेसम्म काम गर्न थालिन् सुजाताले । बिहान चार बजे ससुरा उठ्थे । त्योभन्दा पहिले लोटामा पानी लिएर सुजाता दिसा गर्न असुराको झाङतिर जान्थिन् । फर्केर हातमुख धोएपछि ससुराको लागि दिसा गर्न जाँदा लिएर जाने गोलो आकारको सानो बौना (लोटा)मा र फर्केपछि हातमुख धुन अम्खोरामा पानी राखिदिन्थिन् । मुख धोए पछि रत्नाकर भकारो सोहर्न गोठतिर जान्थे । सुजाताले अँगेनोमा आगो फुकेर अँगेनो अनि दैलो लिप्थिन् । आँगनवरपर कुचो लगाएपछि डोकोमा गाउरी (गाग्रो) हालेर पानी लिन जान्थिन् जुन एक घण्टा टाढा थियो । रत्नाकरले घरका सबै जना गाग्रो लिएर नुहाउन पधेँरा जान र फर्कँदा पानी लिएर आउने व्यबस्था मिलाएका थिए । भैँसी र गोरुको लागि पोखरीमा जम्मा भएको पानी खान दिइन्थ्यो । बर्खाको बेला भने बलेनीको पानी सँगेल्थे ।
‘भैँसी दुहुने बेला भएन ?’ अँगेनामा धुँवामा रुमल्लिँदै बुढीले सोध्थिन् । रत्नाकर भने गोबर सोहोरेपछि भैँसीलाई कुँडो पकाउन, घाँस हालिदिन, दुहुने हरियोपरियो डाले घाँस खोज्न र भैँसी दुहुन व्यस्त हुन्थे । भैँसी दुहेपछि मात्र नुहाउँथे । उता सासूले आगो फुकेर दुध तताउँथिन । कहिले बिहानको धन्दा सकेपछि चिनी र चियापत्ती भएको बेला दुध चिया नभए एक–एक मुठी तातो दुध सबैले खान्थे ।
‘दुलही पानी लिएर आएकी हौ ? लौ, अलिकता मकै र एक मुठी तातो दुध खाएर घाँस काट्न जाऊ । आज ठूलो पाटोमा कोदो रोप्ने हो । त्यतैको घाँस काटेर ल्याउनु, कोदो रोप्न सजिलो हुन्छ । बेलुका फर्कँदा सबैले त्यतैबाट घाँस ल्याउनु । पहाडको जीवन ! के गछ्र्यौ ? हामी आईमाईको जीवन त तल झब्री खोलाको पानी घट्टजस्तै हो बाबै । सास रहेसम्म घोटिईरहनु पर्छ’ सासूले भन्थिन् ।
अँगेनावरपर बसेर सबैले एक–एक मुठी तातो दुध खाएर आ–आफ्ना काममा हिँड्थे । बिहान ढिलो भएको दिन सुजाताले अघिल्लो दिन बेलुकीको हाँडीमा भुटेका मकै पटुकाभित्र राखेर घाँस काट्न जान्थिन् । घाँस काट्दै, चरीसँगै गीत गुन्गुनाउँदै, मकै टोक्दै गर्दा डोको भरिएको चालै पाइँदैन्थ्यो । घाँस काट्न भने टाढा जान पर्दैनथ्यो ।
घाँस काटेर फर्केपछि खाना खानेबेला हुन्थ्यो । मौसमअनुसार मकैको आटो, कोदो वा फापरको ढिँडो, दाल, तरकारी, दही, मोही र दुध मुख्य खाना हुन्थ्यो । खाना खाएर भाँडा माझेपछि वर्षाको समयमा कोदो रोप्ने मुख्य काम हुन्थ्यो । मेलाबाट फर्केपछि एक खेप पानी लिएर फर्कँदा बेलुका झमक्क साँझ परेको हुन्थ्यो । त्यसपछि कुटन–पिसनको काम हुन्थ्यो । बेलुकामा कि त कोदोको गिलो रोटी कि भुटेको मकै पाक्थ्यो । तरकारी त्यति पाक्दैनथ्यो बेलुकामा । रोटी पकाउँदा खुर्सानी, नुन र घिउ हालेर भुटेको छोप हुन्थ्यो भने मोही दुध हुन्थ्यो नै । ससुरा, सासू, लोग्ने, देवर र नन्दले खाएपछि बल्ल सुजाताको खाने पालो आउँथ्यो । खाएर भाँडा माझ्दा जहिलेसुकै रातको दस–एघार बज्थ्यो ।
सासूको खुट्टा मिचिदिएपछि ‘दुलही जा सुत् थाकिस् होला । बिहान चाँडै उठ्नुपर्छ ।’ भनेपछि मात्र सुत्ने कोठीतिर जान्थिन् सुजाता ।
बिहे गरेर लोग्नेको घर गएपछि दैनिक सत्र–अठार घण्टा खट्थिन सुजाता । गाउँमा त्यति काम सबै बुहारीले गर्नैपथ्र्यो । त्यति गर्दा पनि सासूले जस नदिने, लोग्नेले कुट्ने–कोपर्ने र भोकभोकै सुत्नुपर्ने पनि हुन्थ्यो कति बुहारीलाई । सत्र–अठार घण्टा घाँस–दाउरा, मेलापात, जुठो–चौको गरेर फहरिन परे तापनि सुजाताले भने त्यस्तो भोग्नुपरेको थिएन ।
लोग्ने सुतेको कोठीमा पुगेपछि बल्ल सुजाताले विश्रामको लामो सास तान्थिन् । बिहान चार बजेदेखि भिरेका बुलुस र फरिया कति पटक पसिना र पानीले भिज्दै सुक्दै गरेका हुन्थे । ती कपडा फुकाल्थिन् । ओभानो पेटीकोट र ब्लाउज फेरेर लोग्नेका खुट्टा मिच्न थाल्थिन् । शरीर थकाइले लोत परेको हुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ त लोग्नेको खुट्टा मिच्दामिच्दै उनी भुइँमा निदाउँथिन् । कहिलेकाहीँ भने राधाकृष्णको चाहनाअनुरूप उनको यौनतृष्णा पूरा गर्न साथ दिन्थिन् । थकित सुजातामा पनि यौनचाहना नहुने त कुरा भएन । तापनि लोग्नेको यौनचाहनामा सुजाता बाँधिन्थिन् । यौनेच्छामा राधाकृष्ण बढी नै थिए । सुजातालाई थकाइ लागेको होला, उनका पनि केहि चाहना हँुदा हुन्, उनको मनमा के–के कुरा तरङ्गित भएका होलान् भन्ने ख्याल राधाकृष्णले गर्दैनथे । उनको राम्रो पक्ष के भने स्कुल गएर फर्केपछि घरको धन्दामा सहयोग गर्थे । बस् !
भोलिपल्ट कुखुराको भालेको डाकोसँगै काम सुरु हुन्थ्यो । हिउँदको पुस र माघमा बाहेक अन्य समय कामको चटारो नै हुन्थ्यो । हिउँदमा खर काट्ने, दाउरा काट्ने र गुन्द्री बुन्ने काम हुन्थ्यो ।
रत्नाकरको घरमा खस्रोमिठो जे छ खान दुःख थिएन । लेकमा भए पनि पाहुना परिरहन्थे । खानको लागि लोभ गर्दैनथे । अरूका घरमा बुहारीले दुध–दही खान चाडबाड कुर्नुपथ्र्यो तर सुजाताको घरमा त्यस्तो थिएन । घरमा जे पाकेको छ त्यो सबैले खान पाउँथे । बुढा रत्नाकरले कहिलेकाहीँ हकार्दै भन्थे –‘काम गर्ने बुहारीलाई खान नमार है । जीउसित भएको बेला झन् दुध–घिउ नटुटाइदे ।’
त्यस्तै रीतले समय गुज्रँदै गयो । रत्नाकरले बाँकी दुई छोरा र एक छोरीको पनि बिहे गरिदिए । परिवार ठूलो हँुदै गएको थियो । रत्नाकर टाठै हुँदै साइँलो र कान्छो छुट्टिएर गुलरिया ससुरालीको नजिक गए । घर राम्रैसँग चलिरहेको थियो । सासूको दम बढेर दिनमा दुई–तीन पटक मूर्छा पर्थिन् । त्यसपछि भने सुजाताले भित्र पकाउने काम पनि गर्नुप¥यो ।
सुजाताले अठार–अठार महिनाको फरकमा तीन छोरा र दुई छोरी जन्माइन् । एउटा छोरो आठ महिना पालेपछि निमोनिया भएर बित्यो । छ महिनाको गर्भवती भएको बेला एकदिन सुजाता खाङ्ग्रे डोकाको घाँसको भारीसँगै चिप्लेर चार बल्ड््याङ खाइन् । कम्मर नराम्रोसँग बजारियो । त्यसबेला पन्ध्र दिनसम्म गर्भाशयबाट रगत बग्न रोकिएन । गर्भ खेर गयो तर रगत थामिएन । डोकोमा बोकाएर पाल्पाको मिसन अस्पताल लगेर उपचार गरेपछि उनी बाँचेकी हुन् । छैटौँ बच्चा पेटमा हँुदा लडेर रक्तस्राव भएपछि सुजाता कमजोर बन्न थालिन् । त्यो दिनदेखि थाहै नपाई उनलाई रोगले समातेछ ।
माघको महिना । लेकको गाउँ बिहान, बेलुका र राति निकै चिसो बढेको थियो । कालीपारका डाँडा, गोल्र्याङको जुरा तिर तीन दिनपहिले हिउँ परेपछि जाडो निकै बढेको थियो । रत्नाकरकी श्रीमतीको खोकी पनि बढ्दै गएर दममा परिणत भयो उनले भात पकाउन छोडेको दुई वर्ष भइसकेको थियो । त्यहाँ वरपर औषधीमुलो गर्ने कुनै ठाउँ थिएन । रत्नाकरले रानीपानीमा पुगेर औषधी ल्याएर खुवाउँथे । अलि राम्रो उपचार गर्न पाल्पा नै पुग्नुपथ्र्यो । भात पकाउँदा दिनमा कम्तिमा चार घण्टा धुवाँमा बस्दा गाउँका प्रायः सबै महिलालाई दम थियो । त्यसलाई सामान्य रूपमा नै लिइन्थ्यो । त्यसैले उनले पाल्पा लैजान त्यति जोड दिएनन् ।
चिसोको बेला दम झन् बढ्यो । सासू बिस्तारामा परेको दुई महिनाजति भएको थियो । सुजातालाई कामको भ्याइनभ्याई थियो । छोराछोरीको स्कुल, लोग्नेको स्कुल, घाँस, मेलापात जता हे¥यो उतै काम अलपत्र थियो । सुजाता आफू पनि हिजोजस्ती थिइनन् । पहिले जस्तो काम फाँड्न सक्दिनथिन् । हुन त छोराछोरीले हात नदिएका होइनन् । पहाडको जीवन नै त्यस्तै हो । के हिउँद, के बर्खा दिनभर नघोटिएसम्म जीवन चल्दैनथ्यो ।
लेकमा परेको हिउँ पग्लेको थिएन । हिउँ परेपछि चिसोले हातखुट्टा कक्क्रक्क हुन्थे । चिसोमा साठी वर्ष नाघेकालाई हिउँद काटिन्छ वा काटिँदैन भन्ने त्रास हुन्थ्यो । बिहादीतिरभन्दा पूर्णगाम लेकमा पर्ने भएकाले साह्रै चिसो थियो । तल घर छर्छरेमा दाइको घरमा न्यानो हुने भएकाले केहि दिन त्यतै लगेर राख्ने योजना रत्नाकरले गरेका थिए । छर्छरे लैजाने भनेको अघिल्लो रात उनलाई लहरे खोकी लाग्यो र कोखा दुख्न थाले, सास फेर्दा करङ सपक्क तलमाथि गरेको देखिन थाल्यो । आगोको रापमा हत्केला तताउँदै सुजाताले सासूको छाती सेक्दै थिइन् ।
त्यसै बेला उनले सुजातालाई बोलाइन् र भनिन्– ‘दुलही सास फेर्न गाह्रो भएको छ । म बाँच्दिन क्यार ? घाँसको भारीसँग लडेपछि तँलाई पनि रोगले भेटेको छ । छोराछोरीको छिटो बिहे गरिदिएस् । राधाकृष्ण नराम्रो त छैन तर तँलाई तल–बितल प¥यो भने त्यसले अर्को बिहे नगरी बस्न सक्दैन । मेरा नातिनातिनीले दुःख पाउलान्, ख्याल गरेस् । तँ जस्तो बुहारी पाउनु मेरो कमाइ हो । हिमाल हाँसेझै तँ हाँसेको हेर्न मन थियो । तँलाई हाँस्न लेखेको रहेनछ । दुःखी कर्म रहेछ, तेरो । म त, तेरो काखमा मर्न पाए मलाई अरू केहि चाहिँदैन । ’
सुजाता त्यो रात धेरै बेर रोइन् । आफू कमजोर भएकी थिइन् । सासूको त्यो अवस्था । केटाकेटी सान्सानै छन् । लोग्नेले फाँडेर कामको ताराबारा लाउन सक्दैनन् । ससुरा पनि बुढा हँुदैछन् । यस्तै कुरा सम्झँदा उनलाई पूर्णगामको पहाडले गर्लम्मै थिचेजस्तो लाग्यो । झब्री खोलाको पानी सुकेर एकाएक घट्ट ठप्प रोकिएझैँ लाग्यो । तर, आफैँलाई सम्हाल्दै काममा लागिन् । डोको–नाम्लो, खेतबारी गर्दा नै उनले आपूmलाई हलुङ्गो भएको ठान्थिन् र जीवनको घट्ट घुमाउथिन्–एक तमासले ।
सुजाता र रत्नाकर बिरामीसँगै बसेका थिए । राति दुई बजेतिर बीस मिनट बुढी निदाइन् । त्यसपछि फेरि लहरेखोकी लाग्यो । त्यो खोकीले आखिर उनलाई लगेर नै छोड्यो । सुजाता डाँको छोडेर रुन थालिन् । त्यही बेला राधाकृष्ण र केटाकेटी पनि उठे । सुजाताको जेठो छोरालाई छर्छरे पठाएर हजुरबालाई खबर गर्न पठाए । रुँदै सुजाताले तुलसीको मठवरपर लिपपोत गरेर चोखो पारिन् । बाबु–छोराले बुढीको लासलाई तुलसीको मठ नजिक लगेर राखे । एक दुई गर्दै छिमेकीहरू आए ।
गाउँबाट दाजुभाइ आएपछि मात्र लासलाई कालीगण्डकीको तीर पूर्तिघाट नजिकै तेलचाप्रे घाटमा लगेर दाहसंस्कार गरे । गाउँमा बुढो भइसक्दा पनि अर्को बिहे गर्ने बाटो राख्न लोग्ने मानिस श्रीमतीको मलाम जाँदैनन्, कपाल खौरँदैनन् र क्रिया पनि गर्दैनन् ।
अनौठो भयो । रत्नाकर घाट गए । उनले पनि कपाल खौरे । केहि मानिसले ‘किन त्यसो गरेको ?’ भन्दा उनले डटेर जवाफ दिए– ‘मृत्युपछि छोराले क्रिया बस्नु आमाबाबुको सम्मान र आदरको खातिर हो । पितृलाई स्वर्गको बास गराउने भन्ने कुरा परम्परा हो । तर, मृत्युपछि को कहाँ पुगे भन्ने कस्ले देख्छ र ? जीवन यहीँ नै हो । यहीँ जीवनमा राम्रो कुरा जे सकिन्छ त्यो गर्ने हो । पैतालीस वर्ष पहिले पाँच वर्षकी हुँदा त्यो हाम्रो घर भित्रिएकी हो । मेरो सारा संसारको सृष्टि र सृजना गर्ने त्यहीँ हो । त्यो मर्दा म मलाम नजानु, कपाल नखौरनु र कमसेकम छोराछोरी क्रिया बस्दा ठाडै क्रिया नगर्नु भनेको मैले मेरी श्रीमतीलाई अन्याय गर्नु हो ? घरको मुली मान्छे भनेको घरकी लक्ष्मी मेरी श्रीमती नै हुन्, त्यसैले मैले उनलाई हेला गर्नुहुँदैन । धर्मशास्त्रमा के लेखेको छ कुन्नि म त लेकाली किसान, मलाई थाहा छैन । मेरो मन पूर्णगामबाट देखिने सेतो हिमालजस्तै सफा छ । मेरो मनले जे देख्यो म त त्यहीँ गर्छु ।’
श्रीमती मर्दा घाट गएको, कपाल खौरेको र ठाडो क्रिया गरेको कुरा आगो सल्केझैँ चारैतिर फैलियो । उनले नारी सम्मान देखाएकामा गाउँका युवा तथा वृद्ध खुसी थिएनन् । तर, गाउँका महिलाबीच भने खुबै चर्चा भयो ।
‘रत्नाकर बाजेले बज्यैलाई पहिलेदेखि नै माया गर्ने हुन् नि दिदी ।’
‘दम देखिएपछि उनलाई मेलापात पर्म गर्न पनि पठाएनन् । घरको काममा मात्र लगाए ।’
‘बुहारी सुजाता आएपछि त झन् उनलाई सुख थियो । सारै लक्षिनकी रहिछ बुहारी त !’
‘कालको सामु कस्को के लाग्दो रहेछ र ?’ तेर दिनसम्म यस्ता कुरा मेलापात, पधेँर, खरबारी जताततै सुनियो ।
जेठो छोरा र बुहारी सातौँ दिनमा, साइँलो र कान्छोका परिवार तेस्रो दिनमा काजक्रियामा सामेल भए । माहिलो राधाकृष्ण घरै बस्ने भएकाले एकवर्षसम्म सेतो लुगा लगाएर क्रिया गर्ने भयो । अरू भाइले कपडा फुकाए तर बिटुलो नखाने निर्णय गरे । काम सकिएपछि सबै आआफ्नो ठाउँतिर लागे ।
त्यसपछि फेरि दिनहुँ आफूले गर्ने काम गर्नैप¥यो । बारीमा मल बोक्ने बेला भयो । बर्खालाई दाउरा काट्ने, खर काटेर थन्क्याउने, गेडागुडी केलाउने, मस्यौरा पार्ने, गुन्द्री बुन्ने । यस्तैमा हिउँद सकियो ।
बुढीको मुत्युपछि रत्नाकरले एउटा भैँसी बेचेर तीनवटा मात्र राखे । दुईटा मात्र राख्न खोजेका थिए सुजाताले ‘बारीमा मल के हाल्ने ? मल नहाले मकैको घोँगा लाग्दैन । अनि के खाने ? केटाकेटी छन् । त्यति पाल्न सकिन्छ’ भनिन् ।
बुढी पचास वर्षकी हुँदा बितिन् । बुढी बितेपछि रत्नाकरको हियो खसेछ । लोग्नेलाई कुनबेला के चाहिन्छ ? लोग्नेले मनमा के सोचेको होला ? कुनबेला के खाने कुरा बनाउनुपर्छ भन्ने सबै अड्कल गरेर उनले खानपान र मेलापातको कुरा मिलाउँथिन् । हुन त बुहारी सुजाताले सासूको काम गराइबाट धेरै सिकेकी थिइन् । तर, सुजाता त बुहारी नै हुन् नि ! साठी पुगेका रत्नाकरमा जे जति जाँगर, उत्साह, उमङ्ग, बल थियो नजानिँदो तवरले घट्दै गयो ।
रत्नाकरकी श्रीमती बितेको वर्ष दुईटा लैना र एक बकेर्नो भैँसी, एक हल गोरु र बाख्रामात्र थिए । बाख्रा चराउने काम पहिलेदेखि नै रत्नाकरले गर्थे । आलु र फापरसँग धान साटेर ल्याउँदा नै उनीहरूलाई चामल पुग्थ्यो । गाउँघरका दाजुभाइ र इष्टमित्रले नै धान बोकेर आउँथे र आलु, फापर लिएर जान्थे । लेकको आलु भनेपछि खोसाखोस नै हुन्थ्यो । त्यसबाहेक बचेको घिउ बेचेर आएको आम्दानी र राधाकृष्णको तलबले छोराछोरीको पढाइ, लत्ताकपडा, नुन र मट्टितेललाई पुग्थ्यो । रत्नाकर पहिले–पहिले नुन र तेल लिन बटौलीसम्म धाएका हुन् ।
घरको राखन–धरन सबै सुजाताले गर्न थालिन् । दुई छोरीले पाँच कक्षा पढेपछि स्कुल जान नै मानेनन् । दुवै छोराले मुस्किलले दससम्म पास गरे । घरधन्दा, टाढाको स्कुल, जागिर पाउन कठिन, वृद्ध भएका ससुरा, लोग्नेको स्कुल, बिग्रँदै गएको आफ्नो स्वास्थ्यको कारणले सुजाताले चाहेर पनि छोराहरूलाई त्योभन्दा बढि पढाउन सकिनन् । ठूलो छोरा जेठाजुसँग भारततिर लाग्यो । दुवै छोरीको बिहे गरिदिइन् ।
ऋतुझैँ परिवर्तन हुन्छ पहाडको जीवन । ससुराको पालामा जस्तै भयो सुजातालाई । पहिले देवर, जेठाजु, नन्दहरू हुँदा घर भरिभराउ थियो । जति काम गरे पनि थकाइ लाग्दैनथ्यो । नन्दहरू आफ्ना घर गए । जेठाजु र देवर पनि आफ्नै गर्न थाले । त्यसबेला सुनसान भएको घरमा राधाकृष्ण र सुजाताका सन्तानले आँगन भरिएको थियो । सुजाताका केटाकेटी हुर्के । नन्दहरूझैँ छोरीहरूलाई अन्माएर पठाइन् सुजाताले । जेठो छोरो मुग्लान पसेपछि सुजाताको पूर्णगामको घर फेरि चकमन्न भयो ।
साउने झरी झमझम परेको थियो । लेकमा जुका त्यत्तिकै लाग्थे । बादलले कतै केहि देखिदैनथ्यो । सेता बादलका भुल्का एकपछि अर्को गर्दै माथि आकाशमा पुगेर बाक्लो बादलमा विलय हुन्थे । बादल नलागेको बेला वरपर जताजतै गाढा हरियाली देखिन्थ्यो । वारिपारिका पखेराबाट झरेका सेता झरना हरिया पाखामा चाँदीको मालाजस्तै चम्कन्थे र झब्री खोलामा मिसिन्थे ।
‘भैँसी नफुकाए पनि हुन्छ तर बाख्रालाई एक घण्टामात्र पनि नचराउने हो भने खोरमा कराएर बस्नै दिँदैनन् । म दुई–तीन घण्टामा फर्कन्छु । पानी रहेपछि नजिकैको खरबारीमा गएर एक भारी घाँस काटेस् । कान्छालाई पनि लैजानू । घाँस बोकेर ल्याइदिन्छ । तिमीले नबोक्नु । न’भा स्कुलबाट आएपछि राधकृष्णले ल्याउला ।’ भन्दै सधैँझैँ रत्नाकरले बाख्रा लिएर वनतिर गए । सिमसिमे पानी परिरहेकै थियो ।
यस्सो उघ्रेको बेला एक भारी घाँस काटे । भारी बाँधे । बाख्रालाई फर्काउन वनभित्र छिरे । बाख्रा जम्मा गरे र घरतिर फर्काए । चर्दैचर्दै बाख्रा गोठतिर लागे । उनले पनि घाँसको भारी बोकेर बाख्राको पछि–पछि लागे । सधैँ हिँडिरहेको बाटो कुनै दिन अप्रत्यासित रूपमा काल बन्छ भन्ने के थाहा हुन्छ र ? एक ठाउँमा चारवटा खुड्किला भएको सानो गौडो थियो । रत्नाकर हातको लौरोको आड लिएर झर्दै थिए । त्यहीँबेला पाइला राखेको एउटा खुड्किलो नै भत्क्यो । रत्नाकर खोल्सोमा गएर गन्ड््याम्म खँदारिए । घाँसको भारी एकातिर आफू अर्कोतिर भए । निकै बेर चल्न चल्बलाउन पनि सकेनन् । बिस्तारै दुई हातको सहाराले घुँडा टेके । कान्लो समातेर उभिन कोसिस गरे । दाहिने खुट्टाले टेक्न खोज्दा कम्मर असह्य भएर दुख्यो । लौरोको सहाराले भित्तोमा घस्रिँदै आँगनमा पुगेर बुहारीलाई बोलाए –‘सुजाता । बाख्रा खोरमा हुल त । मैले सकिनँ ।’
ससुराको पीडा मिसिएको स्वर सुनेर सुजाता अत्तालिँदै बाहिर निस्किन् । कान्छो नाति र राधाकृष्ण पनि बाहिर आए । रत्नाकर आँगनको डिलमुनि गड्यौलाझँै गुटमुटिएका थिए । तीनै जनाले उनलाई उचालेर पिँढीमा ल्याए ।
सुजाताले अत्तालिँदै सोधिन्–‘कहाँ के भो हजुरलाई ? कहाँ छेउ लड्नुभयो ? सबै ठाउँमा लेउ लागेको छ । झरीले गलेको छ । भारी गह्रौँ थियो होला । हे, भगवान् ! अब के हुने हो ? ’
‘टेकेको टेकोनै भत्केर भारीसँगै लडेँ । टेक्दा दाहिने कम्मर असाध्यै दुख्छ । भाँचियो कि क्या हो ? अब दुःख पाइस् बुहारी । ए ! माइला जा बाबु त्यो घाँसको भारी लिएर आ । अब घाँस काट्न सक्छु सक्दिनँ ? ’ बुहारीलाई जवाफ दिँदै उनले राधाकृष्णलाई आफूले बोकेर ल्याउन खोजेको भारी लिएर आउन भने ।
कान्छो नातिले बाख्रा खोरमा हुल्यो र आग्लो लगाइदियो । भकारो सफा ग¥यो । गोठको माथ्लो बलेनीनजिक ओभानोमा भएको घाँस भैँसी र गोरुलाई हालिदियो ।
राधाकृणले भँैसी दुहेर ल्याए । एक गिलास तातो दुध ससुरालाई दिइन् । अनदीको एकमाना धान जाँतोमा पिसिन् । सुपोले छिन्केर मसिनो भुससँगैको पिठो तयार पारिन् । पाँच मुठी घिउ तताइन् । त्यसैमा त्यो पिठो खुँडेर पुवा बनाइन् र ससुरालाई खान दिइन् । गाउँघरको औषधी त्यस्तै हो । ‘समान्य भाँचिएको पनि घिउमा पकाएको अनदिको पुवाले ठीक हुन्छ’ भन्ने विश्वास रहेको छ । घिउले तुरुन्तै ताकत दिने गर्छ । छोरा–बुहारी–नाति भएर रत्नाकरलाई त्यो रात त्यति अनदीको पुवा खुवाए । पानी झमझम परेकै थियो । उत्तरतिरको सिरेटो झन चिसो भयो । त्यो रात सुजाताबाहेक राधाकष्ृण र कान्छो नाति दुवैजना बुढाको छेउमा नै सुते ।
राधाकृष्ण र सुजाताले उपचारका लागि पाल्पा मिसन अस्पतालमा डोकोमा बोकाएर लैजाने निर्णय गरे । तर, रत्नाकरले एक साता घरेलु उपचार गर्ने सोच बनाए । लुरिङमा एकजना रोसनबहादुर मगर जडिबुटीको ओखती गर्न जान्ने थिए । रत्नाकरले उनले बनाएको औषधी खान थाले । अनदीको पुवा पहिलो दिन खाएझैँ बनाएर खाए । त्यसपछि भने सिधा उभिएर आँगन वरपर घुम्न र र दिसा–पिसाब गर्न जानसक्ने भए । बिस्तारै छोराबुहारीले काटेर थुपारेको घाँस हालिदिन सक्ने भए । पाल्पा जाने कुरा त्यत्तिकै भयो ।
त्यसैबेला रत्नाकरले अर्को भैँसी पनि बेचिदिए । रोसन भाइ ‘चार–पाँचवटा गोठमा बाँध्छु । त्यसबाहेक अरू बाख्रा पनि बेचिदेऊ । बाख्रा हेर्न अब म वन जान सक्दिनँ । बुहारीलाई चौरास हुने भयो । ऊ पनि बिरामी छे । छोरा स्कुल जानैप¥यो । यो नातिलाई मजस्तो गोठालो बनाउन त भएन नि । यसलाई पनि दाइसँगै पठाइदिनुपर्ला । ’
छर्छरे ठूल्दाइको ठूलो नातिसँग कान्छो नाति साउदी अरेबिया जाने भयो । उसैले कागजपत्र ल्याएको हुनाले हवाइजहाजको टिकट र कुस्मा गएर पासपोर्ट बनाउँदा लाग्ने खर्चबाहेक धेरै खर्च लागेन ।
सासूको देहावसानपछि सुजाता पनि कमजोर हुँदै गएकी थिइन् । ससुरा लडेपछि त उनमा साहस आउन छोडेको थियो । मनमा विरहले घरजम गर्न थालेको थियो । लोग्नेलेभन्दा ससुराले बरु उनको दुःख बुझेका थिए । सासूले सबै कुरा ससुरा र छोरालाई सँगै राखेर मर्नुभन्दा पहिले भनेकी थिइन– ‘बुहारीलाई ख्याल गर्नू । यो हाम्रो घरको घट्ट भई । यसलाई केहि भयो भने हाम्रो घरको जहाज चुर्लुम्म डुब्छ । भैँसी थोरै पाल्नू । खान पुग्ने मात्र खेती गरे हुन्छ । नातिहरू यहाँ पक्कै बस्दैनन् । राधाकृष्ण स्कुलले बाँधियो । ठीकै छ । पेन्सन हुन्छ । यी दुईले सकुञ्जेल गरेर खान्छन् । पछि छोराले अलिअलि हेरे पनि यिनलाई बुढेसकालमा दुःख हँुदैन । अब गोठालोको जमाना गयो । बिहादीबाट बसाइँ सर्नेहरू दिनदिनै बढ्दैछन् । हामी त झन् लेकाली । नातिलाई यहाँ राख्नुहुँदैन ।’
रत्नाकरले त्यसै गरे । भकारो सानो बनाए । नजिकैको बारीमा मात्र कोदो मकै रोप्थे । आलु पनि चाहिने जति लगाउन थाले । बुढेसकालको जीवन हो । घाँसको भारीसँग लडेपछि उठ्न त उठे । तर, खन–जोत गर्न, भारी बोक्न सकेनन् । घाँससम्म काटिदिन्थे । सुजाता र राधाकृष्णले ल्याएर भकारामा फाल्थे ।
लडेको एक वर्षपछि फेरि दुख्न थाल्यो । घरेलु उपचारमा नै उनी भर परे । अब ताकत दिने घिउ पचाउन पनि नसक्ने भएका थिए । वैँशमा जस्तो बुढेसकालमा घिउ कहाँ पच्छ र ? उनी कमजोर हुँदै गए । बल सकिए पछि ढाडको दुखाई पनि बल्झिँदै गयो । एक महिना जति आँगनभन्दा टाढा जान नसक्ने भएर थलिए । नयाँ वर्षको दिन थियो । उनी सत्तरी वर्ष पुगेको दिन; त्यो दिन बिहान कसैलाई बाहिर नजान भने । छिमेकी रोसन मगरलाई बोलाउन नातिलाई पठाए । उनको अनुहार अघिल्लो दिनभन्दा उज्यालो थियो । बिहान एक गिलास मनतातो दुध पिए । रोसनले नाडी छामे । नाडीको चाल असामान्य भएको रोसनको अनुहारबाट थाहा भएको थियो ।
सुजातालाई हेर्दै भने – ‘भैँसी एउटामात्र राखेस् । अब गोरु पनि बेच्नू । गाउँबाट ल्याएर जोत्नू । एक पटक पाल्पा गएस् । हामीलाई तैँले हेरिस् । तँलाई कस्ले हेर्ला खै ?’
छोरातिर फर्कँदै भने– ‘माइला सुजातालाई हेरेस् बाबु ! यो सिधा छ । दुःखमात्र गरी । हाम्रो घर यसले भरिलो पारी । बारीका पाटा बेचेर भए पनि यसको राम्रो उपचार गरेस् । यसलाई दुःख दिइस् भने दुःख पाउनेछस् । मर्नुभन्दा पहिले आमाले पनि भनेकी हो यसलाई कडा बिमार लागेको छ ।’
छिमेकीको हात समातेर भने –‘रोसन भाइ यसो आउँदै माइलालाई सम्झाए है’ ।
उनलाई सास फेर्न गाह्रो भइसकेको थियो । त्यस्तैमा बुहारीसँग पानी मागे । सुजाताले तीन थुर्मी पानी खुवाइन् । रत्नाकरले दुवै खुट्टा तनक्क तक्काए । हात पसारे । बुहारीलाई हेरेको हे¥यै प्राण त्याग गरे ।
सुजाताले उनकी सासूलेझैँ घर सम्हालेकी हुन् । त्यो कुरा सासू, ससुरा र गाउँले सबैले राम्रोसँग बुझेका थिए । गाउँको स्कुलको मास्टर भए पनि किन–किन माहिलोप्रति त्यति भर पर्दैनथे । जागिरे भएकाले बाबुले पनि कहिल्यै चर्को बोलेनन् छोरालाई ।
ससुराको देहान्तपछि आकाशले थिचे जत्तिकै कठिन भयो – सुजातालाई । राधाकृष्णले उनको बिमारबारे त्यति चासो दिँदैनथे जति उनका आमाबाबुले बुहारीलाई गर्दथे । मर्ने बेलामा ससुराले भनेझैँ घरसल्लाह गरेर एक भैँसी, एक गोरु र घरमा बाँध्ने गरी पाँच बाख्रा मात्र गोठमा राखिन् ।
समयको परिवर्तनसँगै गाउँमा पनि केहि नयाँ कुरा देख्न थालिएको थियो । पूर्तिघाट बजारमा एउटा फोनलाइन जोडिएको थियो । कहिले पन्ध्र दिनमा त कहिले एक महिनामा सुजाता पूर्तिघाट झर्थिन् र दुवै छोरा, जेठाजु, देवर, आफ्नी बहिनीलाई फोन गरेर मन खुसी पार्थिन् । उनलाई पूर्तिघाटबाट पूर्णगाम पुग्न पूरै उकालो चढ्नुपथ्र्यो त्यसैले फर्कँदा भने निकै कठिन हुन्थ्यो । छर्छरेमा पसेर आफन्तसँग भेटघाट गरेर फर्कँदा कहिलेकाहीँ खुरखुरेको डाँडोमा पुग्दा साँझ पथ्र्यो । साँझ परेपछि चितुवाको डर हुन्थ्यो त्यो ठाउँमा । पछि भने राधाकृष्ण नै जान थाले फोन गर्न ।
दुवै छोराले नुन–तेल खर्च पठाउन थालेका थिए । सुजाताको उपचारको लागि छुट्टै रकम पनि पठाइदिन्थे ।
ससुरा बितेको दोस्रो वर्षमा उनलाई फेरि रक्तस्राव भयो । त्यसबेला एक सातासम्म उनी उठ्न नै सकिनन् । प्राणपखेरु उड्ने हो कि जस्तो लाग्न थाल्यो उनलाई । उनका गाला छेडिए । पेट सेउजस्तै सेपटो भयो । आँखा भित्र पसेका थिए । वल्तिर–पर्तिरका छिमेकीले गाली गरेपछि मात्र राधाकृष्णले सुजातालाई डोकोमा बोकाएर पाल्पा लगे ।
पाल्पाबाट फर्केपछि तीन महिनासम्म अलि राम्रो भयो । घरधन्दा गर्न थालिन् । तर त्यसपछि एक दिन पानी लिएर फर्कँदा रगत बगेर बाटोमा नै ढलिन् । पाल्पा ठीक भएन भन्ने लागेर राधाकृष्णले उनलाई पोखरा गण्डकी अस्पतालमा भर्ना गरे । पोखरा पुगेपछि थाहा भयो सुजातालाई पाठेघरमा क्यान्सर भएको रहेछ । अस्पतालले रगत रोकिने मात्र औषधि दिएर सकेसम्म छिटो चितवन क्यान्सर अस्पताल लैजान सुझाव दियो ।
आमालाई लिएर कान्छी छोरी पूर्णगाम पुगिन् । घरमा सल्लाह भयो । छोरी र ज्वाइँको करबलले सुजातालाई चितवन लैजाने टुङ्गो लाग्यो । राधाकृष्ण गम्भीर देखिन्थे तर सुजाताको उपचारमा त्यति ध्यान दिँदैनथे । आमाबाबुले सुजातालाई त्यो घरको सारा जिम्मेवारी लिएकोमा गर्व गर्थे भने राधाकृष्ण सुजाताको यौवनसँग खेल्ने कुरामा बढी केन्द्रित देखिन्थे । जब उनी गम्भीर बिमार हुन थालिन् त्यसबेलादेखि राधाकृष्णले उनलाई कोदो रोप्दा उखेलेर फालेको ओइलाएको बोकेझारलाई जस्तै व्यवहार गर्दथे । त्यो उनले बुझेर मनको थैलीमा राखेकी थिइन् ।
सुजाता त्यति चिन्तित थिइनन् । जेठो छोराले उसको ठूलो बाबुको नजिक गँैडाकोटमा एक कठ्ठा जमिन किनेको थियो । बुहारी, नातिनातिनी भाडाको कोठा लिएर त्यतै बसेका थिए । कान्छो साउदी अरेबियामा भए पनि महिनामा तीस हजार रुपैयाँ कमाउँथ्यो ।
अस्पतालमा आफूसँगै बसेकी छोरीलाई भन्थिन्– ‘तेरो भाइको बिहे गर्नेबाहेक मेरो अरू कुनै धोको छैन । भाइलाई फोन गरेर छ महिना बस्ने गरेर आइज भन् । मेरो ठेगान छैन । तेरो बाबुको कुनै भर छैन । मैले यो घरभित्र छिरेको उनान्चालीस वर्ष भएछ । जेठो छोरो नै सैतीस वर्षको भयो । तेरी हजुरआमाझैँ म पनि तेरो बाबुको काखमा मर्न पाए हुन्थ्यो ।’ सुजाताले छोरीलाई भनिन् ।
‘आमा पीर नगर्नु भाइलाई बोलाउँछु । हामी सबै छौँ । चितवन गएर उपचार गरेपछि ठीक भइहाल्छ नि । न आत्तिनु । मन बलियो बनाउनु ।’ छोरीले आमालाई सम्झाउँदै भनिन् ।
फोन गरेको एक सातामा नै कान्छो छोरो साउदीबाट आइपुग्यो । भोलिपल्ट आमालाई लिएर चितवन क्यान्सर अस्पताल पुग्यो । तीन महिनासम्म चितवनमा बसेर उपचार भएपछि केहि सुधार भयो ।
कान्छाले आमालाई घर लिएर आयो र आमासँगै बस्यो । चितवनबाट फर्केको एक महिनापछि उनी फेरि बिमार भइन् ।
बिमारले आत्तिएकी सुजाताले छोरालाई भनिन्–‘कान्छा तँसँग पैसा कति छ ? मलाई एक पटक काठमाडौँमा जान मन छ । भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालमा राम्रो उपचार हुन्छ ‘रे । मलाई त्यहाँ पु¥याइदे न !’
त्यसपटक कान्छो छोरा, जेठी छोरी र जेठा ज्वाइँ भएर सुजातालाई भक्तपुर पु¥याए । छोरा र छोरीले उपचारमा कुनै कमी हुन दिएनन् । भक्तपुर अस्पतालमा भर्ना गरे पनि रगत, दिसा–पिसाब जाँच गरेको रिपोर्ट लिएर उनीहरू निजी अस्पतालका नाम चलेको डाक्टरकोमा पुगेर सल्लाह लिए । त्यसबेला जे उपचार गरिएको थियो त्यो नै सही भएको सुझाव डाक्टरले दिएपछि उनीहरूको मन ढुक्क भएको थियो ।
‘कान्छा मलाई घर लगिदे । म घरमा नै जान्छु । पूर्णगामको चिसो हावापानीमा ठीक हुन्छ । मलाई सास फेर्न गाह्रो भयो । यहाँको धुलो र धुवाँको गन्धले म झन् बिरामी भएँ ।’ सुजातालाई क्यान्सरले गाल्दै लगेकोले उनलाई पीडाले गर्दा छटपटी हुन थालेको थियो ।
एक महिना जति भक्तपुरमा राखेर सुजातालाई पूर्णगामको घर लगियो । छोरा–छोरी–ज्वाइँले उनलाई छोडेनन् । भक्तपुरबाट फर्कँदा जेठी बुहारी पनि सँगै घर गईन् । सुजाता शिथिल भइसकेकी थिइन् । दुई वर्षपहिले सुजातालाई देख्ने मानिसले उनलाई चिन्न मुस्किल भइसकेको थियो । दस वर्षपहिले घाँसको भारीसँग लडेर बल्झेको रोग पाठघरको क्यान्सरमा परिणत भएको थियो र त्यो अन्तिम अवस्थामा पुगेको रिपोर्टले जनाएको थियो ।
एक सातादेखि राधाकृष्ण पनि स्कुल गएका थिएनन् । घरको पिँढीमा टाँसिएकी उनकी सँगिनीको टिठलाग्दो हेराइले उसको छाती चरर चिरेजस्तै अनुभव गर्थे राधाकृष्ण कहिलेकाहीँ ।
एक साँझ कान्छो मात्रै आमासँग बसेको थियो । त्यसबेला उनले छोरालाई भनिन्– ‘कान्छा, तेरा बाको भर छैन । तेरा हजुरबाले गाउँलेले विरोध गर्दागर्दै पनि हजुरआमाको आदर र सम्मानको लागि मलाम जानुभयो, कपाल खौरेर क्रिया बस्नुभयो । तर तेरा बा क्रिया बस्ने त के कुरा म मरेपछि मलाम पनि जाने छैनन् । उनले तेर दिन नहँुदै अर्को बिहेको कुरा झिक्नेछन् । त्यसैले तैँले पनि आफ्नो दाइ, ठूलाबा, साइँला र कान्छाबासँग राम्रो व्यवहार गर्नू । उनीहरूले भनेको मान्नू । राम्रो परिवार हेरेर बिहे गरेस् । ’
सुजाता आँगनको वरपर घुमफिर गर्थिन् । जेठको महिना थियो । तराईतिर गर्मीले मानिस बेहोस भएका थिए । पूर्णगाममा भने अमृतजस्तै चिसो हावा सर्सर्ती बग्दथ्यो । बेलुका त पातलो सिरक ओढ्न नै पथ्र्यो । परिवारले उनलाई छोडेका थिएनन् । छर्छरेबाट पनि उनलाई भेट्न सासू, ससुरा, जेठाजु, जेठानी, देवर, देउरानी, भतिजाहरू सबै आउँथे । सुजाताले ‘सासू, ससुराको हेरविचार गरेको, त्यो ठूलो घर सम्हालेको, लेकमा बसेर हाड घोटेर त्यसबाट अमृत निकालेर पराजुली बुढाको घर सम्हालेको’ कुरा सबैले गर्थे । त्यसैले पनि त्यति टाढादेखि उनलाई भेट्न आफन्त आएका थिए ।
एक बिहान अचानक तीन महिनापहिले जस्तै उनको पेट फुल्यो । ‘पेट फुलेमा खान दिनु’ भनेर भक्तपुर अस्पतालले सिफारीस गरेको औषधी छोरी कान्छीले खान दिइन् । भारतबाट जेठो छोरा र जेठाजु पनि आइसकेका थिए । औषधीले काम गरेन । जेठो छोराले अस्पताल लैजान कर ग¥यो तर, सुजाताले मानिनन् । भक्तपुरका डाक्टरले उनलाई भनेका थिए –‘पेट फुलेमा, बढी दुखेमा यो औषधी खानू । औषधि त्यही हो । एक महिनालाई पुग्ने गरी लैजानू । आवश्यक परे थप्नू । अस्पताल आउनुपर्दैन ।’ पन्ध्र दिन नहुँदै बल्झेकाले उनलाई थाहा भइसकेको थियो कि उनी अब बाँच्दिनन् । राधाकृष्ण मलिन अनुहार लिएर एकछेउमा सुजातालाई हेर्दै बसेका थिए । छोरा–छोरी–ज्वाइँ–बुहारी वरपर बसेका थिए ।
सुजाताले गहभरि आँशु पारेर जेठाजु र ठूलो ज्वाइँलाई भनिन् –‘ कान्छोलाई टुहुरो नबनाउनु होला है ।’
त्यसैबेला उनले राधाकृष्णलाई भनिन्– ‘तपार्इंलाई सुख दिन झरी बादल भनिनँ । मैले पूर्णगामलाई पूर्ण बनाउन खोजेँ तर काल छिटै आयो । झब्रीखोलाको पानी घट्ट चलिरहेछ तर मेरो घट्ट रोकिने भयो माफ गर्नुहोला ।’
मृत्युको आक्रमण मानिसले थाह पाउँदो रहेछ । सुजाता मात्र चवन्न वर्ष भएकी थिइन् । सबैसँग बोल्दाबोल्दै उनको बोली बन्द भयो । सबै रुन थाले । अपराह्न चार बजेतिर सुजाताले लामो विश्राम लिइन् ।
छर्छरेतिर खबर पठाए । भोलिपल्ट बिहान उनलाई पनि सासू र ससुरालाईझैँ तेलचाप्रे घाट लगेर दाहसंस्कार गरे ।
बाटोछेउ उभिएका गाउँलेले मलामीलाई सोध्दै थिए – ‘खै सुजाताका लोग्ने राधाकृष्ण मलाम आएनन् ?’
राधाकृष्णले कपाल पनि खौरेनन् । मलाम पनि गएनन् ।
तेर दिनपछि सबै आ–आफ्नो काममा फर्के । कान्छो छोरो बाबुसँग एक महिना जति बस्यो । एकदिन कान्छो छोरा छर्छरे ठूलो हजुरबाको घरतिर जाँदै थियो । त्यतै उसले सुन्यो – ‘पैतालिस दिनको पिण्ड दिएपछि राधाकृष्णले बिहे गर्दैछन् रे ।’
कान्छो छोराले साउदी नजाने निर्णय सुनाउँदा राधाकृष्णले सम्झाउँदै भने– ‘दाइलेझैँ कमसेकम एउटा बाससम्म बनाउन मिल्ने जमिन किन । तेरो हजुरबाको समयमा पूर्णगामको जगजगी थियो कान्छा । अब त यो मानिसविहीन जङ्गल हुँदैछ । तँ यहाँ बसेर गोठालो हुन सक्दैनस् । उतै जा । केही गर् । मेरो पनि पेन्सन हुन अब एक वर्ष बाँकी छ । त्यसपछि म पनि त्यतै आउँछु ।’
कान्छो फेरि कतार गयो ।
राधाकृष्णले सुजाता मरेको छयालिसौँ दिन एक अधबैँसे महिलालाई घर भित्र््याए ।
पूर्णगामदेखि पूर्तिघाटसम्म एकअर्काबीच यस्तो चर्चा भने निकै सुनियो –‘बिहे गर्ने मन भए पनि चालीस वर्षसम्म सँगै बसेकी आफ्नी पत्नी त्यति दुःख पाएर बित्दा कमसेकम मलाम त जानु पर्ने ? कति निष्ठुरी रहेछन् राधाकृष्ण त ? पाप लाग्छ तिन्लाई त !’
‘एक वर्ष पनि कुर्न सकेन । कस्तो अधर्मी रहेछ । देवीजस्ती त्यस्ती श्रीमती मर्दा मलाम नगएको त पापीले अर्को बिहे गर्न पो रहेछ ।’
‘लोग्नेमान्छेको जात हुनसम्म स्वार्थी हुन्छ । राधाकृष्ण मरेर सुजाताले बिहे गरेको भए यो समाजले उनलाई यहाँ जिउँदै सुइरोले घोचेर मार्ने थियो । लोग्नेमान्छेले जे गरे पनि हुन्छ । नारी अधिकारको भाषण गर्ने राधाकृष्णहरू नै आज पनि नारीलाई जिउँदै दागबत्ती दिन तम्सन्छन् ।’
साउन २०७६ ९८४१३७७०८३ bishnu.nmdc@gmail.com

हृदयचन्द्र स्मृति सम्मान २०७८ बाट नियात्राकार पराजुली सम्मानित

मिती २०७९ असार १८ गते साहित्य सदन नेपालले प्रत्येक वर्ष प्रदान गर्दै आएको हृदयचन्द्र स्मृति सम्मान २०७७ एक समारोह बीच वरिष्ठ समालोचक प्रा.डा. ताराकान्त पाण्डेयलाई अर्पण गरेको छ । उहाँलाई बधाई दिन चाहन्छु ।

त्यसैगरी सोही समारोहमा २०७८ को हृदयचन्द्र स्मृति सम्मान मलाई प्रदान गरेकोमा साहित्य सदन नेपालका कार्यकारी अध्यक्ष प्रा. डा. हेमनाथ पौडेल तथा सम्पूर्ण साहित्य सदन परिवारमा हार्दिक कृतज्ञता प्रकट गर्न चाहन्छु ।

मेरो लेखन कार्यमा मैले धेरैबाट प्रेरणा र हौसला पाएको छु । खुसीको यस अवसरमा केहीलाई यहाँ ह््रदयदेखिनै सम्झन चाहन्छु । त्यसमा स्व. मदनमणि दीक्षित, प्रा. रामकृष्ण रेग्मी, प्रमोद प्रधान, श्रीरामसिंह वस्नेत हुनुहुन्छ । त्यसरीनै यात्रा संस्मरण, कथा, कविता, निवन्ध लेख्नकालागि प्रेरित पनि गर्ने र पत्रिकामा स्थान पनि दिने आदरणीय रोचक घिमिरे, नरेन्द्रराज शर्मा, प्रा.डा. हेमनाथ पौडेल, रामप्रसाद पन्त, विनयकुमार शर्मा, मोहन दुवाल, छविरमण शिलवाल, ठाकुर शर्मा, निर्मल पुन (भारत)का साथै आदिरणीय विज्ञ पाठकहरू, समीक्षकहरू, छापा र विद्युतीय सञ्चार माध्यम र पत्रकार तथा अन्य थुप्रै शुभचिन्तक हुनुहुन्छ । आज यो सम्मान ग्रहण गर्ने अवसर उहाँहरु सबैले दिएको उत्साहपूर्ण प्रेरणाबाट सम्भव भएको हो । म सबैलाई नमन गर्दछु । मेरो लेखन यात्रामा उहाँहरूको सल्लाह, सुझावलाई सधैँ शिरोधार्य गर्ने छु ।

सोही समारोहमा गोपालप्रसाद रिमाल पुरस्कार २०७८ र २०७९कवि एवं सम्पादक वासुदेव अधिकारी र कवि एवं समालोचक डा.गीता त्रिपाठीलाई अर्पण गरेकोमा उहाँहरू दुवैलाई बधाई दिन चाहन्छु ।

त्यस्ता महान व्यक्तिको नाममा सम्मान र पुरस्कार स्थापना गरेर साहित्य सदन नेपालले उहाँहरूको सम्मान र त्यसतर्फ अग्रसर सर्जकलाई थप प्रोत्साहन, जाँगर र उत्साह थप्न हौसला प्रदान गरेको छ ।


सो कार्यक्रममा उपस्थित प्रमुख अतिथि वरिष्ठ सौन्दर्य चिन्तक निनु चापागाईं, विशेष अतिथि नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य सचिव प्रा. जगत् प्रसाद उपाध्याय, रचना साहित्यिक पत्रिकाका सम्पादक रोचक घिमिरे, विभिन्न साहित्यिक संस्थाका प्रमुख र प्रतिष्ठित स्रष्टाहरूको उपस्थिति रहेको थियो ।


साहित्य सदनका सचिव मित्रलाल पंज्ञानीले हृदयचन्द्रसिंह र गोपालप्रसाद रिमालको योगदानका बारेमा र सदनका सदस्य देविका तिमिल्सिनाले पुरस्कृत चार जना स्रष्टाको योगदानका बारेमा मन्तव्य राख्नुभएको थियो । साहित्य सदनका कार्यवाहक अध्यक्ष प्रा.डा.हेमनाथ पौडेलको अध्यक्षतामा सञ्चालित सो कार्यक्रममा अन्य साहित्यकार, प्राध्यापक, पत्रकार, जनप्रतिनिधि तथा अन्य विशिष्ट ब्यक्तिको उपस्थिति रहेको थियो ।

ह््दयचन्द्रसिंह प्रधान जस्ता विशिष्ट साहित्यकारको नाममा स्थापित सो स्मृति सम्मान पाउदा म गौरवान्वित भएको छु र लेखन यात्रा जारी राख्न थप प्रेरणा जाग्रित भएको कुरा राख्न चाहान्छु । यो अवसरको लागि सबैलाई धन्यवाद ।

असार १८, २०७९
हृ्दयचन्द्रसिंह प्रधान स्मृति सम्मान–२०७८ बारे मन्तब्य ।
सबैमा नमस्कार ।
साहित्य सदन नेपालका अध्यक्षज्यू, यस गरिमामय समारोहका प्रमुख अतिथिज्यू, विशिष्ठ अतिथि, सम्मानित तथा पुरस्कृत व्यक्तित्वहरू एवं उपस्थित सम्पूर्ण आदरणीय महानुभावहरूमा हार्दिक अभिवादन !
हृ्दयचन्द्रसिंह प्रधान तथा गोपालप्रसाद रिमाल बारे धेरै चर्चा भइनै सक्यो । उहाँहरू दुवै परिवर्तनकारी, इमान्दार, सिद्धान्तलाई व्यवहारमा परिणत गर्ने साहित्यकार तथा महान व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । इमान्दार, सत्यनिष्ठ, परिवर्तनकामी चिन्तन राखेर समग्र समाजलाई उन्नति पथमा अग्रसर बनाउन चाहने सर्जक युगौँयुगसम्म मानवबीच जीवित रहन्छन् भन्ने यथार्थ र सत्य उदाहरण पनि हो यो । उहाँहरू दुवैमा श्रद्धासुमन अर्पण गर्दछु ।
हृ्दयचन्द्रसिंहले १८ वर्षको उमेरदेखि मात्र पढन थाल्नु भएको थियो । त्यसपछि आफैले अध्ययन गरेर नेपाली, नेवारी, हिन्दी भाषामा साहित्य सिर्जना गर्नु भयो । उहाँका नाटक, निवन्ध, कथा, उपन्यास विधामा दमनको विरोध, परिवर्तन र मुक्तिको स्पष्ट सन्देस पाईन्छ भने उहाँले रहस्यवादको खुलेर विरोध गर्नु भयो । हामी उहाँलाई पछ्याईरहेका छौँ ।
गोपालप्रसाद रिमालले वि.सं. २००० मा लेखेको कविता “आमाको सपना” आज पनि त्यत्तिकै प्रेरणादायी छ । त्यसमा भनिएको –
हेरौला, त्यो हुरी भएर आउने छ
तिमी पात भएर पछ्याउने छौ
‘हो, त्यो आउँछ,
त्यो बिहानको सूर्यझैँ उज्यालो छर्दै आउँछ ।
वाश्तवमा जनचेतनाको हुरीले राणा शासन र निरङ्कुशतन्त्र फालेकै हो । राजतन्त्र फालेर गणतन्त्रको स्थापना गरेकै हो । आज हाम्रोमा राजनीतिक परिवर्तन संस्थागत हुनकालागि लोभ, मोह र स्वार्थ पर्खाल बनेको छ । इमान, संस्कार र संस्कृति सङ्कटमा छ, दर्शन र व्यवहारमा तालमेल छैन । स्वार्थी फोहोरमा अलमलिएको वर्तमान राजनीतिक परिवेशलाई सफा पार्न पनि यथार्थपरक, वैज्ञानिक र परिवर्तनकारी सिर्जना गर्नै पर्ने छ ।
त्यस्ता महान व्यक्तिको नाममा सम्मान र पुरस्कार स्थापना गरेर साहित्य सदन नेपालले उहाँहरूको सम्मान र त्यसतर्फ अग्रसर सर्जकलाई थप प्रोत्साहन, जाँगर र उत्साह थप्न हौसला प्रदान गरेको छ । यस प्रकारको उच्च सम्मानबाट सम्मानित हुने अवसर दिएकोमा साहित्य सदन नेपालका अध्यक्ष प्रा.डा. हेमनाथ पौडेल लगायत साहित्य सदन परिवार प्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु ।
यहाँ मैले भन्नै पर्छ कि – मेरो कपाल फुलेर सेतै भए तापनि साहित्यिक फाँटमा म बाल्यकालकै अवस्थामा छु । यो हृ्दयचन्द्रसिंह स्मृति सम्मान पनि यस क्षेत्रमा धेरै योगदान गर्नुहुने विशिष्ट व्यक्तित्वहरू बाँकी हुँदाहुँदै कतै मैले पाए कि भन्ने कुरा मेरो मनमा उब्जेको कुरा यहाँ राख्न चाहन्छु ।
तर यथार्थमा, यस सम्मानले म आफैमा कहिलेकाहिँ म हिंडेको बाटो ठीक हो कि होइन भनेर उब्जने शंकालाई मेटाएर निर्धक्कसँग अगाडि बढ्न भने प्रेरित गरेको छ । यसको लागि सम्मान गर्दै आभार व्यक्त गर्दछु । यो मेरो निम्ति गौरवको विषय हो ।
मैले एसएलसी गरेपछि २०३४ देखि २०३८सम्म आइ.ए र वि.ए उत्तर–पुर्व भारत मिजौराममा पढेको हुँ । त्यहाँ बस्दा स्टेनसिलमा लेखेर “निगालो ” पत्रिका निकालेका थियौँ । त्यसबेला कथा, कविता लेख्थेँ । २०३९ सालमा नेपाल फर्के पछि विश्वविद्यालयको अध्ययन, जागिरको चक्कर, परिवारिक जिम्मेवारी र भोक निभाउने कार्यमा होमिदा अंकुराउदो लेखन बन्द भयो ।
जागिरको समयमा जागिरमै जोतिइयो सिर्जना गर्न सकिनँ । २०६२ मा जागिर छोडेँ । स्वतन्त्र रुपमा पत्रकारिताको तालिम आयोजना गर्दै सबै जिल्लामा पुगेँ । मौका मिल्दा पदयात्रा गर्थेँ । २०६६–६७ देखि कविता लेख्न थालेँ । समसामयिक लेख र स्तम्भ लेख्ने गर्थेँ ।
उच्च हिमाली क्षेत्रको पदयात्रा मेरो सोख हो ।
अफगानिस्तानको पश्चिमदेखि पूर्वीतिब्बतसम्म फैलिएको हिमालय पर्वतमालाको लम्बाई २४०० किलोमिटर छ । त्यसमा नेपाल हिमालयको लम्बाई ८०० किलोमिटर छ । उच्च हिमालय खण्डको पदमार्गलाई हाल द ग्रेट हिमालयन ट्रेल भनिन्छ त्यसको कुल लम्वाई ४५०० किलोमिटर छ । नेपाल खण्ड पूर्व ताप्लेजुङ–कन्चनजङ्घादेखि हुम्लाको हिल्सासम्मको पदमार्ग दुरी १७०० किलोमिटर रहेको छ । मैले नेपालखण्डको त्यो पदमार्ग र त्यस बाहेक किमाथाङ्का, ओलाङ्चुङ्गोला, मुगुम जस्ता हिमालभन्दा धेरै टाढाका गाउँको पदयात्रा गरेर पुरा गरेको छु । यसमा ८ हजार मिटर माथिका सबै हिमालको आधार शिविर अन्य धेरै हिमालहरू, हिमाली उपत्यका र हिमाली गाउँ पर्दछन् ।
साहित्यकार तथा पत्रकार दाइ प्रमोद प्रधानले – लेख्न प्रेरित गर्नु हुन्थ्यो । लामो समय दिमागमा छिरेन ।
धेरै पछि मात्र दाइको भनाईले मनमा छोयो । त्यसपछि, मैले २०६६ असारमा ल्हासा तिरबाट र २०७० असारमा हुम्ला तिरबाट मानसरोवर र कैलास परिक्रमा जुन गरेको थिएँ त्यसका तस्वीर र टिपोट खोजेँ । केही अध्ययन पनि गरेँ र २०७२ मा “तिब्बत यात्रा” प्रकाशित भयो । सँगसँगै विभिन्न पत्रिकामा कविता, कथा, निवन्ध पनि प्रकाशित भए ।
त्यसपछि भने मैले पत्रकारिता तालिम आयोजना गर्न पनि छोडेर अध्ययन गर्न थालेँ ।
२०७४ मा “डोल्पोः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय” प्रकाशित भयो । विदेशी लेखकले डोल्पामा भएको संस्कृति तिब्बती संस्कृति हो भनेको कुरालाई त्यो गलत हो । त्यो नेपालको ऋग्वैदिक कालभन्दा हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि प्रकृतिपूजा गर्ने मानव सभ्यताकालिन संस्कृति हो भन्ने प्रसङ्ग उठाएको छु ।
२०७८ मा तेस्रो नियात्रा कृति “श्वेत पर्वत” प्रकाशित भयो । त्यसमा धवलागिरि, अन्नपूर्ण क्षेत्रकासाथै मुस्ताङ र मनाङ उपत्यका समेटिएको छ । त्यसमा कागवेनी गयाभन्दा पुरानो र पवित्र तीर्थस्थल हो । यो क्षेत्रमा १० हजार वर्ष पहिलेदेखि मानवको बसोबास थियो । आज पनि छ । ऋषिमुनिले भनेको स्वर्ग नेपाल हो र मानव सभ्यताको विकासमा पनि नेपाल अग्रस्थानमा छ भन्ने कुरा उठाईएको छ ।
२०७८ मा नै “कर्णालीमा प्रचलित दर्शन–परम्परा” प्रकाशित भयो ।
प्राध्यापक जगत उपाध्याले डोल्पोमा भुमिका लेख्नु भएको थियो । त्यसैको आधारमा उहाँले लेख्न प्रोत्साहित गर्नु भयो अनि “कर्णालीमा प्रचलित दर्शन–परम्परा” लेखेँ । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानलेनै प्रकाशित ग¥यो । यसमा जगतको उत्पत्ति, मानव सभ्यता, हिमाली दर्शनको आधार वेद–उपनिषद, कर्णालीको चिनारी र कर्णालीमा प्रचलित दर्शन परम्परा उल्लेख छ ।
२०७८ मा नै तिब्बत यात्राको अङ्ग्रेजी संस्करण व्यगचलभथ त्य त्ष्दभत प्रकाशित भयो, त्यो अमाजोनमा संसारभर उपलब्ध छ । पत्रकार आचार संहिताको व्याख्यात्मक टिप्पणी –२०६६ र विपत् पत्रकारिता–२०७३ सँयुक्त लेखनमा प्रकाशित छन् । यो मेरो संक्षिप्त साहित्यिक यात्रा हो ।
अन्तमा, पदयात्रा मैले एक्लै गरेको छु । तर साहित्यिक यात्रा मैले एक्लै गरेको होइन । मैले धेरैबाट प्रेरणा र हौसला पाएको छु । केहीलाई सम्झन चाहन्छु । त्यसमा स्व. मदनमणि दीक्षित, प्रा. रामकृष्ण रेग्मी, प्रमोद प्रधान, श्रीरामसिंह वस्नेत हुनुहुन्छ । त्यसरीनै यात्रा, कथा, कविता, निवन्ध लेख्नकालागि प्रेरित पनि गर्ने र पत्रिकामा स्थान पनि दिने आदरणीय रोचक घिमिरे, नरेन्द्रराज शर्मा, प्रा.डा. हेमनाथ पौडेल, रामप्रसाद पन्त, विनयकुमार शर्मा, मोहन दुवाल, छविरमण शिलवाल, ठाकुर शर्मा, निर्मल पुन (भारत) का साथै आदिरणीय विज्ञ पाठकहरू, समीक्षकहरू, छापा र विद्युतीय सञ्चार माध्यम र पत्रकार तथा अन्य थुप्रै शुभचिन्तक हुनुहुन्छ । आजको यो सम्मान उहाँहरु सबैले दिएको उत्साहपूर्ण प्रेरणाबाट सम्भव भएको हो । म सबैलाई नमन गर्दछु । आदर गर्दछु । उहाँहरूको आर्शिवार्द लिएर आगामी लेखन यात्रा निरन्तर जारी राख्ने प्रण पनि गर्दछु ।
साहित्य सदन नेपालfO{ आभार । उपस्थित सबैमा आभार ! सबैलाई धन्यवाद !