हृदयचन्द्र स्मृति सम्मान २०७८ बाट नियात्राकार पराजुली सम्मानित

मिती २०७९ असार १८ गते साहित्य सदन नेपालले प्रत्येक वर्ष प्रदान गर्दै आएको हृदयचन्द्र स्मृति सम्मान २०७७ एक समारोह बीच वरिष्ठ समालोचक प्रा.डा. ताराकान्त पाण्डेयलाई अर्पण गरेको छ । उहाँलाई बधाई दिन चाहन्छु ।

त्यसैगरी सोही समारोहमा २०७८ को हृदयचन्द्र स्मृति सम्मान मलाई प्रदान गरेकोमा साहित्य सदन नेपालका कार्यकारी अध्यक्ष प्रा. डा. हेमनाथ पौडेल तथा सम्पूर्ण साहित्य सदन परिवारमा हार्दिक कृतज्ञता प्रकट गर्न चाहन्छु ।

मेरो लेखन कार्यमा मैले धेरैबाट प्रेरणा र हौसला पाएको छु । खुसीको यस अवसरमा केहीलाई यहाँ ह््रदयदेखिनै सम्झन चाहन्छु । त्यसमा स्व. मदनमणि दीक्षित, प्रा. रामकृष्ण रेग्मी, प्रमोद प्रधान, श्रीरामसिंह वस्नेत हुनुहुन्छ । त्यसरीनै यात्रा संस्मरण, कथा, कविता, निवन्ध लेख्नकालागि प्रेरित पनि गर्ने र पत्रिकामा स्थान पनि दिने आदरणीय रोचक घिमिरे, नरेन्द्रराज शर्मा, प्रा.डा. हेमनाथ पौडेल, रामप्रसाद पन्त, विनयकुमार शर्मा, मोहन दुवाल, छविरमण शिलवाल, ठाकुर शर्मा, निर्मल पुन (भारत)का साथै आदिरणीय विज्ञ पाठकहरू, समीक्षकहरू, छापा र विद्युतीय सञ्चार माध्यम र पत्रकार तथा अन्य थुप्रै शुभचिन्तक हुनुहुन्छ । आज यो सम्मान ग्रहण गर्ने अवसर उहाँहरु सबैले दिएको उत्साहपूर्ण प्रेरणाबाट सम्भव भएको हो । म सबैलाई नमन गर्दछु । मेरो लेखन यात्रामा उहाँहरूको सल्लाह, सुझावलाई सधैँ शिरोधार्य गर्ने छु ।

सोही समारोहमा गोपालप्रसाद रिमाल पुरस्कार २०७८ र २०७९कवि एवं सम्पादक वासुदेव अधिकारी र कवि एवं समालोचक डा.गीता त्रिपाठीलाई अर्पण गरेकोमा उहाँहरू दुवैलाई बधाई दिन चाहन्छु ।

त्यस्ता महान व्यक्तिको नाममा सम्मान र पुरस्कार स्थापना गरेर साहित्य सदन नेपालले उहाँहरूको सम्मान र त्यसतर्फ अग्रसर सर्जकलाई थप प्रोत्साहन, जाँगर र उत्साह थप्न हौसला प्रदान गरेको छ ।


सो कार्यक्रममा उपस्थित प्रमुख अतिथि वरिष्ठ सौन्दर्य चिन्तक निनु चापागाईं, विशेष अतिथि नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य सचिव प्रा. जगत् प्रसाद उपाध्याय, रचना साहित्यिक पत्रिकाका सम्पादक रोचक घिमिरे, विभिन्न साहित्यिक संस्थाका प्रमुख र प्रतिष्ठित स्रष्टाहरूको उपस्थिति रहेको थियो ।


साहित्य सदनका सचिव मित्रलाल पंज्ञानीले हृदयचन्द्रसिंह र गोपालप्रसाद रिमालको योगदानका बारेमा र सदनका सदस्य देविका तिमिल्सिनाले पुरस्कृत चार जना स्रष्टाको योगदानका बारेमा मन्तव्य राख्नुभएको थियो । साहित्य सदनका कार्यवाहक अध्यक्ष प्रा.डा.हेमनाथ पौडेलको अध्यक्षतामा सञ्चालित सो कार्यक्रममा अन्य साहित्यकार, प्राध्यापक, पत्रकार, जनप्रतिनिधि तथा अन्य विशिष्ट ब्यक्तिको उपस्थिति रहेको थियो ।

ह््दयचन्द्रसिंह प्रधान जस्ता विशिष्ट साहित्यकारको नाममा स्थापित सो स्मृति सम्मान पाउदा म गौरवान्वित भएको छु र लेखन यात्रा जारी राख्न थप प्रेरणा जाग्रित भएको कुरा राख्न चाहान्छु । यो अवसरको लागि सबैलाई धन्यवाद ।

असार १८, २०७९
हृ्दयचन्द्रसिंह प्रधान स्मृति सम्मान–२०७८ बारे मन्तब्य ।
सबैमा नमस्कार ।
साहित्य सदन नेपालका अध्यक्षज्यू, यस गरिमामय समारोहका प्रमुख अतिथिज्यू, विशिष्ठ अतिथि, सम्मानित तथा पुरस्कृत व्यक्तित्वहरू एवं उपस्थित सम्पूर्ण आदरणीय महानुभावहरूमा हार्दिक अभिवादन !
हृ्दयचन्द्रसिंह प्रधान तथा गोपालप्रसाद रिमाल बारे धेरै चर्चा भइनै सक्यो । उहाँहरू दुवै परिवर्तनकारी, इमान्दार, सिद्धान्तलाई व्यवहारमा परिणत गर्ने साहित्यकार तथा महान व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । इमान्दार, सत्यनिष्ठ, परिवर्तनकामी चिन्तन राखेर समग्र समाजलाई उन्नति पथमा अग्रसर बनाउन चाहने सर्जक युगौँयुगसम्म मानवबीच जीवित रहन्छन् भन्ने यथार्थ र सत्य उदाहरण पनि हो यो । उहाँहरू दुवैमा श्रद्धासुमन अर्पण गर्दछु ।
हृ्दयचन्द्रसिंहले १८ वर्षको उमेरदेखि मात्र पढन थाल्नु भएको थियो । त्यसपछि आफैले अध्ययन गरेर नेपाली, नेवारी, हिन्दी भाषामा साहित्य सिर्जना गर्नु भयो । उहाँका नाटक, निवन्ध, कथा, उपन्यास विधामा दमनको विरोध, परिवर्तन र मुक्तिको स्पष्ट सन्देस पाईन्छ भने उहाँले रहस्यवादको खुलेर विरोध गर्नु भयो । हामी उहाँलाई पछ्याईरहेका छौँ ।
गोपालप्रसाद रिमालले वि.सं. २००० मा लेखेको कविता “आमाको सपना” आज पनि त्यत्तिकै प्रेरणादायी छ । त्यसमा भनिएको –
हेरौला, त्यो हुरी भएर आउने छ
तिमी पात भएर पछ्याउने छौ
‘हो, त्यो आउँछ,
त्यो बिहानको सूर्यझैँ उज्यालो छर्दै आउँछ ।
वाश्तवमा जनचेतनाको हुरीले राणा शासन र निरङ्कुशतन्त्र फालेकै हो । राजतन्त्र फालेर गणतन्त्रको स्थापना गरेकै हो । आज हाम्रोमा राजनीतिक परिवर्तन संस्थागत हुनकालागि लोभ, मोह र स्वार्थ पर्खाल बनेको छ । इमान, संस्कार र संस्कृति सङ्कटमा छ, दर्शन र व्यवहारमा तालमेल छैन । स्वार्थी फोहोरमा अलमलिएको वर्तमान राजनीतिक परिवेशलाई सफा पार्न पनि यथार्थपरक, वैज्ञानिक र परिवर्तनकारी सिर्जना गर्नै पर्ने छ ।
त्यस्ता महान व्यक्तिको नाममा सम्मान र पुरस्कार स्थापना गरेर साहित्य सदन नेपालले उहाँहरूको सम्मान र त्यसतर्फ अग्रसर सर्जकलाई थप प्रोत्साहन, जाँगर र उत्साह थप्न हौसला प्रदान गरेको छ । यस प्रकारको उच्च सम्मानबाट सम्मानित हुने अवसर दिएकोमा साहित्य सदन नेपालका अध्यक्ष प्रा.डा. हेमनाथ पौडेल लगायत साहित्य सदन परिवार प्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु ।
यहाँ मैले भन्नै पर्छ कि – मेरो कपाल फुलेर सेतै भए तापनि साहित्यिक फाँटमा म बाल्यकालकै अवस्थामा छु । यो हृ्दयचन्द्रसिंह स्मृति सम्मान पनि यस क्षेत्रमा धेरै योगदान गर्नुहुने विशिष्ट व्यक्तित्वहरू बाँकी हुँदाहुँदै कतै मैले पाए कि भन्ने कुरा मेरो मनमा उब्जेको कुरा यहाँ राख्न चाहन्छु ।
तर यथार्थमा, यस सम्मानले म आफैमा कहिलेकाहिँ म हिंडेको बाटो ठीक हो कि होइन भनेर उब्जने शंकालाई मेटाएर निर्धक्कसँग अगाडि बढ्न भने प्रेरित गरेको छ । यसको लागि सम्मान गर्दै आभार व्यक्त गर्दछु । यो मेरो निम्ति गौरवको विषय हो ।
मैले एसएलसी गरेपछि २०३४ देखि २०३८सम्म आइ.ए र वि.ए उत्तर–पुर्व भारत मिजौराममा पढेको हुँ । त्यहाँ बस्दा स्टेनसिलमा लेखेर “निगालो ” पत्रिका निकालेका थियौँ । त्यसबेला कथा, कविता लेख्थेँ । २०३९ सालमा नेपाल फर्के पछि विश्वविद्यालयको अध्ययन, जागिरको चक्कर, परिवारिक जिम्मेवारी र भोक निभाउने कार्यमा होमिदा अंकुराउदो लेखन बन्द भयो ।
जागिरको समयमा जागिरमै जोतिइयो सिर्जना गर्न सकिनँ । २०६२ मा जागिर छोडेँ । स्वतन्त्र रुपमा पत्रकारिताको तालिम आयोजना गर्दै सबै जिल्लामा पुगेँ । मौका मिल्दा पदयात्रा गर्थेँ । २०६६–६७ देखि कविता लेख्न थालेँ । समसामयिक लेख र स्तम्भ लेख्ने गर्थेँ ।
उच्च हिमाली क्षेत्रको पदयात्रा मेरो सोख हो ।
अफगानिस्तानको पश्चिमदेखि पूर्वीतिब्बतसम्म फैलिएको हिमालय पर्वतमालाको लम्बाई २४०० किलोमिटर छ । त्यसमा नेपाल हिमालयको लम्बाई ८०० किलोमिटर छ । उच्च हिमालय खण्डको पदमार्गलाई हाल द ग्रेट हिमालयन ट्रेल भनिन्छ त्यसको कुल लम्वाई ४५०० किलोमिटर छ । नेपाल खण्ड पूर्व ताप्लेजुङ–कन्चनजङ्घादेखि हुम्लाको हिल्सासम्मको पदमार्ग दुरी १७०० किलोमिटर रहेको छ । मैले नेपालखण्डको त्यो पदमार्ग र त्यस बाहेक किमाथाङ्का, ओलाङ्चुङ्गोला, मुगुम जस्ता हिमालभन्दा धेरै टाढाका गाउँको पदयात्रा गरेर पुरा गरेको छु । यसमा ८ हजार मिटर माथिका सबै हिमालको आधार शिविर अन्य धेरै हिमालहरू, हिमाली उपत्यका र हिमाली गाउँ पर्दछन् ।
साहित्यकार तथा पत्रकार दाइ प्रमोद प्रधानले – लेख्न प्रेरित गर्नु हुन्थ्यो । लामो समय दिमागमा छिरेन ।
धेरै पछि मात्र दाइको भनाईले मनमा छोयो । त्यसपछि, मैले २०६६ असारमा ल्हासा तिरबाट र २०७० असारमा हुम्ला तिरबाट मानसरोवर र कैलास परिक्रमा जुन गरेको थिएँ त्यसका तस्वीर र टिपोट खोजेँ । केही अध्ययन पनि गरेँ र २०७२ मा “तिब्बत यात्रा” प्रकाशित भयो । सँगसँगै विभिन्न पत्रिकामा कविता, कथा, निवन्ध पनि प्रकाशित भए ।
त्यसपछि भने मैले पत्रकारिता तालिम आयोजना गर्न पनि छोडेर अध्ययन गर्न थालेँ ।
२०७४ मा “डोल्पोः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय” प्रकाशित भयो । विदेशी लेखकले डोल्पामा भएको संस्कृति तिब्बती संस्कृति हो भनेको कुरालाई त्यो गलत हो । त्यो नेपालको ऋग्वैदिक कालभन्दा हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि प्रकृतिपूजा गर्ने मानव सभ्यताकालिन संस्कृति हो भन्ने प्रसङ्ग उठाएको छु ।
२०७८ मा तेस्रो नियात्रा कृति “श्वेत पर्वत” प्रकाशित भयो । त्यसमा धवलागिरि, अन्नपूर्ण क्षेत्रकासाथै मुस्ताङ र मनाङ उपत्यका समेटिएको छ । त्यसमा कागवेनी गयाभन्दा पुरानो र पवित्र तीर्थस्थल हो । यो क्षेत्रमा १० हजार वर्ष पहिलेदेखि मानवको बसोबास थियो । आज पनि छ । ऋषिमुनिले भनेको स्वर्ग नेपाल हो र मानव सभ्यताको विकासमा पनि नेपाल अग्रस्थानमा छ भन्ने कुरा उठाईएको छ ।
२०७८ मा नै “कर्णालीमा प्रचलित दर्शन–परम्परा” प्रकाशित भयो ।
प्राध्यापक जगत उपाध्याले डोल्पोमा भुमिका लेख्नु भएको थियो । त्यसैको आधारमा उहाँले लेख्न प्रोत्साहित गर्नु भयो अनि “कर्णालीमा प्रचलित दर्शन–परम्परा” लेखेँ । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानलेनै प्रकाशित ग¥यो । यसमा जगतको उत्पत्ति, मानव सभ्यता, हिमाली दर्शनको आधार वेद–उपनिषद, कर्णालीको चिनारी र कर्णालीमा प्रचलित दर्शन परम्परा उल्लेख छ ।
२०७८ मा नै तिब्बत यात्राको अङ्ग्रेजी संस्करण व्यगचलभथ त्य त्ष्दभत प्रकाशित भयो, त्यो अमाजोनमा संसारभर उपलब्ध छ । पत्रकार आचार संहिताको व्याख्यात्मक टिप्पणी –२०६६ र विपत् पत्रकारिता–२०७३ सँयुक्त लेखनमा प्रकाशित छन् । यो मेरो संक्षिप्त साहित्यिक यात्रा हो ।
अन्तमा, पदयात्रा मैले एक्लै गरेको छु । तर साहित्यिक यात्रा मैले एक्लै गरेको होइन । मैले धेरैबाट प्रेरणा र हौसला पाएको छु । केहीलाई सम्झन चाहन्छु । त्यसमा स्व. मदनमणि दीक्षित, प्रा. रामकृष्ण रेग्मी, प्रमोद प्रधान, श्रीरामसिंह वस्नेत हुनुहुन्छ । त्यसरीनै यात्रा, कथा, कविता, निवन्ध लेख्नकालागि प्रेरित पनि गर्ने र पत्रिकामा स्थान पनि दिने आदरणीय रोचक घिमिरे, नरेन्द्रराज शर्मा, प्रा.डा. हेमनाथ पौडेल, रामप्रसाद पन्त, विनयकुमार शर्मा, मोहन दुवाल, छविरमण शिलवाल, ठाकुर शर्मा, निर्मल पुन (भारत) का साथै आदिरणीय विज्ञ पाठकहरू, समीक्षकहरू, छापा र विद्युतीय सञ्चार माध्यम र पत्रकार तथा अन्य थुप्रै शुभचिन्तक हुनुहुन्छ । आजको यो सम्मान उहाँहरु सबैले दिएको उत्साहपूर्ण प्रेरणाबाट सम्भव भएको हो । म सबैलाई नमन गर्दछु । आदर गर्दछु । उहाँहरूको आर्शिवार्द लिएर आगामी लेखन यात्रा निरन्तर जारी राख्ने प्रण पनि गर्दछु ।
साहित्य सदन नेपालfO{ आभार । उपस्थित सबैमा आभार ! सबैलाई धन्यवाद !

जीवन

प्रकाशित: अभिब्यक्ति द्वैमासिक कात्तिक–मंसिर २०७५
निवन्ध

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली




संसारमा एउटा मात्र त्यस्तो कुरा छ, जुन एक पटक मात्र पाईन्छ । त्यो हो –जीवन । संसारमा अर्को त्यस्तै एउटा मात्र शास्वत सत्य छ –जुन हो मृत्यू । जन्मे पछि मृत्यू हुन्छ भन्ने कुरा आगोले पोल्दा डामिने डाह, पिडा र जलन सत्य भएझै सत्य हो । यो सबैले मानेको, सबैले भोगेको, सबैले देखेको सत्य हो । संसारमा जे जति मानिस छन्, तिनको रुप, ब्यवहार, सोँचाई, चरित्र, दृष्टिकोण फरक–फरक हुन्छ । सामान्य कुरा जुम्ल्याहा वा अन्य केहिमा– ‘ओ हो ! उस्को र मेरो कुरा ठ्याक्क मिल्यो । उस्को र मेरो मन मिल्यो । उ त, म जस्तै छ । तिनीहरुको अनुहार दुरुस्तै मिल्छ । ’ भन्ने भाव, आवेग, परिवेश मिलेको सुन्नमा आउछ । ति सबै कुरा कुनै समय, परिवेश, सन्दर्भले झल्को दिने गरी मिलेका हुन्छन् । अन्यथा, सबैको जीवन चरित्र र दर्शन, मानव अनुहार जस्तै फरक हुन्छ ।
समयको अन्तरालमा, त्यो मिलेको भनेको कुरा, मन, सिद्धान्त फाट्छ, झरी पछि बादल फाटेझै मन पनि फाट्छ, सम्बन्ध दशैँको लठ्ठे पिङ् चुँडिएझै चुँडिन्छ, जीवन यात्रा चङ्गा टुटुझै टुट्छ र सिद्धान्त ढुङ्गा माथि जमेको पातलो आईस माथि टेक्दा झरम्म फुटेझैँ फुट्छ । मिले जस्तो देखिए पनि मिलेको हुदैन । मानिसको बनोटसँगैे नम्र बोल्ने, चर्को बोल्ने, रिसाउने, खुशी हुने, रोग लाग्ने केहि ब्यवहारगत र चरित्रगत विषय वंशगत हिसाबमा सन्तानमा देखिन्छन् ।
प्राचिन कालमा एउटै वंशका मानिस मिलेर जंगलमा शिकार खेल्थे र जंगलमानै बस्थे । त्यसबेला एउटै वंशका सदस्य बीच यौन सम्पर्क गरी सन्तान जन्माउथे । सचेत हुदै गएपछि मात्र मानिसले एउटै वंशमा यौन सम्पर्क गर्दा सन्तान राम्रा नभएको निष्कर्ष निक्ल्यो । विज्ञानले पुष्टि पनि ग¥यो । अनि मानिसले अर्को वंशसँग सम्पर्क विस्तार गर्न थाले । यो प्रसंग उठाउनुको कारण – मानिसको शरिर जसरी फरक हुन्छ, त्यसरीनै उसका चाहना, विचार , मन, दृष्टिकोण फरक हुन्छ, भन्नलाई हो । जीवनको जन्म पछि मृत्यू हुन्छ भन्ने कुरामा सबैको धारणा एउटै हुन्छ । त्यसमा कसैले मृत्यूलाई सहज रुपमा स्वीकार गर्न सक्छन भने कतिले त्यो सत्यसँग डराउछन् । त्यस्तो देखिएको हुन्छ । यथार्थमा, ब्यवहार एकको अर्कासँग मिल्दैन ।
जीवन र मृत्यूको बारेमा पनि सबैका आ–आफ्नै धारणा र सोँचाई हुन्छन् । संसारमा धेरै मानिस, पूर्वजन्म, पूर्वजन्मको फल र कर्म स्वरुप वर्तमान जीवन, र यो जीवन पछि मृत्यू अनि पूनर्जन्म हुन्छ भन्ने विश्वास गर्छन् । विश्वमा अहिले जे जति धर्म, मान्यता, विश्वास छन्, त्यसमा धेरैले पूर्वजन्म, पूनर्जन्ममा विश्वास गर्छन् । जे विश्वास जसको दिमागमा रोपिएको छ, त्यो विश्वास जति गरे पनि मेटिदैन । पूर्वजन्म र पूनर्जन्ममा विश्वास गर्नेहरुका लागि मृत्यू जसरी शाश्वत सत्य छ, त्यसरीनै पूर्वजन्म र पूनर्जन्मको विश्वास त्यत्तिकै सत्य भएर रहेको हुन्छ । मलाई पूर्वजन्म र पूनर्जन्ममा विश्वास छैन । धेरै मानिस मेरो धारणा र विश्वासमा असहमत छन् । त्यो सत्य हो । जीवनमा मानिस आफ्नो धारणा बनाउन स्वतन्त्र हुन्छ ।

जीवन एक पटकमात्र प्राप्त हुने कुरा हो । बारम्बार प्राप्त हुदैन । पूर्वजन्म, पूनर्जन्म, वा एक पटकमात्र हुने जन्मका बारेमा मानव सभ्यताको विकाससँगसँगै हजारौँ वर्षदेखि बहस शुरु भएको हो । त्यो बहस निरन्तर चलिरहेको छ । जीवन दर्शन, जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण फरक फरक छन् । विज्ञानले अनुसन्धानको आधारमा हिजो भनिएका असम्भव कुरा सम्भव बनाएर देखाएको छ । त्यसलाई आँखा चिम्लनु एउटा कुरा हो तर यथार्थ सत्य त त्यहिनै हो । वि.सं. २०७५ साउन २७ गते अमेरीकाले एउटा यान सूर्यको नजिक त्यहाँको वातावरण र तापबारे अध्ययन गर्न पठाएको छ । त्यो यानले ६१ लाख किलोमिटर यात्रा गर्ने छ । असम्भव भनिएका कुरालाई विज्ञानले सम्भव बनाएको छ, त्यसलाई अस्विकार गर्नेले विकल्प दिन सकेका छैनन् । धर्मलाई संस्कृतिको रुपमा मान्नु एउटा कुरा हो, तर सबै कुरा अदृश्य शक्तिलेनै गरेको हो भन्ने विश्वास गर्नु अर्को पक्ष वा भ्रम हो । यो मेरो सोचाई हो, अरुलाई मैले सोचेको कुरा भ्रम लाग्नु अस्वाभाविक होईन ।

मानवको सबैभन्दा प्रीय बस्तु जीवन हो । पूनर्जन्म भै हाल्छ भनेर कसैले जीवनलाई हेला गरेको देखिदैन । आफ्नो जीवनभन्दा प्यारो वस्तु संसारमा कसैलाई अरु केहि हुदैन । जीवनको अर्थ नबुझ्दै प्रेमीप्रेमिकाका जोडी झोलुङ्गे पुलबाट हाम फालेर जीवन त्याग्नु मात्र उदारण हो । एउटा मात्र सत्य हो । त्यो के भने, चाहे जनावर होस वा मानव प्राणी, संसारमा आमामात्र एउटा त्यस्तो प्राणी हो जस्ले सन्तानको जीवन रक्षा गर्न आफ्नो प्राणको आहुती हाँसेर दिन्छिन । प्राकृतिक प्रकोप वा मानव निर्मित प्रकोप सबैमा आमाले सन्तान बचाएर आपूm मरेको हामीले देखेकै छौँ । आमा साच्चिकै पृथ्वी हुन् । माया गर्ने मुटु र पीडा सहजे छाती आमासँग मात्र हुन्छ, अरु कसैसँग हुदैन । जंगली जनावरले पनि सन्तानको निम्ति आपूmलाई जोखिममा राखेको हामीले टेलिभिजनमा देख्न सक्छौँ । त्यसैले आमाले बाहेक अरु सबैले आफ्नो जीवनलाईनै सबैभन्दा बढि माया गर्छन् । यदी कसैले होइन भन्छ भने त्यो भूmटो हो, त्यो ढोँङ हो । अपवाद फरक हो ।

मैले जीवन दर्शनको बारेमा लेख्न खोजेको होइन । म सक्दिनँ । जीवनका बारेमा लेखिएका सिद्धान्त मैले अध्ययन गरेको छैन । जीवन जत्तिकै सत्य मैले बुझेको कुरा के भने जीवनको ब्याख्या हिन्दु दर्शनमा बृहत रुपमा गरिएको छ । दर्शनका कैयौँ विषयमा असहमत हुनु छुट्टै हो । हिन्दुधर्मको जीवन दर्शनमा परमेश्वर वा भगवानलाई साक्षी राखेर धेरै कुरा भनिएका छन् । भगवानको नाम लिएर कर्म गरेमा जीवन सुख हुन्छ, मुक्ति पाईन्छ, पूनर्जन्ममा कैलास वा वैकुण्ठबास हुन्छ भनिएको छ । मानिसलाई क्रियाशिल, कर्मशिल बनाउन कथाका रुपमा ति प्रसँग आएका हुन् । कर्म गर नत्र नर्कमा पर्छौ । अर्को जन्ममा पातालको बास हुन्छ भनेर तर्साए तापनि त्यसको खाश मर्म भनेको काम गर अन्यथा दुख पाउछौ, दुख पाउनु भनेको वर्तमान जीवनमानै नर्कमा होमिनु हो, भनेको हो । योजनाबद्ध काम गरेनौ भने भोक भोकैनै मर्न पर्छ भनेको हो । त्यसलाई पण्डितले ब्याख्या गर्दा फरक आसयले भजन, किर्तन र दान गरे पछि इन्द्रको स्वर्ग पाईन्छ भने । त्यो होईन । ऋषिले ज्ञान प्राप्त गर्न कठोर तप गरेझैँ, हामी साधारण मानिसले सुखी जीवन प्राप्त गर्न एक चित्त भएर काम नै गर्न पर्छ ।
हिन्दुको बृहत त्यो जीवन दर्शनले मानव जातिलाई सत्कर्म गर्न, फेरि पनि कर्म गर्न, लोभ, लालच, द्वैस, घृणा, रीसराग त्याग्न, नैतिकवान हुन, जिम्मेवार बन्न, कर्तब्यबोध गर्न र सो अनुहार आचरण र ब्यवहार गर्न प्रेरित गर्छ । त्यसलाई अनावश्यक कथा बनाउनु गलत हो । मानिसले सत्कर्म गरे पछि त्यसको फल पाउछ । हाम्रो दर्शनमा मैले पूनर्जन्ममा विश्वास नगरे पनि सत्कर्म गर्ने कुरा र सत्कर्मबाट प्राप्त हुने फलमा विश्वास गर्छु । त्यो सत्कर्मबाट प्राप्त फल आफूले आफ्नो जीवनकालमा प्राप्त गरेर यही जीवनमा भोग्ने केहि कुरा हुन्छन् भने केहि कुरा यस्ता हुन्छन् जुन आफ्नो जीवनकाल पछि भोगिने हुन्छन् । पूनर्जन्म नहुने भए जीवनकाल पछि कसरी भोग्ने भन्ने प्रश्न आउछ । जीवन आफ्नो मात्र हो र ?
आफू पछि चाहे ति आफ्ना सन्तान हुन् वा अरुका सन्तान । एकजनाले गरेको कामको फल अर्कोले खान पाउछ । वैज्ञानिकले जहाज बनाए, टेलिफोनको आविश्कार गरे । उनीहरु त मरेर गए । तिनीहरुले गरेको सत्कर्मको फल हामीले खायौँ, होइन र ? आज सबैको हातमा विश्व अटाएको छ । हिजोका बैज्ञानिकले गरेको कठोर मेहनतको फल अहिले हामीले खान पाएका छौं । मंगल ग्रहमा जीवनको सम्भावना, सूर्यको वातावरणको अध्ययनबाट भविश्यमा प्राप्त हुने फल कस्ले पाउछ ? भविश्यका सन्तानले ।
जीवनलाई कसरी ब्याख्या गर्ने , कसरी हेर्ने आफ्नो धारणा, विश्वास, दृष्टिकोण, बुझाइ, ज्ञान, र दर्शनमा भर पर्छ । त्यसमा सबै स्वतन्त्र हुन्छन् । मलाई लाग्छ, सबैले भनेकै छन्, त्यसैलाई दोह¥याएको भन्दा पनि फरक परेन । मेरो विचारमा पनि जीवन भनेको दुखैदुखको सागर हो । जीवन भनेको संधर्ष हो । जीवन भनेको सगरमाथाको उचाइ हो, जहाँ पुग्न र सकुसल झर्न दुख र मेहनत गर्नै पर्छ ।
के जीवनमा सुख हुदैन त ? दुःखको सागर हो भने जीवनको के अर्थ ? के जीवनमा सुख, हरियाली, उज्यालो भन्ने हुदैन ? के जीवन झरी पछि खुलेको नीलो आकास र हिउँदको बेला देखिने हिमाल जस्तै मनमोहक हुदैन ? के जीवन आकाशको इन्द्रेणीलाई पृथ्वीमा झारेर नृत्य गर्ने झरना जस्तो हुदैन ? के जीवन तराईमा धानका बाला झुलेझै झुल्न सक्दैन ? यो प्रश्न उठछ । उठनु स्वभाविक पनि हो ।
हो । म पनि जीवनमा हुने सुख र आनन्दलाई स्वीकार गर्छु । जीवनमा हुने आकासको नीलो पनलाई महसुस गर्छु । साच्चिैकै धानका बाला झुलेझै जीवन सुखमा झुलेको पनि देखेको छु । म आफै पनि हिमालको काखमा पुगेर सेता हिम चुचुरासँग तिनीहरुको मुकुट सापटी मागेर त्यो मुकुट पहिरेर डाँफे र मुनालसँग छमछम नाचेको पनि छु । झरझर झरेको झरनासँगै आपूmलाई समाहित गरेर पहाडको टुप्पाबाट झरनासँगै झरेर त्यसको स्वाद लिएको छु । मेरो जीवन त्यसबेला कति खुशि र सुखि भए होला तपालईले अन्दाज गर्न सक्नु हुन्न । स्वर्ग र सुख भनिएको कुरा मैले त्याहँ भेटेको थिए ।
हिन्दु धर्म शास्त्रमा स्वर्ग भनेर चर्चा गरिएका, देवता बस्ने ठाउँ भनेर पुराण र महाभारतमा उल्लेख गरिएका ठाउँमा म पुगेको छु । ति ठाउँमा पुगेर पसिना पुछ्दै नाचेको छु । पुराण र विदेशी लेखकले स्वर्ग भनि उल्लेख गरेका नेपालका ति स्वर्गमा बसेर आनन्दसँग रमाएको छु । शिवको दरवार कैलास परिक्रमा गरेर र शिवले स्नान गर्ने मानसरोवरमा मैले पनि डुबुल्की मारेको छु । विष्णु विराजमान भएको दामोदर कुण्डमा डुबुल्कि मारेको छु । पुराण भनिएझंै र विदेशी लेखकले लेखेझैं, भावुक भएर म पनि ति सुन्दरतामा लुटपुटिएको छु । ति साच्चिै स्वर्ग हुन् र ति नेपालमा छन् , भनेको छु । यति हुदाहुदै पनि जीवन दुखको सागर हो भन्छु । किनभने, जीवन जतिसुकै लामो वा छोटो किन नहोस हाम्रो जीवनमा छाँयाजस्तै सँगै रहने मूख्य र भरपर्दो मित भनेको दुःखनै हो । सुख क्षणभर झुलुक्क आउछ । क्षणभर हँसाएर, नचाएर, फुरुक्क पारेर जान्छ । क्षणभरको त्यो सुखलाई आधार बनाएर दुःखको सागर हामीले तर्नु पर्छ । जीवन त्यही हो ।

मेरा बुबा र आमाको मृत्यूलाई मैले नजिकबाट हेरेँ । अन्तिम सास फेर्ने बेलामा बुबालाई कष्ट भएको मैले प्रत्यक्ष देखेँ र अनुभव गरेँ । हामी छोराबुहारी वरपर थियौँ । बुबा कुरा गर्दै हुनुहुन्थ्यो । अन्तिम क्षण रहेछ । हात अनि खुट्टा तन्काउन थाल्नु भयो । आँखाका ढिलमा झरेका आँशु टप्लक्क ऐनाझैं टल्के । हात, खुट्टा र शरिर ओछ्यानमा यताउता तन्काउनु भयो । घरी हात, त घरी खुट्टा तान्नु भयो । हेर्दा हेर्दै, बोल्दाबोल्दै आँखाका ढिलमा बसेका आँशु झर्न भ्याएनन् । आफ्नो लम्पसार परेको शरिर वरपर बुबाले हामीलाई छोडेर जानुभयो । मृत्यू हुने क्षण प्राण त्याग्न पनि जीवनले संघर्ष गरेको मैले त्यहाँ अनुभव गरेँ । मृत्यू स्वीकार गर्दागर्दै मृत्यू वरण गर्न पनि कठोर यात्रा गर्न पर्दो रहेछ । मैले यहाँ यो प्रसंग ल्याउनुको अर्थ जीवनको अन्तिम सत्य मृत्यू हो , त्यो मृत्यू शैयामा सुत्दा पनि मृत्यूवरण गर्न समेत कठोर संधर्ष गर्न पर्दो रहेछ । मात्तिएर हिड्यौँ भने, हाम्रो जीवन जिउदै नर्क बन्छ । मैले त्यो बुझेँ ।
जीवनमा दुःख गर्न पर्छ, दुःख जीवन हो । दिन र रातलाई एक दिन मान्यौँ भने त्यसमा ८६ हजार ४ सय सेकेण्ड हुन्छन् । त्यसमध्ये दिनमा दुई सेकेण्डमात्र पनि जीवनले सुख अनुभव गर्छ भने जीवनले स्वर्गको अनुभव गरेको हुन्छ । वेदमा मानिसको आयु सय वर्ष मानिएको छ । दिनको दुई सेकेण्ड सुख प्राप्त गर्दा सय वर्ष बाँच्ने मानिसले २० घण्टाको सुखको अनुभव गरेको हुदो रहेछ । मानिस चरित्रवान भई सत्कर्म गरेर दिनमा दुई सेकेण्ड मात्र ह्रदय खोलेर सुखको अनुभव गर्न सक्यो भने त्यो दुई सेकेण्डनै मानवको जीवन डो¥याउने आधार हुन जान्छ ।
परीक्षामा पास भएको खवर सुनेको क्षण, कालापत्थरको चुचुरोमा चढेको क्षण, राराताल देखेको क्षण, विहे गर्दा माला पहिराएको क्षण, समुद्र किनार पुगेको क्षण, सन्तान जन्मेको क्षण र अन्य त्यस्तै क्षण जीवनका सुखद क्षणका उदारणका रुपमा ब्याख्या गर्न सकिन्छ । ति सुखका क्षणनै स्वर्गमा पुगेको अनुभव हुने क्षण हुन् । ति क्षणिक हुन्छन् । बाँकी सबै क्षण, जीवनका प्रत्येक पाईलामा भेटिने तीखा विषालु काँडा सहितका गोरेटा हुन्, तीनलाई होशियारीपूर्वक पन्छाउदै पार गर्नु पर्छ । डराउन, आवेगमा आउन, भाग्न, निरास हुन पटक्कै हुदैन । काँडाबाट निस्केर स्वर्गको क्षणिक सुख भोग्न लगातार संघर्ष गरिरहन पर्छ । स्वर्गमा पुग्छु र सुख प्राप्त गर्छु भन्ने लक्ष लिएर अथक संधर्ष गरि रहनु पर्छ । त्यो नै जीवन हो । त्यो जीवन, जीवनमा एक पटक मात्र आउछ । ॐ
२०७५ साउन २९ , ९८४१ ३७७०८३

‘कर्णालीमा प्रचलित दर्शन-परम्परा’ प्रकाशित

Journey to Tibet Released

AMAZON “Journey to Tibet” is also available worldwide on Amazon. If INTERESTED CLICK The link given below:

Journey to Tibet

धन्यवाद !

तिब्बत यात्रा (२०७२) को अङ्ग्रेजी संस्करण ‘जर्नी टु टिबेट’ प्रकाशित भएको छ ।

काठमाडौं गेष्टहाउसको बगैंचामा आयोजित एक सानो कार्यक्रममा ‘बरिष्ठ संचारवीद् प्रा.रामकृष्ण रेग्मीले ‘जर्नी टु टिबेट’ सार्वजनिक गर्नु भएको हो ।

सो समारोहमा

नियात्रा साहित्यको इतिहास लेख्नमा क्रियाशील साहित्यकार प्रमोद प्रधान, कथाकार, लेखक तथा पत्रकार श्रीरामसिंह बस्नेत, साहित्यकार तथा पत्रकार छवि रमण सिलवाल, तथा अङ्ग्रेजी संस्करण प्रकाशित गर्ने बुक्स हिमालयका निर्देशक पवन शाक्यले नियात्रा लेखन, अनुवाद, नियात्रा लेखनको महत्व र प्रकाशित तीनवटै पुस्तकहरू तिब्बत यात्रा, डोल्पो विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय र श्वेत पर्वतमा रहेका प्रमुख विषयबारे चर्चा गर्नु भयो । उहाँहरू सबैलाई हार्दिक धन्यवाद दिन चाहन्छु ।

सो समारोहको कार्यक्रम संचालिका तथा पत्रकार राधिका अधिकारी, पर्यटन पत्रकार अमृत भादगाउँले सहित विभिन्न सञ्चार माध्यमबाट उपस्थित पत्रकार तथा अन्य महानुभावहरूलाई उपस्थिति तथा समाचार सम्प्रेषणको लागि हार्दिक धन्यवाद दिन चाहन्छु ।

नेपालीमा प्रकाशित पुस्तक भुँडीपुराणले प्रकाशन गरेको हो भने अङ्ग्रजीको प्रकाशन बुक्स हिमालयले गरेको हो । अङ्ग्रेजी संस्करण अमेजन वितरक मार्फत विश्वभर उप लब्ध छ ।

https://ekantipur.com/literature/2022/02/24/164570314419525164.html?fbclid=IwAR2ZIJNX4hVXceOcz5JZDJqs8E8mERdSI_kNX3tfBHKNxrNFcMDrPyApzYw

‘जर्नी टु टिबेट’ पुस्तक सार्वजनिक

काठमाडौँ — लेखक विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुलीको ‘जर्नी टु टिबेट’ नियात्रा पुस्तक सार्वजनिक भएको छ । राजधानीमा बिहीबार भएको कार्यक्रममा लेखकसहित प्राध्यापक रामकृष्ण रेग्मी, साहित्यकार प्रमोद प्रधान, श्रीरामसिंह बस्नेतलगायतले पुस्तक लोकार्पण गरे ।

पुस्तकमा १० औं शताब्दीको तिब्बतको गुगे, नेपालको सिन्जा राज्य, हुम्ला यारी, तिब्बततर्फ गुगे, कैलाश पर्वत, मानसरोवर, ल्हासा, सिगात्से, सगरमाथा आधार शिविर, त्यहाँको धार्मिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक, सामाजिक पक्षलाई सुक्ष्मरुपमा समेटिएको छ ।

यसअघि २०७२ मा शर्माले नियात्रा पुस्तक ‘तिब्बत यात्रा’ बजारमा ल्याएका थिए । पुस्तकलाई अन्तर्राष्ट्रिय पाठकसमक्ष पुर्‍याउन अंग्रेजी भाषामा समेत निकालिएको लेखक शर्माले बताए । नियात्रा लेखन असाध्यै कठिन भएको सुनाउँदै शर्माले भने, ‘पदयात्रा गर्न, लेख्न, छाप्न र पाठक पाउन गाह्रो छ । जति लेखियो त्यसमा पाठकको मायाले अझै लेख्ने सोच बनाएको छु ।’

कार्यक्रममा प्राध्यापक रेग्मीले पुस्तक पदयात्राका लागि महत्वपूर्ण रहेको बताए । ‘यो पुस्तक गहकिलो ट्रेकिङ पदयात्रा हो’, उनले भने,‘यसमा पदयात्राको अनुभव, धर्म, संस्कृति, बुद्ध दर्शनका कुराहरु उहाँले खोज्नुभएको छ ।’ युवा पुस्तामा पठनीय संस्कृतिको विकास गरी पाठ्यक्रममा यस प्रकारका पुस्तकहरु राख्न सकेमा युवा मस्तिष्कमा सकारात्मक धारणा र नेपाली संस्कृतिप्रति चाख बढ्ने उनको धारणा छ । साहित्यकार प्रधानले यात्राका बारेका लेखिएका सबै पुस्तकहरु नियात्रा हुन नसक्ने सुनाए ।

नलेखिएको र नदेखिएको सुक्ष्म पाटोसहित लेखकको अनुभूति समेटिएको पुस्तक नै नियात्रा हुन सक्ने उनको ठहर छ । नेपालमा लेखिएको कतिपय पुस्तकहरु उत्कृष्ट भए तापनि भाषाकै कारण विश्वस्तरमा पुग्न नसकेको अवस्थालाई औंल्याउँदै साहित्यकार बस्नेतले हाम्रा पठनीय सामग्रीहरु नेपाली तथा स्थानीय भाषासँगै अन्तर्राष्ट्रिय भाषामा समेत अनुवाद हुनुपर्ने बताए ।

Comments for Journey to Tibet:

  1. Dan Rutz, from the USA

My Dear Brother,


I picked up your book and could not put it down until finishing.  Each section was a joy and reminded me, anew, of your journalistic and linguistic skills, but more than that, the kind, generous, and loving heart that beats within you.

The narrative took me to places I fear I will never see in person, but at least could enjoy through your eyes; the mountain, the lake, the shrines….all of it, dear man, captivated my senses and enhanced my appreciation for your gifts and innate goodness.  I’ve written an Amazon review, currently in their hands, and hopefully to be published soon.  I will also share the link with my friends in the US and Europe in the hope others will read your book and thereby become introduced to my Good Brother.

Please let me know how you are; how your family is doing and when you might be headed to America.

I loved the book!!  You are, indeed, a gifted and compassionate man.

Brotherly love to you, 

Dan

2. Mark Larsan

3. Peter Tawache

‘श्वेत पर्वत’ः हिमालय क्षेत्रको एक आधिकारिक ग्रन्थ

प्रा.डा. रामकुमार दाहालले लेख्नु भएको समीक्षा दायित्व को माघ–फागुन २०७८ पूर्णङ्क १३४ मा छापिएको छ । त्यसलाई यहाँ धन्यवाद सहित साभार गरिएको हो ।



परिचयः
तिब्बत यात्रा (२०७२), डोल्पोः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय (२०७४) पश्यात विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुलीद्वारा लिखित नियात्रा कृति ‘श्वेत पर्वत’ २०७८ हालै बजारमा आएको छ । नियात्रा भनिए तापनि पुस्तकमा समेटिएका विषयलाई हेर्दा यो कृतिलाई नेपालको पश्चिम हिमाली क्षेत्रको एक सन्दर्भ ग्रन्थ (Encyclopedia)को रूपमा लिन सक्ने देखिन्छ । भुँडीपुराण प्रकाशनद्वारा प्रकाशित यस पुस्तकमा ३२७ पृष्ठका अतिरिक्त ३२ पृष्ठमा अत्यन्त आकर्षक, दुर्लभ रङ्गिन तस्वीर समावेश छन् । पुस्तकको मूल्य रु. ४९०।– राखिएको छ, तस्वीर, आकार र कागजको आधारमा बढि देखिदैन । नेपाल, गौतम बुद्ध जन्मेको भूमिमात्र नभई हिमालय क्षेत्र त मानव सभ्यताको जननी नै हो भन्न उनी पछि परेका छैनन् । पराजुलीद्वारा लिखित ‘श्वेत पर्वत’ मा धवलागिरि, देवचुली, मुस्ताङ र मनाङ गरी चार खण्ड रहेका छन् । प्रथम खण्डमा पाँच, दोस्रो खण्डमा पाँच, तेस्रो खण्डमा अठार र अन्तिम चौथो खण्डमा एघार उप–शिर्षक आकर्षक तरिकाले राखिएका छन् । पुस्तक भित्र उद्दरण गरिएका स्रोतहरू र अन्तमा राखिएको सन्दर्भ सामग्री सूचीका कारण पुस्तक नियात्रा कृतिमात्र नभई अनुसन्धान पद्धतिका दृष्टिकोले एक वैज्ञानिक र सम्बन्धित क्षेत्रको सूचनामूलक तथा आधुनिक पुस्तकको रूपमा देखिन्छ ।


पुस्तकको पहिलो खण्डमा धवलागिरि परिक्रमा अर्थात ‘श्वेत पर्वत’ले साहसिक पदयात्रा, दोस्रो खण्ड देवचुलीले अति चर्चित अन्नपूर्ण आधार शिविर र त्यस वरपरको पर्यटकीय क्षेत्र र जनजीवन, तेस्रो खण्डले मुस्ताङमा त्यहाँ भएको घुमन्ते युगको मानव सभ्यता, धर्म, संस्कृति, रेसम मार्ग, कालीगण्डकी, कागवेनी, मुक्तिक्षेत्र र दामोदर कुण्डको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्वबारे विस्तृत विवरणका साथ प्रस्तुत गरिएकाले पाठकलाई त्यसबारे थप जानकारी लिन कौतुहलता जगाएको छ । धर्मग्रन्थमा उल्लेख भएको र त्यहाँको वर्तमान अवस्थाको आधारमा कागबेनी र मुक्तिनाथलाई बोन, हिन्दु र बौद्ध धर्मको विश्वकै ठूलो तीर्थस्थल, मानव सभ्यताको विश्व विद्यालय नै भनिएको छ, जुन कुरा विश्व विद्यालयका अनुसन्धानकर्ता, विकासविद्, पुरातत्वविद् र सरकार सबैकोलागि शिक्षा तथा चुनौति पनि हो । त्यसरी नै चौथो खण्ड मनाङ, तिलिचो, थोराङ् ला पदमार्गका साथै त्यसको विकट उत्तर उपत्यकामा रहेका नदीनाला, ताल–तलैया, हिमालका भित्री उपत्यका, सहायक हिमालय, प्रकृतिपूजा र हिमालय भित्रका उपत्यकाको जनजीवन र संस्कार बारे चर्चा गरिएको छ ।
पाठकलाई पुस्तकको पहिलो सबै खण्डको संक्षिप्त परिचय, पदमार्गमा परेका जिल्लाको तालिका, पदमार्ग नक्सा र खण्डगत आधारमा रङ्गिन तस्वीर राखिएको हुनाले छ, जस्ले नियात्रा साहित्यमा नयाँ आयाम थपेको प्रष्ट अनुभव गर्न पुस्तकले बाध्य पार्छ । पदयात्रामा परेको क्षेत्रको इतिहास, भुगोल, धर्म, संस्कृति, जन्मदेखि मृत्युसम्मको संस्कार, हिमाली जीवनको सुख र दुःख, वैदिक, बोन र बौद्ध धर्म शास्त्रमा त्यस क्षेत्रबारे उल्लेख गरिएको विवरण राख्दै त्यस क्षेत्रको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्ववारे प्रकाश पािरएको छ । यस नियात्रा कृतिमा विदेशी लेखकले लेखेको विषयलाई तुलना गर्दै नेपाली संस्कृतिलाई ‘विदेशी संस्कृति जस्तो’ भनेको विषयलाई तर्क, अनुसन्धान, वस्तुगत आधार र नेपालको मानव सभ्यताको विकासकको आधारमा खण्डन समेत पराजुलीले ठाउँ–ठाँउमा गरेका छन् । विदेशी लेखकले नेपाललाई विश्वमा चिनाएको स्वीकार्दै उनीहरूले नेपाली परम्परालाई विदेशी संस्कृति, विदेशी जाति भनेकोलाई तर्क र प्रमाण एवम् नागरिकले गरेको अध्यासको आधारमा खण्डन गरेका छन् जस्ते गर्दा नेपालको इतिहासलाई बुद्धको जन्मभन्दा पहिलेको अर्थात दस हजार वर्ष पहिलेको मानव सभ्यताको विकासको इतिहासलाई जोडन उनले सम्बन्धित निकायलाई घचघचाएका छन् । चाहे ल्होमान्थाङ, यारा, ताङ्ग्या, नार, पूm वा मुदी किन नहुन् समग्रमा उनले वैदिक गन्थहरूमा देवताहरूको वासस्थान भनेर उल्लेख भएको क्षेत्र अन्यत्र कतै नभइकन नेपाल नै हो भन्ने कुरा ‘श्वेत पर्वत’मा ठाउँ–ठाउँमा तर्क, स्रोत सहित उल्लेख गरेका छन् । उनी मानव सभ्यताको खोजीलाई नजिकबाट नियाल्न अति विकट गाउँ चहार्न भ्याएका छन् । र त्यहाँ देखेको, अनुभव गरेको कुरालाई सन्दर्भ सहित सरल ढङ्गबाट पस्केका छन् ।


पुस्तकमा प्रयोग गरिएको भाषाः
समष्टिगतरूपमै हेर्ने हो भने पुस्तकमा प्रयोग गएिको भाषा सरल, मीठो छ । वर्णनको शैली पनि जिवन्त छ । यसभन्दा पहिलेका दुई पुस्तकमा जस्तै यस पुस्तकको विषयसूचीका चारै खण्डमामा रहेका उप–शिर्षक र ती शिर्षक अन्तरगत प्रयोग गरिएको भाषा अत्यन्तै आकर्षक, सरल, मिठासपूर्ण छ । सामान्य बोलिचालीको भाषालाई लेखकले अँगालेका छन् । नियात्राकार पराजुलीले यात्राको क्रममा देखिएका त्यस क्षेत्रमा अभ्यासमा रहेका धर्म, संस्कृति, जनजीवन, इतिहासबारे वर्णन गर्छन् तापनि उनले यात्राकोक्रम टुटाउँदैनन्, सूचना पस्कँदै पाठकलाई पुनः यात्रामा डो¥याउन उनी खप्पिस देखिन्छन् । त्यो उनको विशेषता हो । मस्र्याङ्दी नदी सलल बगेझैँ उनको प्रस्तुतीमा भाषा पनि अत्यन्त सरल तरिकाले मिठासपूर्वक सलल बगेको पाइन्छ ।
उनको प्रस्तुतिमा धर्म र संस्कृतिको मात्र कुरा छैन त्यहाँ साहित्यिक रस पनि उत्तिकै देखिन्छ । साहित्यिक पहिचान निम्न वाक्यले प्रस्ट पार्दछन्ः ‘खोप्रा डाँडादेखि मुनिको कालीगण्डकीको उपत्यकालाई सेतो कुहिरोले ढपक्क ढाकेको थियो । हामी बादलभन्दा धेरै माथि थियौँ । त्यो सेतो कुहिरोको समुद्रबाट उठेर पहेँलपुर बनेको धवलागिरिले अन्नपूर्णलाई भर्खरै बैँसमा प्रवेश गरेका युवतीहरू ‘तिमीभन्दा म राम्री भन्दै’ जिस्किएझैँ जिस्किएका जस्ता देखिन्थ्यो ।’ (पृ.७०) । ‘……फुस्रो पहाडको पृष्ठभूमिमा देखिने विलक्षण सेता हिमचुचुरा र चम्किलो गाढा निलो अकाशको दृश्य साँच्चिकै अभूतपूर्व देखिन्छ । अप्सराको सौन्दर्यबाट ऋषिको ध्यान आकृष्ट भएझैँ प्रकृतिका सिर्जना ती दृश्यले मानव मनलाई वशीभूत नै पार्छन् । (पृ. १०५) । भाषामा स्थानीय शब्द प्रयोग हुनुका साथै सलल बगेको हुनाले भाषागत हिसावमा पनि पुस्तकको उपस्थिति दह्रो छ । नियात्रा लेखन नेपाली भाषाको एक दरिलो साहित्यिक पक्ष भएकाले लेखकले यस विधामा ठूलो योगदान पु¥याएकाछन् भन्न सक्ने ठाउँ ‘श्वेत पर्वत’ले सुरक्षित राखेको छ ।


पुस्तकका विशेषता, उपयोगिता र सवल पक्षः
नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रको पदयात्रा सम्पन्न गर्नुका साथै तिब्बतको मानसरोवर तथा कैलाश पर्वत परिक्रमा गरेका पराजुलीको तेस्रो नियात्रा कृति ‘श्वेत पर्वत’ नेपालका भुगोलविद, इतिहासकार, योजनाविद् समाजशास्त्री, मानवशास्त्री, लोकसाहित्य प्रेमी, संस्कृतिविद, अन्वेषक तथा साहसिक पर्यटनमा रुची राख्ने पदयात्री लागि उत्तिकै उपयोगी छ । खण्डको प्रारम्भमा राखिएका अति नै उपयोगी र आकर्षक तस्वीर, पदमार्ग नक्सा, प्रत्येक खण्डको साराम्स र तथ्याङ्कले पुस्तकको गरिमालाई उच्च पार्नुका साथै नियात्रा लेखनमा साहित्यका अतिरिक्त नयाँ प्रस्तुतिको प्रयास सहृ्राहनीय देखिन्छ । पुस्तक यात्रा, धर्म, संस्कृति, जनजीवन, भौगोलिक र प्राकृतिक आदि विभिन्न कोणबाट थप उपयोगी बनेको छ । प्रस्तुत पुस्तकमा धवलागिरि, अन्नपूर्ण, मनाङ्, मुस्ताङ क्षेत्रमा रहेका मुख्य हिमालय, मनाङ र मुस्ताङ्भन्दा उत्तरमा रहेका सहायक हिमालय शृङ्खला, तीनको उचाइ, त्यसवरपर रहेका अति प्राचीनकालिन गाउँ र जनजीवन आदिबारे बृहत जानकारी दिइएको हुनाले प्रस्तुत पुस्तक नेपालको यस क्षेत्रको आधिकारिक दिग्दर्शन हो भन्दा पनि बढि हुने छैन ।
पराजुलीले पुस्तकमा आफ्नो धारणा मात्र प्रस्तुत नराखि विदेशी विद्धानहरूले नेपालको हिमाली क्षेत्र, जनजीवन र हिमचुचुराको विषयमा व्यक्त गरेका विचारहरू पनि राखेकाले पुस्तक थप पठनीय र विश्वासिलो भएको छ । त्यस्ता विदेशीमा आर्मिङ्टन, बनर्जी, क्यामरोन, हेगन, हरजोग, पिसेल, टुची, भोन फुरर, स्नेलग्रोभ आदिको सन्दर्भ उल्लेख गरिएको छ । त्यसरीनै वैदिक ग्रन्थहरूमा महाभारत, रामायण, पुराणहरू र तीसँग सम्बन्धित नेपाली लेखकले लेखेका थुप्रै ग्रन्थको सन्दर्भ उनले उल्लेख गरेका छन् । विदेशी लेखकले नेपालबारे लेखेका कतिपय विषय सही नभएको बारे उनले तथ्य सहित फरकमत राखेका छन् । पराजुलीले धवलागिरि हिमाल (पृ. १५–३८) दामोदर हिमाल (पृ.१८७–१९३), अन्नपूर्ण हिमाल, मनाङ हिमालका साथै त्यस क्षेत्रका भौगोलिक, अध्यात्मिक, जनजीवन, परम्परा, संस्कार र संस्कृतिलाई पाठकसमक्ष पस्केका छन् । यात्राको वर्णन गर्ने सन्दर्भमा विज्ञानले गरेको प्रगति र हाम्रो क्षेत्र, त्यस क्षेत्रमा भएको वैदिक संस्कृति, प्रकृतिपूजा, बोन र बौद्ध धर्म र परम्परा गुफाहरूमा भएको मानव सभ्यता, प्रकृति, खनिजवारे ठाउँ अनुसार स्रोत र सन्दर्भ पारेर व्यवस्थित चर्चा गर्दै केलाएर राखिएको छ । नेपालीहरूको पवित्र तीर्थस्थल कागबेनीलाई गयाभन्दा पनि महत्वपूर्ण पितृतर्पण दिने स्थल भएको भनि व्याख्या गरेर नेपाली राष्ट्रियतालाई माथि उठाउने सफल प्रयत्न गरिएको छ । (पृ. १०५–११६) ।


विश्वका सम्पूर्ण हिन्दु धर्मावलम्बिहरू विशेषत वैष्णव सम्प्रदायको मुटुमा रहेको मुक्तिनाथधाम (पृ.११७–१२५), दामोदर कुण्ड (पृ.१९५–२०३), शालीग्राम आदिको वैज्ञानिक, धार्मिक, भौगोलिक र प्राकृतिक कोणबाट व्याख्या गरिएको हुनाले नेपाली राष्ट्रियतालाई माथि उठाउने दृष्टिकोणले पनि अति पवित्र व्याख्या गरिएको छ । नेपाललाई सफलरूपमा चिनाउने स्कन्दपुराण, हिमवत्खण्ड र अन्य धार्मिक स्रोतहरू जस्तै विष्णुपुराण, वराहपुराण, महाभारत, रामायणमा उठाइएका हिमलयमा हुने देवताहरूको वासको प्रसङ्गलाई ठाउँ–ठाँउमा सन्दर्भ मिलाएर राखेको हुनाले पुस्तक धार्मिक तीर्थयात्रीलाई पनि उत्तिकै उपयोगी हुने देखिन्छ । मुक्तिक्षेत्र र कालीगण्डकीको सौन्दर्यको वर्णन गरेर पश्चिमा विद्धानहरू पनि नथाकेको प्रसङ्ग लेखकले औँल्याएका छन् । (पृ.१३०) । दामोदर कुण्ड प्रकृति धर्म र संस्कृतिको त्रिवेणी (पृ. १९४–२०२) रहेको कुरालाई उजागर गरिएको छ ।
मानब सभ्यताको अध्ययन अध्यापनमा संलग्न शिक्षक र अनुसन्धानकर्ताकोलागि पनि पुस्तक एक सफल मार्ग प्रदर्शक बन्न सक्छ । मुस्ताङलाई लेखकले ‘मानव सभ्यताको अग्रणी’ (पृ.१५१–१५७) मान्दै यसलाई मानव सभ्यताको केन्दको रुपमा रहेको कुरा स्वकारेकाछन् । मुस्ताङको फुस्रो भूबनोटमात्र होइन यस क्षेत्रमा रहेको हजारौँ वर्ष पुराना गुफा, घुमन्ते पशुपालनको चलन, कृषि र व्यापरको कारण मानव सभ्यताको अध्ययन को केन्द्र हो भनेर त्यसबारे अध्ययन गर्न लेखकले विज्ञलाई आव्हान गरेका छन् । पराजुलीले विदेशीले ‘माथिल्लो मुस्ताङका गाउँलाई मध्ययुगीन शहर’ मानेको कुरा पनि उल्लेख गर्न विर्सेका छैनन् । यसरी पुस्तकलाई सरसर्ती अध्ययन गर्दा यो पुस्तक युवा, अन्वेषक, तीर्थयात्री, विकासविद, प्रकृतिप्रेमी, मानवशास्त्री सबैकोलागि उपयोगी, सङ्ग्रहनीय र पठनीय बन्न पुगेको छ । नेपाललाई गहिराईमा पुगेर बुझ्न युवाले त यो पुस्तक पढनै पर्छ, र गण्डकी प्रदेशले यसलाई सन्दर्भग्रन्थको रुपमा राख्नु पर्छ । किनभने लेखकले त्यो क्षेत्र नै खुला विश्वविद्यालय हो भनेर सोही रुपमा लिन ठाउँ–ठाउँमा आग्रह गरेका छन् ।


अर्को तर्फ पदयात्राको कोणबाट हेर्दा उच्च हिमाली क्षेत्रमा गरिने साहसिक पदयात्रा, त्यहाँ पदयात्रा गर्दा हुन सक्ने उचाइको विमार, त्यसबाट जोगिन गर्नुपर्ने उपाय, हिमालको सौन्दर्यका साथै खतराको बारेमा सजिव वर्णन, चित्रण र प्रस्तुतिले त्यस्ता पदयात्रीका लागि पुस्तक उपयोगी देखिन्छ । पराजुलीको हिमालप्रतिको लगाव, देश प्रेम, यात्रामा रमाउँने उनको स्वभावले नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई हेर्ने उनको दृष्टिकोण पनि हिमालजस्तै सफा देखिन्छ । उनले बारम्बार देवता वस्ने देश नै नेपाल हो भने नेपालीले नेपाल किन नघुम्ने भन्दै नेपाल घुम्न पुस्तकमा युवालाई प्रेरित गरेकाछन् ।


पुस्तकमा उच्च हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मुख्य जाति मगर (पृ.३७–४६), थकाली (पृ.२१६–२२४) र गुरूङ (पृ.३१६–३२४) को बारेमा छुट्टै जानकारी दिएको हुनाले समाजशास्त्रीको लागि हिमाली क्षेत्रको जनजीवन र परम्परा बारे थप खुराक यसमा उपलब्ध छ ।


आजको भूमण्डलीकृत विश्वमा पुस्तकको उपादेयताः
आजको भूमण्डलीकरणको युगमा देशभित्रका कुराभन्दा देश बाहिरका कुरा बढि पढ्ने पढाउने सरकारी प्रयास भएको वर्तमान परिप्रेक्षमा यस पुस्तकमा वर्णित हिमाली क्षेत्रले अवश्य पनि एकपटक भए पनि ध्यान आकर्षण गर्न सफल हुने छ । किनभने यसमा यथार्थ छ कल्पना छैन । ‘श्वेत पर्वत’ पढने नेपाली पाठकलाई नेपालबारे गहिरो चिन्तन गर्न बाध्य पार्ने शक्ति छ । छुट्टी मनाउन, पितृ उद्धार गर्न र यस जीवन पछि अर्को जीवन सुखपूर्वक विताउने लालसा र विश्वास गर्ने नेपालीलाई पनि यस पुस्तकले ऋषिमुनिले स्वर्ग भनेको हिमाली क्षेत्रमा जान, घुम्न प्रेरणा दिने र रहर जगाई दिने छ । वर्तमान संघीय संरचना अन्तरगतको गण्डकी प्रदेशले यी हिमाली क्षेत्र सम्बन्धी विशेष नीति, योजना र कार्यक्रम तर्जुमा गरेर यस क्षेत्रमा स्वदेशी विदेशी पर्यटनकालगि थप ढोका खोली दिनु पर्ने आवश्यकता छदैछ । समग्रमा पदयात्रा मार्गमा रहेका क्षेत्र धवलागिरि, अन्नपूर्ण, मुस्ताङ र मनाङ क्षेत्रकालागि त यो पुस्तक एक दिग्दर्शननै हो, यो पठनीयमात्र होइन सङ्ग्रहनीय पनि छ ।
पुस्तकको कमजोरी पक्ष ः
मुख पृष्ठ आकर्षक र सूचनामूलक छ । भुँडीपुराणले प्रकाशन गरेको यो पुस्तक कति प्रति छापिएको उल्लेख गरिएको छैन । विषय सूचिमा दिइए अनुसार एक पृष्ठ मेल खाएको छैन । एक पृष्ठ गडबड भएको छ जस्तै– जुनकिरीसँगै मुदी गाउँको रात पृष्ठ ५ भनिए पनि पृष्ठ ४ मा रहेको छ । पृष्ठ ३२६ मा सन्दर्भ सामग्री सूची दिइएको छ । तर भित्री पृष्ठहरूमा उल्लेख गरिएका केही पुस्तकको विवरण सन्दर्भ सूचीमा परेका छैनन् । ती छुट्न हुदैन्थ्यो, यसमा लेखको ध्यान जान आवश्यक छ । भाषा सम्पादनमा अझै ध्यान पु¥याउन जरूरी छ । मानव सभ्यताको प्रसङ्गमा पुनरावृत्ति देखिए तापनि तर्क र स्रोतसँग जोडिएकाले पढ्दा त्यस्तो भान हुँदैन । दोस्रो संस्करण प्रकाशन गर्दा ती प्राविधिक भुललाई सुधार्नु पर्ने देखिन्छ ।


निचोडः

अन्तमा, पदयात्रा गरेर त्यसक्षेत्रको नालीबेली उल्लेख गरी एक विश्वसनीय, भरपर्दो, अनुसन्धानमा आधारित ग्रन्थ आम नेपाली पाठकलाई दिन सफल भएकोमा लेखक बधाइका पात्र बनेका छन् । उनी सफल नियात्राकार मात्र नभइ नेपालबारे जानकारी दिने एक कुशल र आधिकारिक लेखक बन्न पुगेका छन् । आगामी दिनमा यस्तै गहन पुस्तक अध्ययन गर्ने मौका पाठकले पाउन् भन्दै डा. माधव प्रसाद पोखरेलले यसै पुस्तकमा लेखेको भूमिकाको सानो अंश राख्दै विदा हुन्छु – “नेपालको शिक्षा मन्त्रालयले स्वदेश पढाउँदैन, विदेश पढाउँछ । यस समस्याले गर्दा नेपालका हिमालहरूका बारेमा जति विदेशीलाई थाह छ त्यसको एक प्रतिशत जानकारी पनि नेपाली विद्धान्लाई हुँदैन । पराजुलीको नियात्रा पढ्दा आफ्नो हिमालबारे म पिएचडी गरेको डाक्टर र अनुभवी प्राध्यापक भए पनि मेरो पढाइले हिमालबारे मेरो सामान्य ज्ञान पहिलो कक्षा उत्तीर्ण पनि हुन नसक्ने शून्यप्राय भएको थकथकी मलाई जस्तै पढ्ने जुनसुकै सह्रदयी पाठकलाई हुनु पर्ने हो जस्तो लाग्छ । …कसरी पो शिक्षा मन्त्री, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, देशका विश्व विद्यायलय र शिक्षा मन्त्रालयका घैँटामा घाम लगाएर यो र यस्ता किताब नेपालका पाठ्यपुस्तक र पाठ्यवस्तु बन्ने दिन आउला !” –समाप्त –

यात्रा, जीवन र दुर्घटना

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

परिवेश, परिबन्द, प्राकृतिक प्रकोप, अदुरदर्शिता, भावावेश, निर्णय क्षमताको अभाव, अधैर्यता आदि कारणले यात्रामा अनाहक दुःख, कष्ट, तनाब, जोखिम, दुर्घटना र त्यस्तै अवस्थामा यो अमूल्य जीवन जुन फेरि पाइँदैन असमयमा गुमाउन पुगिन्छ । परिवेश, परिस्थिति र प्राकृतिक प्रकोपको गहन विश्लेषण, लामो झरी, हिउँ, बाढि पहिरो जाने समयमा सुरक्षित स्थानमा रहेकोमा सोही स्थानमा बस्दा, समय, आर्थिक र अन्य केही नोक्सान होला तर जीवन नै जाने गरी नोक्सान हुँदैन । समय, परिस्थिति प्रकोपबारे सामान्य भन्दा सामान्य अवस्थाको पनि आँकलन र सही निर्णय हुन नसक्दा यात्रामा दुर्घटना भई जीवन गुमाउन परेका धेरै उदाहरण हाम्रा सामु छन् ।


मैले उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा गर्दा परिवेश, मौसम र तत्कालिन परिस्थितिको थोरै भए तापनि ख्याल गरेर चाँजोपाँजो मिलाउँने प्रयास गर्छु । त्यसो गर्दा आजसम्म केही हदसम्म थोरै प्रतिशत सफल पनि भएको छु । परिस्थितिको सामान्य लेखाजोखा वा मुल्याङ्कन गर्न नसक्दा वा भाववेशमा पुगेर निर्णय गर्दा कति ठाउँमा यात्रामा दुर्धटनामा निम्त्याएको पनि छु । प्रकोप, मौसम परिवर्तन वा दुर्घटनालाई रोक्न सकिन्न तर होशियार भएर काम गर्ने हो भने प्रकोपबाट बाँच्न र दुर्घटना न्यून गर्न सकिन्छ । हिमाली क्षेत्रमा मौसम खराब भएको बेला अलिकता समथर, चट्टान भएको र कम हिउँ थुप्रिएको ठाउँमा पाल टाँगेर बस्ने हो भने आलो हिम पहिरोबाट जोगिने अधिक सम्भावना रहन्छ । निरन्तर आरी घोप्टे पानी परेको बेला यात्रा नगर्दा, पहिरो, बाढि, र अन्य दुर्घटनाबाट जोगिन सकिन्छ । हामी धेरैले परिवेश र परिस्थितिको मुल्याङ्कन तथा गम्भिर विश्लेषण गर्न नसक्दा, बिना तयारी उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा गर्दा, यात्राको लागी आवश्यक पर्ने सामान नहुँदा, सवारी साधानको अवस्था राम्रोसँग जाँच नगर्दा, छोटो समय उचाइमा पुग्दा, अनि भावावेशमा साथीको लहै–लहैमा पुगेर निर्णय गर्दा दुर्घटनाको सामना गर्नु पर्ने हुन्छ ।


वि.सं. २०७८ असोज १५ गते देखि सङ्खुवासभामा पर्ने किमाथाङ्का गाउँ र मकालु हिमालको आधार शिविरको यात्रा तय गरेँ । त्यो यात्रा गर्दा दसैँको समयमा सहरदेखि घर फर्कँने र दसैँ पछि घरबाट सहर फर्कँने यात्रुको चाप हुन्छ भन्ने कुरा कम ख्याल गरेँ । जसले गर्दा मैले मेरो योजना अनुसार खाँदवारीबाट फर्कँने टिकटको टुङ्गो लगाउन कठिन भयो । त्यसैगरी मनसुन सकिएको पन्ध्र दिनपछि त मौसम सफा होला भन्ने बिगतका वर्षहरूमा भएको मौसमको अनुमान पनि यस पटक असी प्रतिशत मिलेन । कात्तिक महिनाको प्रारम्भ जहाँ विहान सामान्य शित, तुसारो सहितको चिसो र दिउँसो नीलो र सफा आकाश देखिनु पर्ने हो त्यसबेला बेमौसमी वर्षा भईनै रह्यो । हटिया, हुङ्गुङ्, चेपुवा, किमाथाङ्काका किसानले पाकेको कोदो टिप्न पाएनन् । पहाड तराईमा पाकेर पहेँलपुर बनेको धान काट्न पाएनन् । यात्राको अन्तमा त मानवीय साथै ठूलो भौतिक क्षति भयो । करिव सात अर्व मूल्य बरावरको धान क्षति भयो भने १०३ जनाले ज्यान गुमाए । यात्रा प्रारम्भ गर्दा मैले कात्तिक ३ गते तुम्लिङटारदेखि काठमाडौँ फर्कँने गरी टिकट लिएको थिएँ । मेरो यात्रा त्यसभन्दा बढिको हुन सक्ने अनुमानले गर्दा मैले कात्तिक ४ गतेको लागि टिकटको अनुरोध गरेँ । तर टिकट भने कत्तिक ५ गतेको लागिमात्र पाएको थिएँ । यथार्थमा किमाथाङ्का र मकालुको यात्रा सम्पन्न गरी कात्तिक १ गते साँझ खाँदबारी पुगे पछि मलाई तुरुन्तै घर फर्कने हुट्हुटी हुन थाल्यो । स्वभाविक भए तापनि त्यो गलत थियो । यात्रामा साथीभाइ र परिवारजनसँग सम्पर्क गर्न कठीन थियो । ९१ प्रतिशत स्थानमा फोन लाग्दैनथ्यो ।


मैले १८ दिन लामो पदयात्रा सम्पन्न गरेको थिएँ । त्यसमा कैयौँ दिन झरी–बादल, लामा, ठूला, मोटा लेकाली जुकाको चुम्बन, भीर, पहरा, ठाडो उकालो, झरीले लेउलागेको जोखिमपूर्ण चिफ्लो ओरालो बाटो तय गरिएको थियो । त्यस्तो बेला कहिलेकाहीँ हुस्सु र कुहिरो भागेर आकास तिर लोप हुँदा गाढा हरियो बाक्लो बन, एक नासले हरियालीको छातीलाई सेताम्मे पार्दै झरेका झरना, नदी र खोलाहरू, चराचुरुङ्गीको चिरविर, यदाकता चौरी, याक, भेडासँग हिंड्दै गरेका गाउँलेसँगको भेटघाट, अरुण नदीको उपत्यकाको दुवै काखमा रहेका धेरै घरहरू, एकै ठाउँमा गुजमुज्ज रहेका मौरीको चाका जस्तै देखिने ठूला गाउँहरू, धान, कोदो र मकै खेती देख्दा भने जुकाको टोकाई बिर्सने मात्र होइन कि जुका टिप्न पनि बिर्सिन्थ्यो । अठार दिन मध्ये मकालु आधार शिविर पुगेर फर्कँने चार दिन भने मौसम सफा भयो । नीलो अकाश, हरियाली, हिमाल, जीवजन्तु, वरुण उपत्यका र रातमा ताराको टिलपिल पनि देख्न पाईयो ।


मौसम सफा हुँदा प्रकृतिका विभिन्न मनमोहक रूप, हिमालदेखि तराईसम्मको लामो पानोरामिक दृश्य, चिमाल, गोब्रेसल्ला र रङ्गीन बुट्यानको घना वन, लामबद्ध हुँदै प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा सेताम्मे बनेर झरेका झरनाहरू, खोङ्मा क्षेत्रको धारिलो पहाडका धार र टुप्पामा रहेका सुन्दर ताल–तलैया, अरुण र बरुणको गहिरो, फराकिलो, जीवजन्तु र हरियालीले भरिपूर्ण अत्यन्त लोभलाग्दो उपत्यका र त्यसपछि चाँदिको श्रीपेच पहिरेर सबै प्राणीलाई स्वागतार्थ उभिएका जस्ता देखिने प्रकृतिको सम्राट अनगिन्ति हिम चुचुराहरू देख्न पाईएको थियो । चार दिनको त्यो सुन्दरतम मनमोहक दृश्यले लामो कष्टपूर्ण यात्राको सम्पूर्ण पिडा क्षणभरमै सर्लक्कै निलिदिएर उमङ्ग, हर्ष, खुसीको झरना शीरदेखि पैतालासम्म झारीदिएको थियो । शरीर यस्तो हलुका भएको थियो मानौं कि म हिमाली चिल्लो काग भएर झरना र हिमालका चुचुराहरूलाई चुम्दै, जिस्क्याउँदै, चिमालका डाली–डालीमा नाच्दै कहिले खोङ्माको लामो पोखरी, कहिले किमाथाङ्का, कहिले मकालु हिमालको काखमा उडिरहेको छु । त्यसबेला म हर्षको अन्तिम चुचुरो मकालुको चुलीमा पुुुुुुुुुगेसरी भई हर्षोन्मादबाट साच्चिकै मत्तासुर भएको थिएँ, मानौँ कि म यो पृथ्वीमा रहेको प्राकृतिक सुन्दरताको भोग गर्ने एक मात्र मानव हुँ ।
हो, मौसम सफा भएकाले मैले हुङ्गुङ्देखि किमाथाङ्का जाँदा र किमाथाङ्कादेखि फर्कँदाको उभिएर हेर्न पनि नमिल्ने नाके ठाडो उकालो बिर्सेँ । शरीर नै घोप्टिने प्रकारको ओरालो, झरी, लेउलागेको चिफ्लो तथा ढुङ्गा पल्टेर आफ्नै खुट्टामा लाग्ने भिरालो र ठेस लागेर लडने हो भने अरुणको गर्जनको प्यारो बन्नु पर्ने भीरको बाटो हिंडेको त्रास पनि बिर्सेँ । कथम्कदाचित खुट्टा मर्के मात्र पनि तीन–चार दिन बोकिए पछि मात्र मोटरबाटो भेटिने ठाउँमा मात्र पुग्न सकिन्छ भन्ने डर पनि हरायो । त्यसमाथि चार इन्चलम्बाई र आधा इन्चसम्म मोटाई भएका जुकाको घाँटीमा नै हुने आक्रमण र त्यसपछि रातो झरना जस्तो भएर बग्ने रगतको पनि सम्झना भएन । त्यस्तो कष्टपूर्ण र शरीरलाई नै कम्पाएमान गराउँने कहालीलाग्दो जोखिमपूर्ण यात्राको दुःख चारदिन बिहानीपख मात्र नै किन नहोस सफा भएको मौसमको कारण खुलेको नीलो अकाश, प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा अग्लिँदै देखा परेका सेताम्मे हिमचुचुरा र त्यस वरपरको प्रकृति र जीवजन्तुको वार्तालापले भुसुक्कै बिर्साएको थियो । सम्भवतः त्यसै हौसलाले होला सेदुवादेखि दोबाटो जाँदा तीनदिन हिंडेको बाटो फर्कँदा एकै दिनमा तय गरेको थिएँ । मेरो साथमा सेदुवाका युवा पथप्रदर्शक दीर्घ राई थिए ।


मकालुबाट फर्कँने क्रममा असोज ३० गते हामी दोबाटेभन्ने ठाउँमा पुगेका थियौँ । त्यो दिन बादलसँग लुकामारी खेल्दै चार बजेसम्म घाम देखिएको थियो । तर एक्कासी त्यसैदिन साँझ ६ बजे चट्याङ् सहित पानी प¥यो । हामीसँग याङ्लेदेखि भेटभइरहेका तीन जना नेपाली साथीहरू पनि दोबाटे आईपुगेका थिए । आधार शिविरमा तीन डेनिस सहित सात नेपाली जो बरुन्त्से हुँदै सगरमाथाको छुकुङ् निस्कँदै थिए उनीहरूसँग विदा भएर हामी फर्केका थियौँ । त्यसैगरी सात जना इलाम श्रीअन्तुका पर्यटन व्यवसायी, तीन जना फ्रेन्च विद्यार्थी र उनका एक जना नेपाली साथी सहितको टोलीहरूसँग याङ्लेमा भेटेका थियौँ । श्रीअन्तु र फ्रेन्चहरूसँग दोहोरी गाएर रमाईलो गरेका थियौँ जो शिवधारा चढेर मकालु आधार शिविर जाँदै थिए । हामी दोबाटे पुगेको साँझ परेको चट्याङ्, बाक्लो कालो बादल र वर्षाले मेरो हृ्दयमा एक प्रकारको अति नै नमिठो त्रास पैदा ग¥यो । त्यो त्रास मुख्यतयाः मकालुबाट छुकुङ निस्कने डेनिस टोलीसँग सम्बन्धित थियो । किनभने उनीहरू ६२०० मिटरभन्दा कठीन र हिउँयुक्त अग्ला भन्ज्याङ पार गर्ने यात्रामा थिए ।


त्यो रात परेको पानी र अचानक परिवर्तित मौसमले हिउँ पर्ने, मौसममा सुधार नभएमा हिउँ थपिने, चिसो हुने र कठ्याङ्ग्रीने, भन्ज्याङ्मा हिउँ थुप्रिएर पार गर्न नसकिने, पहिरो जान सक्ने खतरा बढाएको थियो । त्यति मात्र होइन हिउँ बढि परेको खण्डमा न सगरमाथातिर जान सकिने न मकालु आधार शिविर फर्कन सक्ने स्थिति पनि थियो । त्यो वर्षा पछि मैले ती सबै साथीहरूलाई गहिरोसँग हृ्दयमा राखेरै सम्झेँ । उनीहरूको बारे चर्चा ग¥यौँ । भोली पल्ट विहान दोबाटे वरपरका चट्टाने पहाडमा नयाँ हिउँ देखिएको थियो । हामी हाम्रो योजना अनुसार विहान ६ बजे नै खोङ्मा लाको यात्रा शुरू ग¥यौँ र सोही दिन सेदुवा झ¥यौँ । त्यसदिन पहाडहरू खुले पनि अकाश धुम्मिएको थियो–साउनमा झैँ । सिमसिमे पानी भने रोकिएको थियो ।


कात्तिक १ गते खाँदबारीमा पुगेको दिन त्यही उमङ् र हौसलाले लामो पदयात्राको दुःखाई कम भए तापनि मौसम भने बादलिएको थियो । मेरो मनमा ती दस जनाको टोली, मकालुतर्फ जाँदै गरेका चार जना विदेशी र इलाम श्रीअन्तुका सात युवा टोलीको सम्झना आइ नै रह्यो । मौसम खराब भएर हिमाल नदेख्नु एउटा पक्ष हो भने हिउँ पर्ने, नयाँ हिउँको पहिरो जाने र पुरिने, चिसोले कठ्याङ्ग्रीने, उचाईमा लाग्ने विमार लाग्ने र ज्यानसम्म जाने अर्को विकराल पक्ष हो । मनसुन सकिए पछि पनि लगातार पानी परि नै रहेको थियो । दसैँ सकिएर पनि भदौरे जस्तै झरी होइन कि साउनको आरी घोप्टे झरी एकनासले परि नै रहको थियो । खाँदबारी पुगेको साँझ बेलुका ८ बजेदेखि झमझम झरी परि नै रह्यो । दुई गते विहानदेखि त आरी घोप्टे पानी परि नै रह्यो । तुम्लिङ्टार जहाज आउने सम्भावना त्यो दिन रहेन ।


विहान चिया पिउदै गर्दा स्थानीय मित्र तेजनाथले ‘तुम्लिङ्टारको फ्लाईट हुने सम्भावना नभएको, खाँदबारीबाट टेक्सी (बोलेरो, सुमो)बाट पाँच घण्टामा इटहरी पुग्न सकिने भएको हुनाले यहाँ बस्नु भन्दा विराटनगरबाट बेलुका काठमाडौँ उडनु वेश हुन्छ ’ भन्ने सुझाव दिए ।


मेरो टिकट अनुसार तीन दिन कुर्नु पर्ने थियो । मैले त्यसबेला धैर्य भएर लगातार परिरहेको झरी, त्यो परिवेश र परिस्थिति, त्यसले पार्न सक्ने प्रभावको मुल्याङ्कन गम्भिर भएर गरिनँ जबकी म विकटताबाट सुगम र सुरक्षित क्षेत्रमा आईसकेको थिएँ । मित्रको सुझाव अनुसार झरीकै बीच टेम्पोमा तुम्लिङ्टार झरेँ । बसपार्कमा तिहारको बेला असन बजारमा हुने जस्तै मानिसको खचाखच भिड थियो । सुमोमा तीन केटाकेटी सहित तेह्रजना कोच्चिएर सभा खोलाको किनारैकिनार भएर इटहरि तिर लाग्यौँ । बाहिरको मौसमझैँ मनमा पनि झरी नै परेको र हृ्दयमा बाक्लो बादल मडारिएको थियो ‘म नहिँडेको भए पनि त हुन्थ्यो नि । ’ भन्ने कुरा मनमा बारम्बार आइनैरह्यो र एकप्रकारको त्रासले जन्म लियो ।


करिव पन्ध्र किलोमिटर गुडे पछि बाटोमा सानो पहिरो झर्दै गरेको देखियो । गाडिमा सवार महिलाहरूले चिच्च्याउँदै भने ‘ए ! अन्यत्र पनि पहिरो जान्छ । फर्केर चैनपुरको बाटो जाउँ ’ । ड्राइभरले पनि काईकुई केही नबोली गाडी घुमाए र चैनपुर तिर लाग्यौँ । आरी घोप्टे पानी घोप्टिइ नै रहेको थियो । त्यसपछि भने बल्ल मैले आधार शिविरका मित्रहरूलाई बिर्सेर आफैलाई सम्झेँ र मनमनै भनेँ ‘ म कस्तो पागल हुँला । पानी परिरहेको बेला म एक दिन खाँदवारीमा थकाई नमारेर किन मरीहत्ते गरेको हुँला । अब कुन पहिरोमा कता परिने हो कि ? बीच बाटोमा रोकिनु पर्ने हो कि ? पहिरोसँगै कुनै खहरे खोलामा बगेर वा पहिरोमा पुरिएर समाचार बनिने हो पो कि ? कुनै घटनामा न परे त भई हाल्यो नि । ’ त्यस्तै कुरा मनमा आए ।


धनकुटा पुग्ने बेलासम्म दुईटा पहिरो नाध्यौँ । इटहरी पुग्ने सम्भावना झिनो भएको थियो । अब त्यही दिन इटहरी पुगेर त्यहाँबाट विराटनगरको जहाजबाट काठमाडौँ पुग्ने कुराको आशा त मेटिइ सकेको थियो । त्यसबेला जीवन सुरक्षित भइदिए हुन्थ्यो हुन्थ्यो भन्ने मात्र कुरा मनमा खेल्यो । गाडीमा धरान, धनकुटा, भेँडेटार शब्द रहेका सुन्दर पुर्वेली गीतहरू एकनासले गुन्जीरहेकै थिए । जसोतसो तमोरको किनार मूलघाट झ¥यौँ । त्यहाँ पुगे पछि थाह भयो कि ‘तमोर पारी फेँदीमा ठाडो खोलाले बाटो नै बगाएको छ । पार गर्न सकिँदैन ।’ जे डर मनमा विहान सुमोमा चढेदेखि थियो त्यो यथार्थमा परिणत भयो । मुसलधारे पानी रोकिएकै थिएन । ठाउँ–ठाउँमा लेदो बगिरहेकै थियो । मधुरो साँझमा तमोरको किनारमा एउटा घर पल्टेको देखियो । धमिलो तमोर समतल भएर पुलसम्म नै आए जस्तो लाग्यो । मेरो मनमा ‘ किमाथाङ्का र मकालुको त्यत्रो कठीन पैदल यात्रा गरेर फर्केको मान्छे भेलमा परेर मर्ने हो कि क्या हो ?’ भन्ने त्रास मेरै अघिल्तिर ठिङ्ग उभियो । यात्रामा सम्यमता र परिवेशको मूल्याङ्न नगर्दा म आफैले मेरो काललाई निम्ता गरेको महसुस त्यसबेला मैले गरेँ । म खाँदवारीमै बसेको भए हुन्नथ्यो र ? किन हतारिएको ?


सुमो भित्रका महिलाहरू चिच्याउँदै घरमा फोन गर्दै भने ‘हामी त तमोर पुलमा बीच परेका छौँ । बाँचिन्छ जस्तो छैन । बाटो पहिरोले लगेको छ । पैसा पनि छैन । खाने र बस्ने ठाउँ पनि छैन ।’ उनीहरूले परिवारका सदस्यलाई झन बढि त्राहीमाम बनाए । उनीहरूले तमोरको किनार तिरका घरमा नै बास खोज्ने र बस्ने, पाईएन भने रातभर गाडीमा नै बस्ने कुरा पनि निकाले । मलाई भने त्यो प्रस्ताब सुरक्षित र भरपर्दो लागेको थिएन र त्यहाँ सुत्ने ठाउँ पनि थिएन । त्यसैले मैले ‘ यस्तोबेला अत्तालिन हुँदैन । हामी धनकुटा फर्कौँ र आजको रात बाढि र पहिरोबाट सुरक्षित बसौँ । हजारौँ यात्रु छन् । धनकुटाको प्रशासनले पनि त ध्यान देला । भोली पानी कम होला अनि त बाटो अवश्य खुल्छ नि, नदीको किनारमा बस्न हुँदैन ’ भने । मैले त्यसो भने पछि सवारी चालकले गाडी घुमाए । मुलघाटबाट फर्केर साँझ सात बजे धनकुटा पुग्यौँ । होटल खोजेर सबैजना सुरक्षितसाथ बस्यौँ । भोलीपल्ट विहान सात बजे झ¥यौँ, तमोर तिर पानी रोकिएको थियो । हामी फेँदीको पहिरोमा पुग्दा सयौँ गाडी लामबद्ध भइसकेका थिए । खहरे खोलाले करिव २० मिटर पक्की सडक बगाएको थियो । दुई साना डोजर, सेना र प्रहरी सबैको जोडबलले दुई बजे दिउँसो बाटो खुल्यो । मुस्किलले पाँच बजे इटहरी पुगियो ।


सुरक्षित भएको महसुस सबैलाई भयो यद्यपी अघिल्लो रातको मुसलधारे पानीले इटहरी बजार, वरपर पाकेको धान डुवानमा परेको थियो । विराटनगर विमानस्थल डुवानमा परेको छ भन्ने खबर पाई सकेको थिएँ । त्यसैले म इटहरीबाट पूर्वाञ्चल दैनिकका सम्पादक एकराज गिरिलाई सम्पर्क गरेँ । भद्रपुर विमानस्थल बन्द भएको रहेनछ । त्यो सूचना लिएर त्यहाँबाट सिधै झापातिर हानिएँ । भोलीपल्ट कात्तिक ४ गते विहानको जहाजबाट काठमाडौँ फर्केँ । त्यसबेला बादलभन्दा माथि कन्चनजङ्घादेखि लाङ्टाङसम्मका हिम चुचुरा देखिएका थिए । त्यो दृश्य हेर्दै गर्दा मैले फेरि मकालुबाट सगरमाथातिर जाँदै गरेको नेपाली सहितको डेनिस टोली र मकालु आधार शिविर जाँदै गरेका नेपाली पर्यटकलाई सम्झेँ ।


कात्तिक ५ गते बेलुका सेदुवाबाट मेरो पथप्रदर्शक भाई दीर्घ राईको फोन आयो । उनको फोनले म सिताम्मे भएँ । झस्केँ । एक साता पहिले दोबाटे देखि तर्सेको मेरो हृ्दय उनको सन्देशले भुकम्पमा पृथ्वी काँपेझैँ काँप्यो । उनले भने– ‘अङ्कल ! सगरमाथातिर जाँदै गरेको विदेशी र नेपाली टोलीको सदस्यमध्ये एक जना डेनिस पर्यटकको हिम पहिरोमा परेर मृत्यु भएछ । लास निकाल्न पनि सकेनछन् । अनि याङ्लेमा नाचगान गर्ने श्रीअन्तुको सात जनाको टोली मध्ये एक जनाको आधार शिविरबाट फर्केको दोस्रो दिन तेमाथाङ भन्ने ठाउँमा मृत्यु भएछ ।’


उनको त्यो सन्देशले म मर्माहत भए जुन खतराको डर मैले मौसम खराब भएको कारणले दोबाटेमा गरेको थिएँ । श्रीअन्तुका मित्रहरूलाई उनीहरूले उचाईमा एकैदिनमा लामो–लामो यात्रा गरेको हुनाले ‘उचाइ चढ्दै गर्दा समुद्र सतहदेखि ३००० मिटरको उचाईभन्दा माथि पुगे पछि हावामा अक्सिजन कम हुँदै जाने भएको हुनाले विस्तारै जाने, झोलिलो पदार्थ र पानी धेरै पिउने, चिसोबाट जोगिने, मादक पदार्थ र चुरोट नपिउने गर्नु होला’ भनेको थिए । त्यसलाई उनीहरूले स्वीकारेका पनि थिए । तर पनि कहाँ नेर के कमजोरी भयो र एक जना नेपाली तथा एक जना विदेशीले ज्यान गुमाएको खबरले मर्माहत बनायो । अनायस खोङ्मा डाँडामा रहेको लामो पोखरीमा टिलपिल टिलपिल पानी छचल्किएझैँ मेरा आँखा आँशुले छचल्किए । प्राकृतिक प्रकोपलाई रोक्न त सकिँदैन तर केही हदसम्म त्यसबाट सुरक्षित हुन भने सकिन्छ, त्यसको गम्भिर विश्लेषण गर्ने हो भने । अर्को कुरा हामीले के बिर्सन हुँदैन भने हिमाल जति सुन्दर, आकर्षक र लोभलाग्दा हुन्छन् तिनीहरू त्यत्तिकै त्रृmुर्र पनि हुन्छन् । जे जस्तो प्रकोप भए तापनि तत्कालिन परिवेशको गम्भिर लेखाजोखा गर्ने हो भने यात्रामा जीवनलाई दुर्घटनाको जोखिमबाट केही सिमासम्म सुरक्षित गर्न सकिन्छ । त्यो सत्य हो । ईमेलः bishnu.nmdc@bishnunmdc धन्यवाद सहित साभारः सामुदायिक विकास संघ, स्मारिका–७, फागुन २०७८

*
  •  

नेपालका पुलस्त्य ऋषि मदनमणि दीक्षित

नेपालका पुलस्त्य ऋषि मदनमणि दीक्षित

धन्यवाद सहित साभार ‘वैजयन्ती’ ६७
 विधाकेन्द्रित साहित्यिक पत्रिका राष्ट्रिय–व्यक्तित्व अङ्क–४

१. विषयप्रवेश
असल मानिस जति लामो बाँचे पनि समाजलाई छोटोनै लाग्छ । तर डर मान्नु पर्दैन । किनभने असल मानिसले छोडेर गएका दूरगामी योगदन, कालजयी कृतिले त्यस्ता मानिस समाजमा युगौँयुगसम्म बाँिचरहन्छन् । प्राचीन ऋषिमुनि पुलस्त्य, अगस्त्य, अत्री, भारद्वाज, गौतम, जमदग्नि, वशिष्ठ, विश्वाभित्र, पुलह, वेदव्यास, वाल्मिकी आदिले ८–१० हजार वर्ष पहिले गरेका रचनात्मक कामको आजका दिनसम्म पनि चर्चा परिचर्चा भइरहेको छ भने अनन्तकालसम्म भईनै रहने छ । आजको युगमा पनि त्यस्तै कर्म गर्नेहरुको मूल्याङ्कन आगामी हजारौँ वर्षसम्म भइरहने छ ।  यो भौतिक शरीर सबैले एक दिन छोडनुनै पर्छ । तर समाजलाई सही बाटो देखाउने निःस्वार्थी कर्मयोगी मानव तिनै ऋषिमुनिका कामझैँ युगौँसम्म उज्ज्वल तारा बनेर मानव समुदाय बीच चम्किरहन्छ ।

                   हामी बसेको यो हिमवत्खण्ड, महान हिमाली उपमहादिप मानव जातिको उद्गम, मानव सभ्यताको विकास, विविधतायुक्त धर्म र संस्कृतिको जननी हो । कुल २ हजार ३०० किलोमिटर लम्बाई क्षेत्र ओगटेको हिमालय मध्ये नेपाल हिमालयलेमात्रै करिव ९ सय किलोमिटर लम्बाई ओगटेको छ । नेपालको यस हिमालय क्षेत्रबाटनै वेद, पुराण, उपनिषद, रामायण, महाभारत जस्ता ग्रन्थहरुको रचना गर्ने विदुसी ऋषिमुनि प्राचीन नेपाल हिमालय वरपरकै ऋषि मुनिहरु हुन् । वैदिक साहित्यमा रहेको प्राचीन इतिहास, मानव सभ्यताको विकासक्रम, ढुङ्गेयुग, स–साना गण र समूह, मातृसत्तात्मक युग, पितृसत्तात्मक युग, पशुपालन,  कृषि, औजारहरुको निर्माण, चिकित्सा विज्ञान, विज्ञान, वंशावली, जीवन दर्शन, जीवन व्यवहार बारे धेरै मानिस अनभिज्ञ रहेका छन् । वेदका ऋचा कण्ठ गरे तापनि त्यसको अर्थ बारे आम मानिसले सहजताकासाथ थाह नपाउदा त्यसको महत्व सिमित बन्न पुग्यो ।

              वैदिक साहित्यमा भएको घुमन्ते युग, पशुपालन, कृषिमा प्रवेश हुदै घरव्यवहारमा प्रयोग हुने भाँडाकुँडा, औजार, हातहतियार आदिको निर्माण र अनुसन्धानका बारेमा वैदिक साहित्यमा उल्लेख भएका विषयलाई साधारण मानिसले सहजताकासाथ बुझने गरि व्याख्या विश्लेषण गरिएन । वैदिक साहित्यको महानताबारे भारतमा केहि अनुसन्धान र विश्लेषण गरिए तापनि त्यसलाई स्थानीयकरण गरि ऐतिहासिक हिमवत्खण्डको पृष्ठभूमिलाई पछिल्लो समय ओझेल पार्दै जान थालियो । वैदिक ग्रन्थमा उल्लेख गरिएका बृहत् विषयहरु मध्येको तील बराबरको एक सानो अंश जीवन दर्शनलाई नेपाल र भारतमा केवल संस्कारगत कुरामा मात्र सिमित गरियो । अन्य विषयको अध्ययन मनन भएन । हुदाहुदै यतिसम्म गरियो कि सनातन हिन्दुधर्म र हिन्दुधर्मको विकास हुनु भन्दा हजारौँ वर्ष पहिले सिर्जना गरिएका वैदिक ग्रन्थ र संहितालाई सनातनी हिन्दुको दैनिक जीवनको संस्कार कार्यमा सिमित गरियो ।

               पौरस्त्य साहित्यमा भएको समाज विकास विज्ञानवारे आँखा चिम्लेर जीवन र मृत्यु, ‘पूर्व जन्मको कमाईले यस जन्ममा सुख र दुख भोग्नु परेको र यसजन्मको दानकर्मले अर्को जन्मको सुधार गर्ने’ भन्ने कुरामा प्राचीन वैदिक साहित्यमा भएको विज्ञानलाई सिमित गरियो । आम नागरिकले वेद, उपनिषद र पुराणहरुलाई मानव विकासको चरणका ऋषिमुनिले निर्माण गरेका ग्रन्थलाई काल्पनिकताको जलप लगाएर त्यसको, मर्म, सार, खोज, विज्ञान, इतिहास, संस्कृति, समाज विकासको चरण आदिलाई ओझेलमा परियो । दक्षिण एशियाका आम नागरिकले आफ्नो हिमाली प्रदेशमा जन्मेर त्यहीँका बासिन्दाले सिर्जना गरेको वैदिक साहित्यलाई सरल र सहजतरिकाले बुझ्न पाएनन् । नेपालको वर्तमान युगमा जन्मेका एक तपस्वी हुन जस्ले समग्र वैदिक साहित्यको अध्ययन र अनुसन्धान गरी ति साहित्यमा भएको युग, त्यहाँ व्यक्त गरिएको समाज र जीवन पद्धति, सभ्यता, जीवन र मरण, नारी र पुरुषको युग र योगदान आदिबारे एक–एक शब्दको अध्ययन गरि तिनको सरल र सुक्ष्म विश्लेषण सहित सबैले बुझ्ने भाषामा नेपाली समाजमा राखिदिनु भयो । त्यस्ता वैदिक साहित्यका ज्ञाता, विश्लेषक, वैज्ञानि, अनुसन्धानकर्ता, अति विद्वान र मिलनसार व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो आदरणीय मदनमणि दीक्षित ।

                    वेद, पुराण, उपनिषद, ब्रह्मसूत्र अन्य प्राचीन वैदिक ग्रन्थहरुमा उल्लेखित विषयहरु शिव लक्षित हुन् । शिव भनेको पवित्रता, कल्याण, अमृतत्व र सबैलोकको परोपकारी मानवतावाद हो । त्यस युगको मानवतावाद अहिलेको संयुक्त राष्ट्रसंघले भन ेभन्दा अझ विशाल  र गहिराईमा पुगेर व्याख्या गरिएको थियो । हिमाली यस उपमहाव्दिपमा त्यसमा पनि अझ नेपाल वरपरको भूभागमा उब्जेको त्यो वैदिक दर्शन, ग्रन्थहरुमा व्याख्या गरिएको विषयवस्तु मानव र प्रकृतिको भलोकोलागि सिर्जित दर्शन हो भन्ने कुरालाई वहाँले बडो सरल भाषामा पाठक समक्ष राखिदिनु भयो । ऋषि पुलस्त्यले समग्र मानवजातिको मुक्तिको लागि आजभन्दा करिव ८–९ हजार वर्ष पहिले नेपालको म्याग्दी जिल्लाको वेनी नजिक तपस्या गरेका थिए । पुलस्त्य ऋषिको आश्रम पुलहाचौरमा बेनीदेखि तीन किलोमिटरको दुरीमा रहेको छ ।

                 प्राचीन पुलस्त्य, वेदव्यास आदिले तपगरि सिर्जना गरेका प्राचीन वैदिक दर्शन र वैदिक साहित्यको तपकै शैलीमा अध्ययन गरि हाँसले पानीबाट दुध निकालेझैँ (निरक्षिर विश्लेषण) त्यसका केस्रा–केस्रा केलाएर सरल रुममा करिव चार दर्शन पुस्तकहरु, वैदिक साहित्यमा आधारित माधवी, भूमिसूक्त जस्ता उपन्यास, लेख र पत्रकारिताका मार्फत नेपाली समाजलाई दिनु भयो । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मुनामदन नेपालीका घरघरमा पुगेझैँ तपस्यारत रहि वहाँले रचना गर्नु भएका कृतिले वैदिक दर्शन र साहित्यलाई नेपालीका घरघरमा पु¥याउन मद्दत गरेको छ । वहाँले रचनागर्नु भएका माधवी, हिन्दु संस्कृतिको परिशिलन, त्यो युग, ऋग्वेद केहि प्रमुख सूक्त जस्ता कृतिलाई अंग्रेजी सहित विश्वका अन्य भाषामा उल्था गर्न पाएको भए ति कृतिले विश्व स्तरको मान्यता पाउनुकासाथै यो हिमाली उपमहाव्दिपमा भएको दशौँ हजार वर्ष पुरानो मानव सभ्यताबारे ज्ञान हासिल गर्न पाउने थिए । त्यसो हुन नसके तापनि दक्षिण एशियामा भने वैदिक साहित्यको अनुसन्धानात्मक प्रस्तुतिमा वहाँ औँलामा गन्न सकिने विव्दान भित्र पर्नु हुन्छ । पूर्ववैदिक र वैदिक समाज एवँ सभ्यतामा मदनमणि दीक्षितको गहिरो अध्ययन थियो ।

 उहाँ अत्यन्त निडर, सशक्त र प्रखर पत्रकार र फोटोपत्रकार पनि हुनुहुन्थ्यो । उँहाको त्यो सोख थियो तापनि काठमाडौँमा भाडामा बसेको बेला त्यो फोटोग्राफी जीविकोपार्जनको एउटा साधन पनि बनेको यियो । नेपाली समाजमा उहाँको साहित्यिक योगदान महासागर जत्तिकै विशाल र सगरमाथा जत्तिकै उच्च छ । उहाँले उपन्यास, कथा, निवन्ध, वैदिककालीन समाज, दर्शन र चिन्तन, वैदिक साहित्य आदिसबैमा उत्तिकै तेज रुपमा कलम चलाउनु भएको छ । त्यति हुँदाहँुदै पनि साधारणतया कसैले आँट गर्न नसक्ने अति बृहत क्षेत्र प्राचीन वाङमयको वृहत अध्ययन, वेदकालीन समाज, विकास र सभ्यताको खोज र ती खोजलाई वैज्ञानिक रुपमा मानवहित निम्ति सोध गर्नु रहेको छ ।

               नेपाली साहित्यमा पूर्वीय र पश्चिमी दर्शनको गहिराईमा पुगेर त्यहाँ रहेका जराहरुको अवस्था र कारण थाह पाएर त्यसलाई समाज विकासको चरणवद्ध कालक्रममा राख्ने सिद्धहस्त मुनि, चिन्तक र वैज्ञानिक हुनुहुन्थ्यो उहाँ । वैदिक साहित्यलाई वैदिक परम्परामा पूजा गनर्,े  भक्तिभावमा पढने, लेख्ने त धेरै छन् तर त्यसलाई सामाजिक विकास क्रमको विज्ञानको खोजको आधारमा विश्लेषण गर्ने भारतमा पनि कम छन् । उहाँले वेदका प्राचीन ऋग्वेदका ऋचाको केस्रा केस्रा केलाएर सरल ढंगले अर्थ राखेर जीवनोपयोगी तर्कपूर्ण व्याख्या गर्नु भएको छ । जस्ले गर्दा वेदको भाव बुझ्न चाहनेलाई मद्दत मिल्छ । वीरगञ्जमा शिक्षक बनेदेखि धेरैले उहाँलाई माड्साव भनेर चिन्दछन् ।

२.जन्म र बाल्यकाल
               मदनमणि दीक्षितको जन्म वि.संं. १९७९ फागुन ६ गते काठमाडौँको गैरी धारामा दीक्षित परिवारमा भएको हो । वहाँकी माता विष्णुकुमारी देवी र पिता लक्ष्मणमणि आचार्य दीक्षितका आठ सन्तानमध्ये वहाँ तेस्रो सन्तान हुनुहुन्थ्यो । त्यसबेला नेपालमा राणा शासन थियो । दीक्षित परिवारले त्यसबेला राणाको दरवारमा नोकरी गर्दथे । मदनमणि दीक्षितका पिताले पनि चन्द्र शमशेरको दरवारमा काम गर्नुहुन्थ्यो । सामान्य नेपाली परिवारले खान र जीवन धान्न धेरै कष्ट गर्नु पर्ने समयमा मदनमणिको वाल्यकालमा वहाँको घरमा कमारा कमारी र सुसारेहरु थिए । उहाँलाई पनि राणा र राजपरिवारका सन्तानलाईझैँ धाई आमा र सुसारेले लालनपालन, स्याहारसुसार गरेर हुर्काएका थिए । एक पटक उहाँ साढे दुई वर्षको हुँदा वहाँका पिताजीको सरुवा बम्बैमा भयो र उतै जानु भयो । बम्बैजानुभन्दा पहिले उहाँहरु मामाघर बनारस जानु भएको थियो । पन्द्र महिनाको हुँदा ठूलीआमाले वहाँलाई वाल्मीकि रामायणको श्लोक घोकाउन थाल्नु भयो । घोकाउन थालेको दोस्रो महिना अर्थात सत्र महिनाको बेला सबैलाई अचम्म पार्ने गरि मदनमणिले त्यो अर्थसार श्लोक दोहो¥याउनु भएछ । उहाँले भनेको श्लोक यस प्रकारको थियो –
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वती समा ।
यत् क्रौन्चामिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ।। –

                त्यसपछि बम्बै जानु भयो । एक दिन आमाबाबुसँग बम्बईमा फ्रान्सेली कलाकारहरुको सर्कस हेर्न जाने क्रममा बग्गीबाट ओर्लदा वहाँ भीडमा छुट्नु भयो ।  तर केहि समयपछिनै पिताजी आएर उहाँलाई लिएर जानु भयो । वनारस र बम्बै गरी साढेचार वर्ष बसेको वेला उहाँले मातापिता र अन्य परिवारसँग बसेर पढन थाल्नु भयो ।

             मदनमणि दीक्षितको व्रतवन्ध पाँच वर्षको उमेरमा काठमाडौँमा भयो । उहाँको व्रतबन्धमा चन्द्रशमशेरले आफ्नोतर्फबाट भिक्षादान दिन एक कर्णेल मार्फत सामान पठाएका थिए । सोही दिनदेखि वहाँको धरणीधर भट्टराई मार्फत अक्षराभ्भ गराई अ आ लेख्न सिकाउनु भयो ।  त्यसपछि उहाँहरु हाँडीगाउँको घरमा सर्नु भयो । त्यसपछि शिक्षाको प्रारम्भ संस्कृत र अंग्रेजीमा घरमानै हुन थाल्यो । उहाँकी माता शिक्षित हुनुहुन्थ्यो र रामायण पाठ गर्नु हुन्थ्यो । त्यसबेला उहाँको परिवार बारा जिल्लामा बस्थ्यो । एक पटक पंडितले माडसावकी माताजीसँग ‘कसैले वाल्मीकि रामायण नबिराइकन बाइसपटक पाठ ग¥यो भने त्यो मानिस श्रुतिधर हुन्छ’ भनेको सुन्नु भयो । उहाँले पाँच वर्षको उमेरमा रामायणको श्लोक कण्ठ गरेर माताजीलाई सुनाउदा सबै तीनछक्क परेका थिए । गुरुले भनेको सुनेर वहाँले पनि रामायण पढन शुरु गर्नु भयो र १७ पटक सम्म पढ्नु भयो ।

                  वनारस मावली, काठमाडौ र वीरगञ्जको यात्रा उहाँले सानै उमेरमा धेरै पटक गर्नु भयो । वि.सं. १९९४ मा वहाँ वनारस गएर कटिङ मेमोरियल हाइस्कूलमा कक्षा ८ मा भर्ना हुनु भयो ।  त्यसपछि वाल्यकालमानै उहाँले शरच्चन्द्र चट्टोपाध्यायका हिन्दीमा अनुवाद गरिएका कथाहरु, अंग्रेजी साहित्यका उपन्यास पढन थाल्नु भयो । एक दिन जव उहाँले उपन्यास पढदै हुनुहुन्थ्यो त्यसैबेला पिताजीले हकार्दै ‘उपन्यास पढेर ज्ञानी बन्न सकिदैन, त्यस्ता पुस्तक पढन हँुदैन’ भने पछि उपन्यास पढ्न छोडनु भयो  । बाल्यकालदेखिनै वहाँ तीक्ष्ण बुद्धिको हुनुहुन्थ्योे । बाल्यकालदेखिनै देखिएको वहाँको सबैभन्दा ठूलो स्मरण शक्ति थियो । त्यो क्षमता वहाँको जीवनको पछिल्लो समयसम्म रह्यो । उहाँले धेरै पुस्तक आपूmले ससर्ती भन्ने र सहयोगीले लेख्ने गराएरनै प्रकाशित गर्नु भयो । तीथि र मिति पनि वहाँलाई कण्ठ हुन्थ्यो । उहाँको शुभविवाह वि.सं. १९९५ माघ २५ गते बारा, कलैयाकी कन्या रीता (दीक्षित)सँग भएको हो ।

३. शिक्षार्जन, लेखन, आरोह–अवरोहः

                चन्द्र शमशेर पछि प्रधानमन्त्री भएका भीम शमशेरले उहाँको परिवार सहित अन्य बाहुनमाथि अन्याय गरेका थिए । जुद्धशमशेरको चाकरी नगरेकाले वहाँहरु सम्मत्ति फिर्ता भएन सोही कारण पुन वि.सं. १९९१ साउन ७ कादिन वनारस जान बाध्य हुनु भयो । वहाँको औपचारिक शिक्षारम्भ वनारसमा भयो । वनारसबाट आई.ए. र बि.ए. अध्ययन गरे पछि वहाँलाई भारतमा नै कुनै नोकरीमा लगाइदिने वहाँका पिताको चाहना थियो । तर माताजीको बल र वहाँको चाहना अनुसार काशी हिन्दु विश्वविद्यालयबाट विद्याविारिधिसम्म गर्ने योजना गर्नु भयो । वनारसमा अध्ययन गर्ने काशी हिन्दु विश्वविद्यालयको पुस्तकालय विशाल थियो त्यहाँ तीन लाखभन्दा बढि पुस्तक थिए । दीक्षितले त्यस पुस्तकालयमा बसेर पाठ््यपुस्तकभन्दा माथिल्ला स्तरका अङ्ग्रेजी भाषाका दर्शन विषयक, संस्कृत भाषाका साहित्य सम्बन्धि पुरुतकहरु पढन थाल्नु भयो ।  पढदा पढदै छातीमा पुस्तक राखेर वहाँ निदाउनु हुन्थ्यो । वहाँले स्नातक गरेपछि सोहि विश्वविद्यालयमा ‘भारतीय दर्शन र दर्शनशास्त्र’ विषयमा स्नातकोत्तर गर्नु भयो ।
उहाँको छिट्टै कण्ठाग्र गर्न सक्ने र स्मरण गर्न सक्ने अभूतपूर्व  शक्तिनै भएकाले उहाँलाई अध्ययन गर्न कठीन भएन । वहाँको जीवनको पछिल्लो समय जुनबेला मैले पनि भेटने अवसर पाएँ, त्यसबेला सन्तानब्बे वर्षको उमेरमा पनि उहाँले आपूmले खखर्ती भन्ने र लेख्ने मानिसले लेख्ने गर्दथे । उहाँले धेरै पुस्तक आफूले भन्ने र अर्को व्यक्तिले सरासर लेख्ने वा टाइप गर्ने गरेर नै तयार गर्नु भयो । उहाँमा वेदव्यासमाझैँ स्मरण र धारावाहिक रुपमा भन्न सक्ने अभुतपूर्व क्षमता थियो । माताजीको काखमा बसेर वाल्यकालमानै रामायण वाचन गरेकाले वहाँमा प्राचीन साहित्यतर्फको रुची बढदै गयो, अध्ययन पनि त्यसतर्फनै लक्षित बन्यो र पछि गएर वैदिक साहित्यको व्यापक खोज र अध्ययन गरी त्यसमानै कृतिहरु जन्मन थाले ।

                     वनारसमा दर्शन शास्त्रमा अध्ययन गर्दैगर्दा एक पटक उहाँलाई सन्यासी बन्ने इच्छा जागेछ । करिव पन्द्रवटा मठमा पुगेर त्यहाँका मठाधीशहरुसँग सन्यासी बन्न के के चहिन्छ भन्ने कुरा बुझ्नु भएछ । हिंडने बेला ति महात्माले  – ‘तिमीले बिहे गरिसकेका छौ भने तिम्रो श्रीमतीले सन्यासी बन्न स्वीकृति दिएकी छन् त ? विवाहितलाई पत्नीको आदेशबेगर संन्यासी हुन धर्मशास्त्रले अनुमति दिदैन । श्रीमतीको अनुमति लिएर आउ ’ भनेछन् । श्रीमतीबाट संन्यासी बन्न अनुमति माग्दा रातभर रुवाबासी भयो । अनुमति पाउनु भएन । त्यसपछि उहाँले त्यो सन्यासी बन्ने कुरा छोडनु भयो ।

               वनारसबाट ‘भारतीय दर्शन र दर्शनशास्त्र’ मा स्नातकोत्तर गर्नु भएपछि उहाँले वैदिक दर्शनमा विद्यावारिधिको सम्पूर्ण तयारी गरे तापनि पूरा गर्न भने पाउनु भएन । त्यसबाट वहाँ विचलित हुनु भएन । वैदिक साहित्य र वैदिक दर्शनको गहन अध्ययन गर्न जीवनको अन्तिम दिनसम्म पनि छोड्नु भएन । वेद खासगरि ऋग्वेद अध्ययन गर्दा ऋग्वेदको समय कहिलेको हो ? ऋग्वैदिक कालभन्दा पहिलेको समाज कस्तो थियो, मातृसत्तात्मक समाजमा नारीको अवस्था कस्तो थियो ? पितृसत्तात्मक समाज कसरी विकास भयो भन्ने कुरा त्यहाँ व्यक्त गरिएको समाज, पात्र, कथाको विश्लेषण गर्न थाल्नु भयो ।

                     उहाँले त्यो वैदिक युगमा भएको समाज र संस्कृतिको चरित्रको अध्ययनलाई बडो सरल ढंगबाट विवेचना गर्नु भएको छ । त्यसले संस्कृत र संस्कृत साहित्यमा लेखिएका वेदको त कुरै छोडौँ सामान्य कथाको पनि अध्ययन नगरेका पाठकले पनि वैदिक साहित्य र दर्शनबारे बुझ्ने, रुची राख्ने र अध्ययन गर्ने अवसर प्राप्त भयो । त्यसैले उहाँलाई एशियाका उत्तरवैदिक साहित्यकार पनि भनिन्छ । वैदिक साहित्यिक ज्ञानमा उहाँ अथाह खानीनै हुनुहुन्थ्यो । विद्यार्थी हुँदाको समयमा वनारस विश्वविद्यालयमा रहेका पुस्तक, अध्ययन गर्ने अगाध रुची, माताजीको प्रेरणा, घरपरिवारको वातावरण र स्मरण गर्न सक्ने जन्मजात क्षमताले उहाँलाई वैदिक साहित्य, पत्रकारिता, कथा, उपन्यास आदिमा सिद्धहस्त लेखक बन्न सफल बनायो ।

                 एउटा रोचक प्रसंग के भने वनारसमा पढ्दै गर्दा वहाँले प्रेम गरेको भनेर एक काल्पनिक सुन्दरी युवती पात्र तयार गर्नु भयो । त्यो युवतीलाई सातवटा प्रेमरसले भरिएका पत्र लेख्नु भयो । परीक्षा सकिए पछि परिवार सहित सबै वीरगञ्ज फर्कनु भयो ।  घर फर्कने बेलामा पत्र च्यात्नु भएको थियो तर एउटा पत्र हरिवंश पुराणको पुस्तक भित्र नै छुटेछ । त्यसबेला उहाँको बिवाह भइ सकेको थियो । परिवारका सदस्यले त्यो चिठी देखे । ‘मदनले अर्कै कोहि केटीसँग प्रेम गर्दो रहेछ’ भन्ने घर परिवारमा व्यापक हल्ला भयो । उहाँको श्रीमती रीता दीक्षितले पनि थाह पाउनु भयो । उल्टै उहाँलाई ‘आफ्नो लोग्नेलाई ठाउँमा राख्न नसक्ने’ भन्ने आरोप पनि लाग्यो । मदनले ‘त्यो अभ्यासको लागि मात्र लेखेको’ भनेर श्रीमतीलाई र परिवारका सदस्यलाई सम्झाउनु भयो । समयको अन्तराल पछि मात्र त्यो साहित्यिक अभ्यासको  प्रेमपत्रको कथा साम्य भयो ।

               वनारसको पढाई पछि उहाँ वीरगञ्जको श्रीजुद्ध माध्यमिक विद्यालयमा प्राध्यापन गर्न थाल्नु भयो । त्यहीँदेखिनै उहाँ सबैका माड्साव हुनु भएको हो । उहाँलाई सबैले माड्साबनै भन्दछन् । त्यहीँ वीरजञ्जमा बसेदेखिनै वहाँ कम्यूनिष्ट पार्टीमा लाग्नु भएको हो । राणा परिवारको रवाफ र हाउभाउ भएको  परिवारमा हुर्केको मानिस कम्युनिष्ट पार्टीमा लागेपछि भने दैनिक जीवनचर्यामा धेरै फेर बदल आयो । श्री ३ भीमशमशेरले वहाँको परिवारलाई सहयोग नगरेको मात्र होइन कि हिसाव किताब हिनामिना गरेको भनि कपोलकल्पित आरोप लगाई वहाँको पितालाई तीन पटक गरी ११ महिना जेल र ७२ हजारको जरिवाना समेत तीर्न प¥यो । त्यसैको पीरले माताजीलाई मुर्छा पर्ने रोग लाग्यो । उहाँले औषधि उपचार गर्न पनि सक्नु भएन । यति सम्मकि आमाको मृत्यु हुँदा परिवारका अन्य सदस्यबाट  सहयोग थाप्न बाध्य हुन प¥यो ।

            त्यस्तै उतार चढावमा पछिल्लो समय वीरगञ्जबाट काठमाडौँ आए पछि पनि उहाँलाई खानबस्न निकै दुख भयो । उहाँको परिवारमा बाह्जना हुनुहुन्थ्यो । विहान र बेलुका खाना खाँदा पालो गरि खानाखानु पर्ने अवस्था थियो । प्यूखामा भाडामा बसेको बेला वहाँसँग खानेकुरा किन्ने पैसा थिएन । कोहि साथीभाइ भेटिएलान र उनीहरुसँग केहि रुपैया सापटी मागेर चामल दाल किन्न पर्ला भन्ने सोचेर एक दिन उहाँ डेराबाट बाहिर निस्कनु भयो । त्यसबेला पहिलेनै सापटी लिएका साथीभाइबाहेक अरु भेटिएनन् । उनीहरुसँग पैसा माग्ने आँट गर्नु भएन । यत्तिकै लखर लखर हिडेको बेला माडवारी सेवा समिति रहेको रञ्जना गल्ली नजिक बाटोमा खसेको एक रुपैया भेटनु भयो । त्यसलाई कुल्चेर वरपर कोहि छ कि भनेर हेर्नु भयो । कोहि नभएकाले टिपेर गोजीमा राख्नु भयो । अलि अगाडि बढे पछि त्यस्तै अरु एक–एक र पाँचका गरि २२ रुपैँया भेटनु भयो । त्यो दिन उहाँलाई अचम्म लागेको थियो । कतिले त्यसलाई भोकभोकै परिवार छ भनेर भगवानले हेरेको भन्थे होला तर उहाँले त्यसलाई कुनै महिलाले सारीको फुर्कोमा राखेको पैसा खसेको होला, त्यसबाट मेरो गर्जो ट¥यो भनेर सुनाउनु हन्थ्यो । पिताजीको परस्त्री प्रतिको गलत दृष्टिकोणका कारणले  उहाँले पिताजीबारे भने राम्रो धारणा बनाउन सक्नु भएन, वनारसको सम्पत्ति पनि त्यत्तिकै गयो र पिताजीले गरेका गलत कामकुराको विरोध, परिवारका गल्ती कमजोरी बारे उहाँले लेख र पुस्तक पनि लेख्नु भयो ।

४. आत्मदाहको सोच, लेखन प्रतिज्ञा र प्रकाशित कृति ः

                वीरगञ्जमा हुने आम्दानीले घर चल्न नसक्ने भए पछि मनमोहन अधिकारीसँग अनुमति लिएर वहाँ वि.सं. २०१४ सालमा काठमाण्डौँ आए पछि रङ्गनाथ शर्माले प्रकाशित गरेको ‘ हाल खवर’ पत्रिकामा काम गर्न थाल्नु भयो । त्यसपछि २०१६ सालदेखि ‘समीक्षा’ आफैले सम्पादन गर्न थाल्नु भयो । त्यो पत्रिकामा भएका विश्लेषणात्मक लेख, सम्पादकीय र समाचारले नेपाली वौद्धिक जगतबीच निकै लोकप्रीय बन्यो । पञ्चायतकालमा त्यो पत्रिका राजा महेन्द्र र वीरेन्द्रको पालामा गरी नौ पटक प्रतिवन्धमा प¥यो । उहाँले लेखनीलाई जीवनको मूल आधार बनाईसक्नु भएको थियो ।  पत्रिका फुकुवा नहुने भए पछि उहाँले एक रात धेरै कुरा सोच्दा–सोच्दै आत्मदाह गर्ने बिचार गर्नु भयो । आत्मदाह गर्दा सो किन गर्न खोजेको, कस्को कारणले गर्न खोजेको हो भन्ने कुराको जानकारी पत्रकारलाई दिएर गर्दा प्रभावकारी होला भन्ने सोच्नु भयो । भोलिपल्ट बिहान सबै  विदेशी पत्रकारलाई खवर गर्ने र ‘राजदरवारको दक्षिण ढोकामा अपरान्ह चार बजे आत्मदाह गर्ने’ भन्ने योजना तयार गरेर सुत्नु भयो ।

           तर बिहान ब्यूझँदा उहाँको मन परिवर्तन भयो । तानाशाहको काम पत्रिका बन्द गर्नु हो, उनीहरुले गरे । अपराधी त तानाशाही व्यवस्थाका पहरेदार प्रधानमन्त्री नगेन्द्रप्रसाद रिजाल र सञ्चार मन्त्री राधाप्रसाद घिमिरे हुन् । उनीहरुलाई खुशी पार्न मैले किन आत्मदाह गर्ने ? पत्रिका खोसे पनि मेरो कलम त तिनीहरुले खोस्न सक्दैनन् नि ! त्यसपछि उहाँले त्यसै बिहानदेखि ‘मैले लेख्ने काम नै गर्छु । यसैमा जीवन अर्पण गर्छु ।’ भनेर माधवी उपन्यास लेख्न शुरु गर्नु भयो । त्यो पुस्तक नेपाली साहित्यको अग्लो मियो बन्यो । शोकलाई शक्तिमा बदल्न सक्नुपर्छ भन्ने मान्यताको यो एक सुन्दर उपमा बन्न पुग्यो । त्यसले मदन पुरस्कार प्राप्त ग¥यो । त्यसैका बारेमा धेरैले विद्याबारिधिमा सोध गरेका छन् । माधवी जस्तै अन्य थुप्रै कालजयी कृति वहाँले नेपाली साहित्य जगतमा छोडेर जानु भएको छ । वैदिक साहित्यको अनुसन्धान, जीवनोपयोगी व्याख्या, अति प्राचीन वैदिक साहित्यको सरलभावबाट व्याख्या गरेकाले वहाँको योगदानलाई नेपाली साहित्यमा हजारौँ वर्षसम्म आज हामीले पुलस्त्य र वेदव्यासलाई सम्झेझैँ नेपाल आमामा सन्ततीले सम्झी रहने छन् । उहाँले समीक्षा साप्तहिकमा लेखेका विभिन्न  लेखहरु बाहेक पुस्तकको रुपमा प्रकाशित मुख्य कृति यस प्रकार छन्ः

१. कसले जित्यो कसले हा¥यो – २०२१ २. म रुँदै बिर्सन्छु – २०२७
३. हाम्रा ती दिन– २०२९ ४. दश लाख हिरोसिमातिर अनुवाद २०४०
५. माधवी– २०३९ ६. चरैवेति– २०४४
७. ग्याँस च्याम्बरको मृत्यु–  २०४२ ८. त्यो युग– २०४७
९. द्रौपदी र सीता – २०४९ १०. विदुषी गार्गी– २०४९
११. किन्काकुजि (स्वर्ण विहार)–  २०४५ १२. मेरी नीलिमा २०५०
१३. त्रिदेवी – २०५१  १४. जेण्डा २०५१
१५. उद्दालक आरुणी– २०५३ १६. अमृतत्व र कारुणिकता  २०५३
१७. आनन्दमय आकाश २०५३ १८. हाम्रा प्राचीन नारी २०५६
१९. भूमि सूक्त २०५८ २०. भूकम्पशरुः प्रश्नोत्तर (अनुवाद) २०५९
२१. हिन्दू संस्कृतिको परिशीलन २०५९ २२. सिंचाइ हातपुस्तिका –अनुवाद) २०५७
२३. श्वेतकाली  २०६० २४. भूकम्प प्रतिरोधि भवन.. ,, २०६१
२५. पराले कुन्यूको आगो (अनु.) २०६२ २६. बर्लिन डायरीका पाना  २०४१
२७. ऋग्वेदः केही प्रमुख सूक्त २०६५ २८. जीवन ः महाअधियान २०६६
२९. श्रीः शाश्वत नारी २०६४ ३०  महर्षि याज्ञवल्क्य  २०६८
३१. आनन्दमय जीवन २०६९ ३२. ऋग्वैदिक नारी चरित्र  २०६९
३३. ऋग्वेदमा समवेत पर्यावरण २०७० ३४. अनन्त चैतन्य २०७१
३५. जीवनः दर्शन २०७१ ३६. जयपराजय २०७२
३७. देशभक्त महापुरुष २०७४ ३८. मेरी माता २०७५  

             उहाँको पछिल्लो पुस्तक ‘देशभक्त महापुरुष’ र ‘माधवी’को छैटौँ संस्करण २०७४ मा दिइएको प्रकाशित पुस्तकको नामावलीमा माधवी (छैटौँ) र द्रौपदी र सीता (तेस्रो ) भनि चालीस संख्या दिइएको छ । ती दुई पुस्तकलाई नराख्दा पनि ३८ पुस्तक प्रकाशित देखिन्छन् ।
त्यसमध्ये करिव २१ वटा पुस्तक प्राचीन ऋग्वैदिककालीन साहित्य, धर्म, संस्कृति, इतिहास र दर्शनसँंग सम्बन्धित   छन् । अनुवाद चार, यात्रा एक र अन्य बाह् कृतिहरु संस्मरण, कथा र निवन्ध रहेकाछन् । उहाँलाई नेपालका अक्षर शिरोमणि पनि भनिन्छ । त्यसमध्ये माधवी, भूमिसूक्त, त्रिदेवी, ऋग्वेदः केहि प्रमुख सूक्त, श्रीः शाश्वत नारी, त्यो युग, हिन्दु संस्कृतिको परिशीलन र महर्षि याज्ञवल्क्य जस्ता कृति वहाँका कालजयी कृति हुन् । ती पुस्तकमा वहाँको केन्द्रिकृत प्रस्तुति भनेको वैदिक सभ्यताको आधिकारिक एवँ वैज्ञानिक व्याख्यासहित सुक्ष्मतिसुक्ष्म सरलभाषामा जानकारी दिनु हो । उहाँको व्याख्या चाहे त्यो हिन्दु संस्कृतिको परिशीलन होस्, श्रीः शाश्वत नारी होस् वा ऋग्वेदको व्याख्या नै किन नहोस त्यसमा तत्कालीन समयको मानव समाज विकासको अवस्था, चरित्र, आर्थिक स्थिति, नारीको अवस्था बारे चर्चा परिचर्चा गर्दै वहाँले त्यसमा समयवधि पनि तोक्नु भएको छ । त्यसले गर्दा वहाँका कृतिहरुबाट यो हिमाली उपमहाव्दिपमा मानव सभ्यताको विकास कहिलेदेखि कुन–कुन चरणमा कसरी भएको रहेछ भन्ने जानकारी लिन सकिन्छ ।

                    वेद र पुराण एवँ उपनिषदमा भएका प्रसंगलाई केलाएर उहाँले विभिन्न चरणको आधारमा विश्लेषण गर्दै त्यसलाई वैज्ञानिक रुपमा व्याख्या गर्नु भएको छ । हिमालय वरपरनै ज्ञान र ध्यान हुँदै सभ्यताको विकास भयो र यही भूखण्डबाट सभ्यता मुखरित हुदै संसारभर फैलिएको हो भन्ने सन्देश दीक्षितका हरेक कृतिमा पाईन्छ । उहाँले कतिपय मिथकलाई पनि कुन समयको हुन सक्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिक आधार सहित प्रस्तुत गर्नु भएको छ । नेपालमा मात्र होइन भारतमा पनि प्राचीन वैदिक साहित्य, इतिहास, संस्कृति र विज्ञानलाई समेटेर मानव सभ्यताको विकासक्रम र संस्कृतिको व्याख्या गर्न सक्ने उच्चकोटीका विद्वान कम छन् । साहित्यमा विशिष्ठ योगदान गर्ने अन्य धेरै ब्यक्तिहरु छन् । तर उहाँको असाधारण योगदान वैदिक साहित्यमा रह्यो । त्यसभित्र पनि वैदिककालका नारी पात्रलाई बडो कुशलताकासाथ जनसमक्ष ल्याउनु , नारीलाई सम्मान गर्नु वहाँको अर्को विशेष गुण र क्षमता हो ।  पूर्व ऋग्वैदिककाल, ऋग्वैदिककाल, सिन्धु सभ्यता, आर्यहरुको पश्चिमबाट दक्षिण पूर्व प्रवेश, हिमालयखण्डमा भएको प्राचीन सभ्यता आदिवारे समय कालखण्डलाई छुट्टयाएर विश्लेषण एवँ तुलनात्मक अध्ययन गर्दै त्यसबेलाको सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षको छर्लङ्ग हुने गरि प्रस्तुत गर्न सक्नु उहाँको अदित्तिय क्षमता हो । त्यसैले मदनमणि दीक्षित यो एक्काइसौँ शताव्दीको नेपालको पुलस्त्य ऋषितुल्य मनीषि हुनुहुन्छ ।

                    वैदिक साहित्य, वेदकालीन सभ्यता, समाज र वैदिक संस्कृतिको  अध्ययन र लेखनमा नेपालको त कुरै छोडौँ भारतमा पनि उहाँ जत्तिका ब्यक्ति विरलै पाइन्छन् । उहाँले लगभग चालिस वर्ष वैदिक सहित्य अध्ययन, अनुसन्धान र लेखनमानै समर्पण गर्नु भयो । पछिल्लो समय केहि संस्मरणहरु पनि आए जुन वैदिक साहित्यको तुलनामा कमजोर भनेर टिप्पणी गरिएका थिए । अत्यन्त सम्पन्न, सुखि  परिवारमा जन्मे तापनि उहाँले जीवनमा अत्यन्त दुःख भोग्नु परेको थियो । कम्युनिष्ट बनेर सारा नेपालीको जीवन सुधार्न तिर लाग्दा राजनीति गर्नेको बोली र व्यवहार फरक हुने रहेछ भन्ने बुझेपछि वहाँ त्यसबाट निरास हुनुभयो । कम्यूनिष्ट बनेकै कारणले पैत्रिक सम्पत्ति पाउने हकबाट पनि उहाँलाई पिताजीले बञ्चित गर्नु भयो । तर पनि उहाँ कहिल्यै निरास हुनुभएन । निरन्तर– निरन्तर अध्ययन र लेखनमा लागिरहनु भयो ।  वि.सं. २०५१ मा वहाँ नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको उपकुलपति हुनुभएको थियो । त्यहाँको काममा व्यस्त रहेकाले वहाँले सोचे जति पुस्तक लेख्न नभ्याएको कुरा उहाँले व्यक्त गर्नु हुन्थ्यो ।

                जीवन परिवर्तनशील हुन्छ । प्रकृतिमा परिवर्तन भएझैँ मानिसमा उमेर र अनुभवका आधारमा बानी व्यहोरा परिवर्तन हुन्छ । किनभने, मानवमा मात्र सवल र कमजोर पक्ष केलाउने सामथ्र्य हुन्छ । अत्यन्त विनयशील, अत्यन्त उर्जावान, वैदिक साहित्यका अद्भुत् विद्धान हुदाहुदै पनि उहाँका पनि केहि कमजोर पक्ष थिए । नारी सम्मानमा ह्दयदेखिनै सम्मान प्रकट गर्ने दीक्षितले कुनै समय आफ्ना पितालेझैँ आफ्नी श्रीमती जसलाई वहाँले देवी भन्नु हुन्थ्यो, वहाँलाई अनपेक्षित उपेक्षा गर्नु हुन्थ्यो र अनाहकमा दुःख दिनुहुन्थ्यो । यद्यपि त्यो स्वभाव पुरुषप्रधान समाज र सामन्ती राणा परिवारसँगको निकटताको उपज हुनसक्छ । तर पछि उहाँले ती काम प्रति क्षमा माग्नु भयो, आफ्नो व्यवहार सुधार्नु भयो । उमेरमा वहाँ असाध्यै निष्ठूर हुनुहुन्थ्यो रे । नातिनातिनीकालागि उहाँ बाघ जस्तै हुनुहुन्थ्यो । पछिल्लो दुई दशकदेखिभने उहाँ सबैलाई माया गर्ने बन्नु भयो ।

             उहाँ यात्राको अतिनै शौखिन हुनुहुन्थ्यो, रमाइला किस्साहरु र पुराना सिनेमा एवँ उपन्यासका कथा सुनाएर हँसाउन दक्ष  हुनुहुन्थ्यो । उहाँका परममित्र नगेन्द्रराज शर्माका अनुसार उहाँ असाध्यै घुर्नु हुन्थ्यो र उहाँसँगै कोठामा सुत्न कोही मान्दैनथे । निद्रामा बर्बराउनु हुन्थ्यो र बर्बराउँदा माधबीका पात्रहरुका बारेमानै बर्बराउनु हुन्थ्यो ।  बाहिर घुम्न जाँदा पनि उहाँले आपूmले लेख्दै गरेको विषयबारे सुनाउनुहुन्थ्यो, र साथीभाईहरुको सुझावलाई सहर्ष स्वीकार गरेर कहिलेकाहीँ त परिच्छेदका परिच्छेद पनि काँटछाँट गर्नु हुन्थ्यो । तर उमेर ढल्के पछि परिवर्तन के देखियो भने पहिले साथीहरुको सुझावलाई अति मान्ने मान्छे पछि असान्दर्भिक कुरा नलेख्न सुझाव दिदा पनि टेर्न छोडनु भयो । अन्य ठूला वैज्ञानिक, ठूला दार्शनिकमा पाइने जस्तै गुण उहाँमा पनि थियो ।

                 वि.सं. २०१४ माघमा दाल चामल किन्ने पैसा नभएर कोठामा आगोसम्म नबलेको दशौं छाक भएको थियो ।     छोराछोरीको क्रन्दन सुन्न नपरोस भनेर रुपैयाँ खोज्न जान्छु भन्दै उहाँ बाहिर निस्कनु हुन्थ्यो । कहिले सामान लिएर घर फर्कनु हुन्थ्यो भने कहिले भोकभोकै थकित भएर । त्यही उहाँको अनुभव उहाँकै शब्दमा– ‘‘आत्माको विक्रय नगरी, आत्म–सम्मान विरुद्ध कतै कुनै सम्झौता नगरी पनि आफ्ना आस्था र विश्वासमा धैर्य गरेर सुदृढ बस्न सकिन्छ र सघर्षलाई, निजात्मक विजयमा परिणत गर्न सकिन्छ भन्नेमा २०१४ ले मलाई चट्टान झैं स्थिर गराइदियो । ’’ चेतनशील मानव जातिले आफ्नो सभ्यता, इतिहास, धर्म र संस्कृतिलाई सधैँ सत्यताको कसिमा जाँचेर, वैज्ञानिक आधारहरु लिएर संरक्षण र दैनिक व्यवहारिक जीवनमा लागु गर्न पर्छ । हाम्रो पूर्वीय दर्शन कोरा कल्पना नभई विज्ञानसम्मत छ, त्यसको महत्व र अर्थ बुझ्नका लागि प्रसस्त खुराक हाम्रो सामु राखेर उहाँले २०७६ साउन ३० गते जनै पूर्णिमाको दिन बिहान ३ बजे ब्रह्म मुहुर्तमा ९७ वर्षको उमेरमा निर्वाण प्राप्त गर्नु भयो । ऋषि पुलस्त्यलाई हामीले अहिले सम्झेझैँ उहाँलाई यस धर्तीमा नेपाल, नेपाली र नेपाली वाङ्मय जिवित रहेसम्म उहाँका कालजयी कृतिहरुका पाना पल्टाउदै  सम्झिरहनेछन् । bishnu.nmdc@gmail.com

पराजुलीको “श्वेत पर्वत” सर्वत्र


नियात्रा विधामा नियात्राकार विष्णु प्रसाद शर्मा पराजुलीको खोजमुलक नयाँ नियात्रा कृति ‘श्वेत पर्वत’ माघ १ गते देखि बजारमा आएको छ । नेपाल प्रज्ञा पतिष्ठानका उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले एक समारोहबीच ‘श्वेत पर्वत’को लोकार्पण गरेमन हुन् ।


पुस्तक लोकार्पण कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै प्रमुख अतिथि गुरुङले पुस्तकमा उठाइएका सन्दर्भलाई जोडदै मानव सभ्यताको प्रारम्भ हिमाली क्षेत्रमा भएको कुरामा दुईमत नभएको भन्ने धारणा व्यक्त गरे । उनले योगी नरहरिनाथको ‘शिखरिणी’ जनकलाल शर्माको कौतुकमय डोल्पो र हर्क गुरुङको ‘मैले देखेको नेपाल’ नियात्रा कृति भएको र तीनले क्षेत्रको जनजीवन र संस्कृति बारे जानकारी दिएको स्मरण गरे । काली गण्डकी क्षेत्र परापूर्वकालदेखि व्यापारिक र धार्मिक मार्ग रहेको क्षेत्र हो भन्दै कालीगण्डकी उपत्यका दामोदर कुण्ड, मुक्तिक्षेत्र, रुरुक्षेत्र, हरिहर क्षेत्र, कागवेनी, म्याग्दीबेनी, मोदीवेनी, सेतीबेनी जस्ता तीर्थस्थल भएको क्षेत्र हो भने । उनका अनुसार यहाँ पाईने शालीग्रामको धार्मिक र भौगर्भिक महत्व रहेको छ ।


‘श्वेत पर्वत’मा गण्डकी क्षेत्रको विविध आयामवारे चर्चा गर्दै डा. गुरुङले लेखकले प्राचीन मानव सभ्यता, त्यहाँको धर्म, संस्कृति, सम्पदा, भुगोलबारे चर्चा गर्दै लोपोन्मुख अवस्थामा रहेका मठ, मन्दिर, विहार, गुम्बाको संरक्षणकालागि पनि सुझाव दिएको बारे उल्लेख गर्दै लेखकले गर्ने त्यति नै हो भने । लेखकले पुस्तकमा विदेशी लेखकले केही प्राचीन ग्रन्थ अवैध रूपमा युरोप पु¥याएकोमा दुःख मानेको प्रति लक्षित गर्दै प्राचीन केही कुरा उनीहरुले लगे तापनि विदेशी लेखकले नेपाललाई विश्वमा चिनाएका छन् भने । उनले थप्दै भने ‘ पराजुलीले ओझेलमा परेका सांस्कृतिक विषयलाई उठाएका छन् । त्यो राम्रो पक्ष हो । देशले संस्कृतिमाथि उभिएर राजनीति गर्नु पर्नेमा ठीक उल्टो राजनीतिको पछाडि संस्कृति कुदेको छ । त्यो गलत हो ।’ पराजुलीको श्वेत पर्वत गण्डकी प्रदेशको लागि मार्गदर्शन बन्न सक्ने भन्दै उनले लेखकलाई त्यस्तो कृति दिएकोमा बधाई समेत दिए ।


पुस्तकको बारेमा बोल्दै अर्का वक्ता प्रा. राम कृष्ण रेग्मीले पुस्तकबाट ज्ञान हस्तान्तरण हुने बताए । पराजुलीको पुस्तकमा यात्राका अनुभव मात्र होइन दुई–तीन पृष्ठ मात्र पढ्यौँ भने पनि त्यो क्षेत्रमा कस्तो सभ्यता र संस्कृति, कुन जातिको बसोबास छ र त्यहाँ के खेति हुन्छ, कस्तो रहनसहन र कस्तो प्रकृति रहेछ भन्ने थाह पाईन्छ भने । ‘श्वेत पर्वतमा ज्ञानको अलवा कौतुहलता, प्रादेशिक अवस्था, प्राकृतिक स्रोत, जीर्णावस्थामा रहेका चोर्तेन एवम् गुम्बा र संरक्षणकालागि गर्नु पर्ने कार्य बारे विवरणात्मक जानकारी छ । यसमा सांस्कृतिक पक्ष र हिमाली सभ्यता मात्र होइन हाम्रो भाकलको प्रचलन, बरदान पाइने आशामा बाँचेको गाउँले जीवन, उचाइमा उकालो चढ्दा हुने दुःख, समस्या र अपनाउनु पर्ने होसियारीका बारे पनि मिहिनसाथ लेखिएको कुरा रेग्मीले जानकारी दिए । उनले सो पुस्तकलाई कोर्स बुकको रुपमा पनि राख्न सकिने धारणा राख्दै युवाहरूले पढ्नै पर्ने र पढने आदत् बसाल्दै ज्ञान आर्जन गर्न सुझाव दिए ।

लोकार्पण मन्तब्य दिदै प्रा. रामकृष्ण रेग्मी


कृतिमाथि चर्चा गर्दै रेग्मीले पुस्तकमा कतै ऊन र नुनको कुरा छ भने कतै प्रकृतिपूजा, बोन , बौद्ध, शाक्त, शैव एवम् हिन्दु धर्म, दर्शन, संस्कार र संस्कृतिका कुरा रहेका छन् त्यसैले विष्णुजीको यो पुस्तक यस क्षेत्रको सङ्ग्रहनीय ग्रन्थ हो भने । पुस्तकमा ऋग्वेदभन्दा पहिलेको विषय पनि भएको, खोजको लागि विद्धत वर्गलाई अनुरोध गरेको कुरा रेग्मीले प्रस्ट पारे । प्रकृति पूजाका कुरा गर्दा लेखकले मौसम परिवर्तनको कुरा, डोजरले पुराना पदमार्ग भत्काएको कुरा गरेर सरकारी निकायलाई पुरातात्विक सम्पदाको संरक्षण गर्न सचेत पार्न विर्सेका छैनन् । लेखक चिन्ता मात्र व्यक्त गरेर चुप बस्दैनन् उनी सुझाव दिन पनि पछि पर्दैनन् उनले थपे । जोमसोमबाट तिलिचो तालसम्म डोजरले उधिन्दा त्यसबाट हुने क्षति, त्यसले पार्ने प्रभावलाई ध्यानमा राखि त्यसो गर्नु भन्दा लेखकले केवलकारको विकल्प दिएको बारे रेग्मीले चर्चा गरे । पुस्तक अनुसन्धानात्मक कृति हो भन्ने कुरा लेखकले उल्लेख गरेको स्रोतबाट थाह हुन्छ । पुस्तक पठनीय छ र सङ्ग्रहनीय छ भन्दै यो पुस्तकलाई गण्डकी प्रदेशले स्रोतको रुपमा लिँदा राम्रो हुने भन्दै रेग्मीले लेखकलाई शुभकामना दिए ।

कार्यक्रममा उपस्थित विद्धत्वर्ग


त्यसरी नै सो समारोहका अर्का वक्ता तथा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य–सचिव जगत उपाध्यायले ‘पराजुलीले जागिर नै परित्याग गरी नेपालको विकट हिमाली क्षेत्रको साहसिक पदयात्रा गरी हिमालयको दक्षिण र हिमालयभन्दा उत्तरमा रहेका हिमाल, हिमाली गाउँ, हिमाली उपत्यका, वनस्पति, जीवजन्तु, जनजीवन, धर्म, दर्शन र परम्पराबारे अनुसन्धानात्मक खोज गर्दै लेखेको कृति हो–श्वेत पर्वत’ भने । पदयात्रा गरेर मेहनतकासाथ नियात्रा कृति लेखेर उनले नेपाललाई चिनाएका छन्, उनले भने । उपाध्यायका अनुसार पुस्तकमा लेखकले देखेको कुरा मात्र उल्लेख नगरी सन्दर्भ सामग्री समेत अध्ययन गरी खोज तथा उत्खनन् गरी प्रस्तुत गरेका छन् भने ।

पुस्तक चर्चा गर्दै प्रा. जगत उपाध्याय


उपाध्यायका अनुसार अनुसार ‘पुस्तकमा हिमालय क्षेत्रको वैदिककालको वर्णन छ, त्यसको ठाउँ– ठाँउमा उद्धरण छ, ३२८ पृष्ठ बाहेक ३२ पृष्ठका रङ्गिन आकर्षक तस्वीर छन् जसले प्राकृतिक, सांस्कृतिक एवम् धार्मिक महत्व बोकेका छन् । यस नियात्रामा नियात्रा लेखनको परम्परामा नविनतम प्रबृत्ति छ, यो नविन पक्ष हो । विषय चयन, नियात्रात्मक निवन्ध लेखन शैली र अनुसन्धानात्मक भएको कारण यो कृति पुरस्कृत लायक छ । पुस्तकमा अलग–अलग विषयमा उनिएका विषयहरू पाठ्यक्रममा राख्न लायक पनि छन् ।’ वैदिक सभ्यताभन्दा पहिलेको सभ्यतालाई मात्र लेखकले उठाएका छैनन् भन्दे ती विषयलाई उठाउदा अनुसन्धानलाई आधार बनाएको हुनाले पुस्तक आधिकारिक हुन पुगेको छ भने । अनुसन्धानलाई आधार बनाउँदा बनाउँदै पनि साहित्यिक आलङ्कारिक ढङ्गमा पनि नयाँ स्वाद दिन लेखक पछि परेका छैनन् भन्दै उपाध्यायले लेखकको लेखाइ अझ परिस्कृत र प्राञ्जल हुँदै जावस भन्ने शुभकामना दिए ।

लोकार्पण समारोहमा कथाकार श्रीरामसिंह वस्नेतले पराजुलीले कसैको सहयोग विना आफ्नै चाहना, सोख र खर्चमा विकट उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा गरेको र यात्रामा गरेका अनुभवलाई स्रोत सामग्रीको समेत प्रयोग गरी अनुसन्धानमुलक कृति पाठक सामु ल्याएको भने । बस्नेतले पराजुलीले खुट्टाले पद यात्रा गर्दै हात पनि चलाए । त्यसैले यो उनको तेस्रो नियात्रा कृति ‘श्वेत पर्वत’ पनि उनले खुट्टा र हात दुवै चलाएर सिर्जना गरिएको कृति हो । यस कृतिले नेपाली नियात्रा साहित्यमा ठूलो योगदान गरेको भन्दै सो कार्यक्रममा सबैलाई स्वागत गरे ।

श्रीरामसिंह वस्नेत


सो समारोहमा लेखक पराजुलीले आपूmले हिमाली संस्कृति वैदिक संस्कृतिभन्दा पुरानो भएको , त्यहाँ रहेका माने, गुम्बा, भित्ते चित्र, जीवन शैलीमा अति प्राचीन प्रकृतिपूजाको संस्कृति र त्यससँग सम्बन्धित परम्परा रहेको हुनाले त्यसबारे खोजको लागि आब्हान गरेको कुरा उल्लेख गरे । उनले बुद्धको जन्म हुनुभन्दा पहिले कम्तिमा ७ हजार वर्ष पहिलेको हिमाली क्षेत्रमा भएको मानव सभ्यतालाई बुद्धको जन्मकालमा जोडन सके नेपालको इतिहास दस हजार वर्ष पुरानो भएको भन्न आधार मिल्ने थियो र त्यसका प्रसस्त सङ्केत त्यस क्षेत्रमा देखिएको र त्यसका सन्दर्भ पुस्तकमा उल्लेख गरिएको जानकारी उनले दिए । उनले सम्पूर्ण पाठक वर्गलाई पुस्तक पढेर सुझाव दिन पनि आग्रह गरे ।

अनुभव साट्दै लेखक विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली


कार्यक्रमको सभापतित्व भुँडीपुराण प्रकाशनका केशव पराजुलीले गरेका थिए भने सञ्चालन साहित्यकार ज्ञाननिष्ठ ज्ञवालीले गरेका थिए ।


पराजुलीका अन्य नियात्रा कृतिमा ‘तिब्बत यात्रा’ २०७२ र ‘डोल्पोः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय’ २०७४ मा प्रकाशित भइसकेका छन् ।

भाउजू

धन्यवाद सहित साभार २०७८ जेठ “जनमत” पर्वत विशेष अङ्कमा प्रकाशित । पर्वत सेरोफेरोको कथा पढेर प्रतिक्रिया दिनु होला ।

कथा

–विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

वर्षा ऋतु मानो रोपेर मुरी उब्जाउने ऋतु हो । त्यस बेला किसानलाई कसैसँग बोल्ने फुर्सद हुँदैन । वर्षभरिको जीवन धान्न अन्न उमार्ने बेलामा बाढी र पहिरोले पनि उत्तिकै कष्ट दिन्छ । यो वर्ष पनि बर्खामा बाढी र पहिरोमा परेर पाँच सयभन्दा बढीको ज्यान गयो । पहिरोमा परेर गाउँका गाँउ नै बगेर कोही कोसीमा त कोही गण्डकीमा समाहित भए ।


अर्कोतिर चैतदेखि तर्साएको कोरोना महामारीले राजधानीसहित देशका ठूला सहरमा बितण्डा मच्चाउँदै थियो । प्राकृतिक प्रकोप र कोभिड–१९ महामारीको विकराल अवस्थामा घरबारविहीन भएका वृद्ध आमाबाबा र चिचिला छोराछोरीहरू ओडारमा बस्न बाध्य भएका थिए । ओडारमा बस्ने वृद्धको नाम पारेर कमाउँनेको नाम सुन्दा जिब्रो निकाल्ने थुप्रै देखिन्थे ।


वर्षा ऋतु सकिएर बिहानपख शीत पर्न थालेको थियो । पूmलका पत्र, धान र कोदोका बालामा शीत मणिझैँ टल्कन थालेका थिए । धान पहेँलपुर भएर लहराएको थियो । बारीमा कोदोका बाला घुङग्रिएर डल्ला परेका थिए । सेता बादल छिरलिएर निलो आकाश छ्याङ्ग खुलेको थियो । शरदको बिहानीमा भञ्ज्याङ र देउरालीबाट देखिने हिमालका सेता चुचुरा मुसुक्क मुस्काउन थालेका थिए । ढुकुर,लामपुच्छ«े, कोकले, चिवे र जुरेलीको चिरबिर घनीभूत हुन थालेको थियो । धमिलो खोला र झरना सेतो हिरा बनेर ओर्लँदै थिए । माथिल्लो लेकबाट गोठालाले चौरी र भेडा तल्लो गोठतिर झार्दै थिए । किसानको हिलोले खाएका औँलाका काप सुकेका थिए । शरद ऋतुले पर्दा खोलेको प्रस्ट देखिन्थ्यो ।


गाउँघरमा भोको पेटमा पटुका कसक्क कसिएको भए तापनि शरद ऋतुको आगमनले केटाकेटी, तन्नेरी–तरुनी, वृद्धवृद्धा सबैको अनुहार पूर्णिमार्को चन्द्र खुलेझैँ खुलेको थियो । शरद ऋतुको सफा, शान्त र रमणीय परिवेशसँगै दशैँ, तिहार, छठ, गोठ पूजा, न्वाईं, ल्होसार पर्वहरूले बालबालिकाको ओठमा सुमधुर मिठो मुस्कान छर्लङ्गै देखिन्थ्यो ।


गैँडाकोटमा बस्दै आएका पैसठ्ठी वर्षीय कुलरत्न दस वर्षपछि कुलपूजाको सन्दर्भ पारेर भाउजूलाई भेट्न जन्मथलो पर्वत बिहादीको चोर्दी भन्ने गाउँमा जाँदै थिए । . २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले भत्काएको पैतृक घर उनकी बुहारीले पुनर्निर्माण गरी बास बस्न मिल्ने बनाएकी थिइन् ।


“दस वर्षमा महाभारत पर्वत शृङ्खलाका पाखापखेरा डोजरले कोपरेर रातो धर्सो बनाइएबाहेक अन्यत्र त घना हरियाली रहेछ । त्यसभित्र देखिने एकाध घर सुन्दर बगैँचाभित्र सजिएका जस्ता देखिन्थे । पहाडको जीवनचक्र कठिन भए तापनि यहाँको हावापानीलाई औलसँग तुलना गर्न मिल्दैन । खेतबारीमा काम गरेर वर्षभर खान पुग्ने भए त मधेस झर्न किन पथ्र्यो र ? मेरो मधेस झर्ने मन नै थिएन ।”


“बाजे, ओर्लनुस् सेतीबेनी आइपुग्यो ।”
मिर्मीमा रहेको कालीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको ड्यामदेखि सेतीबेनीसम्म मोटरडुङ्गा चलेकै थियो । सोही डुङ्गामा चढेपछि मिर्मीवरपरका गाउँ हेर्दै कल्पनाको मोटरमा चढेको बेला सेतीबेनी पुगेको कुलरत्नले चालै पाएनन् । डुङ्गाको चालकले ओर्लन भनेपछि उनी झस्कँदै ओर्ले ।


आपूmसँगै गैँडाकोटदेखि आएका युवालाई सम्झाउँदै भने, “यो ठूलो शालग्राम शिला गुल्मी, पर्वत, स्याङ्जाको सीमामा सेतीखोला र कालीगण्डकीको दोभानमा रहेको छ, बाबु । त्यस शिलालाई विष्णुको साक्षात् रूप मानी प्राचीन कालदेखि पूजाआजा गर्दै आएका छन्, गाउँलेले । यहाँ ठूली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति र नयाँ वर्षमा ठूलो मेला लाग्छ । सेतीबेनी तिब्बतदेखि मुक्तिनाथ, बटौली, लुम्बिनी हुँदै नालन्दासम्म तीर्थ, व्यापार र अध्ययन गर्न ओहोरदोहोर गर्ने यात्रुको सात–आठ हजार वर्ष पुरानो ऐतिहासिक सङ्गमस्थल पनि हो । तिमी केटाहरूले यो कुरा थाहा पाउनुपर्छ । मैले साठी वर्षपहिले सरस्वती पूजाको दिन आमासँग यहीँ आएर अक्षराम्भ गरेको हुँ, धेरै पढन नसके तापनि ।”


सेतीबेनी बजारलाई फनक्क एक फन्को लगाएर बाल्यकालमा हिँडेको बाटो हुँदै उनी गाउँतिर लागे । गोलाङ र सुसाउने ढुङ्गे चौपारीमा पाँच–पाँच मिनेट विश्राम गरे । सुसाउने ढुङ्गे चौपारीनजिकको मूलको मिठो पानी अँजुलीले उबाउँदै मज्जाले पिए ।


“बेल र खयरको वन पनि पातलो भएछ । के गर्ने, म मात्र होइन । कालीको यो पखेरो नै बुढो भएछ ।” भन्दै लामगरातिर उक्ले । टुँदीको चौपारीमा पुगेपछि घरनजिक पुगेको अनुभव गर्दै पिपलको जरामाथि टुक्रुक्क बस्दै युवा भतिजोलाई भने –
“हेर बाबु, अघि मैले सेतीबेनीमा भनेको प्राचीन सहरबाटो यही नै हो । यो टुँदीको फाँट हामीहरूकै हो । यहाँबाट सिधै उत्तरपूर्व लौके, लिउसिङ्, उराम जान सकिन्छ । हाम्रो गाउँ चोर्दी, कुणादी, रास्कोट देवीस्थान हुँदै लुरिङकोट जाने मूल बाटो पनि यही हो । अनि, माथिल्लो बाटो रानीपानी, चकौँदे, बराचौर, बिहादीको फाँट हुँदै कुस्मा, मुक्तिनाथ पुगिन्छ ।”


“ठूलोबाबा यहाँ क्षेत्री–बाहुन मात्र बस्छन् हो ?” मोबाइल खेलाउँदै युवाले सोधे ।
“होइन छोरा । चितवनमा झैँ यहाँ पनि बाहुन, क्षेत्री, गिरी, पुरी, गुरुङ, मगर, नेवार, बोटे, थकाली, सबै जाति बस्छन् ।” रिम्दी र लामगरा खोलालाई हेर्दै कुलरत्नले जवाफ दिए । जन्मथलो पुगेकाले होला उनको चाउरिएको अनुहारमा खुसियाली झल्केको देखिन्थ्यो ।


रिम्दी खोलो तरेर चोर्दी बयरघारीको खरबारी उक्लँदा कन्चनबाट झरेका पसिना सुकेका थिएनन् । आरुपाटाको भत्केको ठुँटे पिपलको चौपारीमा बसेर उनले पसिना र अनायासै आँखामा टप्केका आँसु पुछे ।
“गाउँलाई चटक्कै बिर्सेर चितवन झर्ने तपार्इं नै त हो नि काका । अहिले गाउँ देखेर विरक्तिएर आँसुका ढिका खोपिल्टा परेको आँखाबाट झारेर के काम ?” गाउँकै भतिजले खुट्टामा ढोग गर्दै मुटुमा चस्का दिने गरी भने ।
“के गरूँ त ? म त जान चाहेकै होइन । खेतीपाती गर्न सकुन्जेल त यहीँ बसेकै हुँ नि । हातगोडा गले । सन्तान सबै झरेपछि बाध्य भएर झरेको हुँ । तँलाई त थाहै छ नि । किन तिखो तीर हान्छस् हँ ?” कुलरत्नले भतिजको शिरमा हात राख्दै ैि जवाफ दिए ।


पर्वतको दक्षिण भेगमा रहेको बिहादीको चोर्दी गाउँ, त्यहीँ जन्मेका बासिन्दालाई पनि बिरानो देखिन्थ्यो । घाँसदाउरा गर्दा तलमाथि गर्ने गोरेटा, सेतीबेनी, पूर्तिघाट, बिहादीको फाँट, खोरपोखरा, लुरिङकोट जाने पुर्खाले बनाएका सिँढीहरू डोजरले उधिनेर कथित मोटरबाटोमा परिणत भएका थिए । बर्खाको झरीमा ती मोटरबाटोले खरबारी र बारीका कान्ला पहिरोमा परिणत गर्थे भने हिउँदमा धुल वर्षाले गाउँ नै धुलाम्मे हुन्थ्यो ।
पहिरोमा जोगिएका खेतबारीका सुर्कासुर्की परित्यक्त थिए । भूकम्पमा भत्केका धेरै घर अझै उठेका थिएनन् । एक–दुई घर बनेको भए तापनि ती घरका दैलोका पलेटा बन्द थिए । बिस–पच्चिस वर्षपहिले गाउँलेले भरिभराउ, रजगज, चलायमान देखिने गाउँ अहिले चार–पाँच कान्ला नाघेपछि मुस्किलले एउटा घर र सत्तरी वर्ष नाघेका, आँखा र गालाभित्र पसेका, आँखामुनिको हाड उठेको अवस्थाका रहेका बाबाआमा त्यस घरको पिँढीमा टुक्रुक्क बसेका देखिन्थे ।


मकै, कोदो, फापर, तोरी, बोडी, सिल्टिउ, भट्ट, मास, पिँडालु फल्ने बारीका पाटामा धाइरो, साल, कटुस, चिलाउनी, स–साना बुट्यानका झ्याङले लौकेको गुरुङ गाउँमाथि रहेको झम्म¥यानको वन जस्तै भएको थियो । खेतमा एक बाली धान बडो मुस्किलले रोप्थे । वरको रूखमुनि झुम्मिएर क्यारमबोर्ड खेल्ने युवाको सङ्ख्या देख्दा बेरोजगारीको लस्कर लामो छ भन्न कठिन थिएन तर खेतबारीमा काम गर्ने जाँगर कसैमा थिएन । भैँसी पाल्नेहरू अपहेलित थिए । दुध, मोही, दहीको बदला गोधूली साँझ नहुँदै युवाले कलेजोका नसा चुँडाल्ने गरी रक्सी धोक्थे । एक–दुई घरका पढेलेखेका बुहारी–छोराहरू शिक्षक भए तापनि आफ्नै स–साना छोराछोरीलाई बिस्कुट र चाउचाउ खुवाउँथे ।
गोधूली साँझ छिप्पिँदै जाँदा भट्टी पसलमा चर्को आवाज सुनिन्थ्यो–
“आजको छाक टार्न पाए भोलि देखा जाएगा ।”
“मेरो त साउदीको भिसा लागिहाल्छ । ढुक्क छु ।”
“मलाई पनि जेठानले मलेसिया बोलाउँछु भनेका छन् । उता गएपछि काम गर्नुपर्छ । गाउँमा हुँदा मोज गर्ने हो ।”
“मेरो त सबै दाइहरू बेलाइतमा छन्, म त उतै जाने हो ।”
पाको कोही नातेदारले “दिनभर बरालिएर हिँड्नुभन्दा त आफ्नो खेतबारीमा काम गर न छोरा, ए बुहारी, ए बाबुनानी हो ! किन यसरी बरालिएर बस्छौ । बितेको समय आउँदैन बाबु हो । बुढेसकालमा दुःख हुन्छ । उमेर छँदै दिन सुधार” भन्यो भने त्यो मानिस शत्रुमा दरिन्थ्यो । धेरैका छोराबुहारीमध्ये एक विदेशमा थिए । छोरा विदेशमा भएको परिवारको बुहारी र नातिनातिना पोखरा, बुटवल वा चितवनमा कोठा लिएर बसेका थिए । यस्तो देख्दा कुलरत्न विरक्त मान्थे ।


कुलरत्न त्यस्तै कुरा खेलाउँदै घर पुगे । दैलो घुरुक्क उघारे । मुसाले थुपारेको माटो, माकुराको जालो र बर्खामा उम्रेको झारले घरको आँगनदेखि पिँढीसम्म भरिएको थियो । उनले काँधमा भिरेको झोला पिँढीमा फ्यात्त फाले र सरसफाइ गरे, आगो फुकेर चिया पिए र भाउजूको घरतिर लागे ।


“छोडेको घर पनि त्यति प्यारो हुँदोरहेछ त बाबु । यता नपसिकन सिधै घर जानुभएछ ?” पुरानो मजेत्रो टाउकोमाथि राखेर त्यसको फुर्को दुई हातले समातेर नमस्ते गर्दै भाउजूले भनिन् । ठूल्दाइको शिक्षक छोराले खुट्टामा ढोग गर्दै “आरामैसँग आउनुभो नि काका !” भने ।


“किन हो किन जन्मेको ठाउँको माया त अघोरै लाग्दोरहेछ भाउजू । सेतीबेनीदेखि घरसम्म आउँदा ढुङ्गा, रूखबिरुवा, माटो, पखेरा, कुवा, खोला, खेतका गरा, बारीका पाटा सबै मसँग कुरा गर्न आएजस्तै लाग्यो भाउजू, अनि तपाईंलाई कस्तो छ नि ?” भन्दै पिँढीमा गुन्द्रीमाथि थचक्क बसे ।
“सन्चै त भन्न परो । बिस्तारामा परेकी छैन के रे । बिस्तारामा परेर यिनीहरूलाई कष्ट दिन नपरोस् । चार बिस नाघेँ । अब कति बाँच्न परो र बाबु ।” भन्दै भाउजू घरभित्र पसिन् । दुध भुलुक्क उमालिन् । स्टिलको गिलासमा तातो दूध दिँदै भनिन्, “थाकेर आउनुभ’को होला, दुध खाँदै गर्नू अनि खाना बनाउँछु । बुहारी घाँस काट्न ग’की छ ।”


“म बुढो भएँ भाउजू । असी वर्ष नाघे पनि हजुर त्यति बुढी देखिनुहुन्न । गाला चाउरी परेका छैनन् । हिँड्डुल गर्नुहुन्छ ।” कुलरत्नले भने ।
“हिँड्डुल गरेर मात्र हुन्छ ? अझै त घरबारीमा गएर घाँस काटिदिन्छु । डोको बोक्न भने छोराबुहारीले दिँदैनन् । तागत नभए पनि बस्न पटक्कै मन मान्दैन ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।


बलियो गाँठीको जिउ भएकाले होला उमेरले असी वर्ष नाघे पनि भाउजूको अनुहार उज्यालो देखिन्थ्यो । पातलो कपाल सिमलको भुवा जस्तै भएर सेतै फुलेको थियो । भाउजूले कानमा सुनको माडबारी, नाकमा फुली र हातमा चाँदीका बाला पहिरेकी थिइन् । हरियो चोलो र फरिया, फिका रङको मजेत्रो र फरियामाथि पटुका बाँधेकी थिइन् । चप्पल भने अहिले पनि लगाएकी थिइनन् । “भाउजूको सत्तरी वर्षपहिले देखिको पहिरन त्यस्तै थियो । उनी विधवा भएर यो घर बसेको पनि सत्तरी वर्ष भएछ” कुलरत्नले दुध पिउँदै वर्ष गने ।
“मैले त बिर्सेँ भाउजू । बिहे गर्दा कति वर्षकी हुनुहुन्थ्यो रे तपाईं ?” कुलरत्नले पुरानो कुरा झिक्दै सोधे ।
“जैले भेटे पनि सोध्ने त्यही त हो नि, भाउजूलाई यसो तीर्थव्रत लैजानुहोला भनेको पनि अब कालले लैजाने बेला भओ । त्यस बेला छ पुगेर सात लागेकी थिएँ रे ।” भाउजूले भनिन् ।


भाउजूको सात वर्षको उमेरमा बालविवाह भएको थियो । छोरी आमाबाबुको घरमा रजस्वला भइन् भने अफाप हुन्छ भनेर त्यस बेला दस वर्ष नहुँदै बाहुन र क्षेत्री परिवारले आफ्नी छोरीको बिहे गरिदिन्थे । भाउजूको माइत बाग्लुङको थन्थापमा पुग्न चौध घण्टा लाग्छ ।
“यो आँगनमा मैले पाइला टेकेको बहत्तर वर्ष नाघ्यो बाबु ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
डाँब गैराको खेत, गैराबारी र गुफाको पधेँरो, गरुम्से, काखी र जिङ्लिङको खरबारी, खुर्सानीबारी, चोर्दी र टुँदीको फाँट, भ्यागुतेको वनमा वरपर र तलमाथि घाँस, दाउरा, खेतीपाती गर्दागर्दै भाउजूको सात दशक लामो यात्रा त विवाह गरेको घरमा बितेको थियो ।


“ए बाबु ! हाम्रो पालामा कति काम गथ्र्यौँ । हिउँद, बर्खा टुस्स बसेर कपाल कोर्न पाइन्नथ्यो । दशैँमा माइत जानुभन्दा पहिले घाँस काटेर गोठमा थुपार्नुपथ्र्यो । हिँ बरै ! गोठभरि डिया (गाईभैँसी) हुन्थे । खरबारीको घाँस चाडबाडका लागि जोगाउन भनेर वन जान्थ्यौँ । घरबारीमा बुटा कम हुने दिदी–बहिनी दाउरा काट्न हिउँदमा वन नै जान्थे । घर आउँदा रात पथ्र्यो । भोकले पेट भित्र पसे पनि पटुका कसेर पँधेरो जान पथ्र्यो । तीन बिसमै कथा जस्तो भयो है बाबु ।” भाउजूले कुलरत्नलाई खाना खान बोलाउँदै भनिन् ।


कुलरत्नको मावली घर र भाउजूको माइती बाग्लुङ थन्थाप कालुङ खोलो वारिपारि थियो । कुलरत्न जन्मनुभन्दा पहिले भाउजू र कुलरत्नकी आमा माइत सँगै जान्थे । कुलरत्न जन्मेपछि सानैदेखि उनलाई बोकेर घर माइत गरेकीले होला भाउजूले उनलाई औधी माया गर्थिन् । फोक्सिङको बाँदर लड्ने भिर पार गर्दा होस् वा कर्नासको कालीगण्डकीमाथिको फलिका उक्केको झोलुङ्गे पुल तर्दा होस् भाउजूले नै देवरलाई पिठ्यूमा बोक्थिन् । आफ्नी आमाले रातो चोलो, रातो फरिया, रातो मलमलको पछ्यौरा, सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा ठूलो रातो टीका लगाएको देखेका कुलरत्नले आपूm जान्ने भएदेखि भाउजूलाई जहिलेसुकै हरियो धोती, खद्दरको हरियो चोलो, त्यस्तै कालो बादल रङको अँध्यारो पछ्यौरा, सिन्दूरबिनाको सिउँदो र खाली निधारबाहेक अरू लुगा, गहना र शृङ्गारमा कहिल्यै देखेनन् ।


पचपन्न वर्षपहिले आपूm दस वर्षको हुँदा कुलरत्नले सोधेका थिए “भाउजू तपाईंले किन जहिलेसुकै हरियो धोती र फिका हरियोनिलो चोलो लगाउनुहुन्छ ? अरू सबै आमा, भाउजू, दिदीहरूले राता चुरा, रातो डोरीले कपाल बाँधेर सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा रातो टीकी, रातो धोती र रातै चोलो लाएर रमिता हेर्न जान्छन् तर तपाईंले किन लाउनुहुन्न ?”
त्यस प्रश्नले भाउजूको अनुहार एकाएक औँसीको रातमा परिणत भएको थियो । उनले आपूmलाई कसैले एक्कासि मुटुको रक्तनली फुट्ने गरी कोदालोको पासोले हानेको पीडा बोध गरिन् । उखेलेर फालेको झार ओइलाएझैँ ओइलाएको अनुहारमा उज्यालोको झल्को ल्याउने प्रयास गर्दै भाउजूले भनिन् “बाबु, मैले रातो लुगा र रातो टीकी लाउन हुन्न । तपार्इंको दाइ विदेशमै बित्नुभो नि । मैले चुरा, पोते पनि लाउन हुँदैन । कोरीबाटी गर्न हुँदैन ।”
“कैलेसम्म नलाउने नि ?”
“बाँचुञ्जेल ।”
उनले सानैमा भाउजूलाई त्यसरी सोधे पनि त्यसको कारण पछि मात्र थाहा पाएका थिए ।
कुलरत्नले एस.एल.सी.को गौँडो उक्लन नसकेपछि सोही वर्ष २०३३ सालमा भारतमा भासिए । मद्रासमा बिस वर्ष चौकीदार काम गरे । कुलरत्नका दुई छोरा र एक छोरी थिए । अक्षर मात्र चिनाएर छोरीको बिहे पन्ध्र वर्षमै गरिदिए । एस.एल.सी. पास गरेपछि जेठो छोरा आफैँ साउदी अरेबिया गएका थिए । छोराको कमाइ राम्रो भएकाले कुलरत्न नेपाल फर्के । चोर्दीको घरजग्गा बेचेर गैँडाकोट बसाइँ सरे । जहाँ भए तापनि उनले भाउजूलाई सम्झन्थे ।


भाउजू बालविधवा हुन् । विवाह हुँदा उनी सात वर्ष मात्र टेकेकी थिइन् भने उनका पति भवरत्न सत्र वर्षका थिए । वरको रूखको चौरमा धुलीमाटीको घर बनाउँदै साथीसँगीसँग पुतलीको बिहे गरेको खेल खेल्दाखेल्दै उनको साँच्चिकै बिहे भएको थियो । उनका पति भवरत्न भारतमा लाहुरे हुन गएका थिए । बिहे भएको दुई वर्षपछि भारतको गुहाटीमा बाटो पार गर्दैगर्दा गाडीले ठक्कर दिएर उनको मृत्यु भएको थियो । त्यस बेला लाहुरे उन्नाइस र भाउजू नौ वर्षकी थिइन् । सात वर्षको उमेरमा बिहे भएपछि उनी माइतमा नै थिइन् । लाहुरेको मृत्युपछि उनका जेठाजूले उनलाई घरमा ल्याएका थिए । त्यस बेला भाउजूकी आमा पाँच दिन पाँच रात रोइन् तर भाउजूलाई आमा रोएको कारण खासै थाहा भएन ।


घर आएपछि टुँदीखोलामा लगेर भाउजूका दुई हातमा छनछन आवाजमा गुञ्जने राता चुरा फुटालिदिए । रातो डोरीले बाँधेको कपाल फुकाएर उनको सिँउदोको रातो सिन्दूर पखाल्दा टुँदी खोलो पनि रातै भयो । उनको कपाल खौरिदिए । कोराको सेतो लुगा लगाइदिए । तेह्र दिनको क्रियाकर्म सकेपछि एक वर्षसम्म उनलाई सेतै लुगा लगाउन भने । त्यही वर्ष उनले घरआँगन बढारबुढुर गर्ने, दैलो लिप्ने, पधेँराबाट पानी ल्याउने र जेठानीसँगै बारी, खरबारीमा गएर घाँस काट्न सिकिन् । आपूmले बाँचुञ्जेल फहरिँदै खेतीपाती गर्ने खेतबारी, घाँस काट्ने खरबारी र दाउरा काट्ने वन चिनिन् । वर्ष दिनपछि उनलाई हरियो धोती, हरियो चोलो र मलिन रङको पछ्यौरा दिइयो ।


कुलरत्नकी आमालाई भाउजूले सासू भन्नुपथ्र्यो । माइतीगाउँ एकैतिर भएकाले कहिलेकाहीँ अत्यास लागेको बेला उनी कुलरत्नको घरमा माइत बस्न जान्थिन् । दशैँमा जहिलेसुकै भाउजू कुलरत्नकी आमासँग माइत जान्थिन् । कुलरत्न जन्मेर तन्देरी हुँदासम्म त्यसरी नै सधैँ दशैँमा भाउजूसँगै मामाघर आऊजाऊ गरे । त्यसैले पनि कुलरत्नले भाउजूलाई बढी सम्झना, श्रद्धा र सम्मान गर्थे ।


भाउजूको जीवनमा त्यस बेलाको सामाजिक व्यवहारको कालो ग्रहण लागे पनि प्राकृतिक रूपमा शरीरमा हुने अङ्ग–प्रत्यङ्गको विकासमा कुनै ग्रहण लागेको थिएन । लुरिङकोटको वनमा लालीगुँरासका कोपिला टमक्क भएर पूmल्न थालेझैँ भाउजूमा बैँस प्रवेश गरेको थियो । आफ्नो छातीमा खयरको वनमा फलेका बेलका फलजस्तै कसिला बन्दै उचालिएका स्तनले आफैँलाई लजालु बनाएका थिए । उनले आफ्नो भाव, मनका तरङ्ग यौवनका रहर खोलीको सङ्लो पानी, खरबारीका बाबियोको लरक्क परेको गाँज, पूmलका कोपिला र चराचुरुङ्गीसँग साट्थिन ।


दशैँमा माइत गएको बेला आफ्नी आमासँग भाउजूले पीडाको पहिरो खसाल्थिन् । त्यसै बेला आमाको काखमा पल्टेर दिनरात रोएर आफ्नो दारुण व्यथाबाट कालीगण्डकीको भेलजस्तै बगेका आँसुका भेलले आमाको फरिया भिजाइदिँदै भनिन्–
“आमा म तिमीसँगै बस्छु । मेरो मनको व्यथाबाट निस्केका यी आँसुको भलले तिम्रो छाती भिजाउँदा सिमलको भुवा जस्तै हलुङ्गो भएको अनुभव गर्छु । आमा, म त्यो घर जान्नँ । मेरो भन्ने लोग्नेलाई मैले देख्दै देखिनँ । मैले उनलाई चिन्दै चिनिनँ । लोग्ने भनेको के हो मैले थाहै पाइनँ अनि लोग्नेको घर भनेर जीवनभर त्यो रित्तो घरमा मलाई बस्न कर नगर आमा । तिमीले बस्न दिन्नौ भने बरु त्यहीँ कर्नासको झोलु्ङ्गे पुलबाट हामफालेर मर्छु ।”
यो संसारमा आफ्ना सन्तानलाई आमाले जति प्रेम अरू कसैले गर्दैनन् । झपक्क हरियो लोभलाग्दो देखिए तापनि पूmल नफुल्ने उन्यूको घारीजस्तो जीवन जिउन बाध्य प्यारी छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनिन् “मानिसको चोला एक पटक मात्र पाइन्छ छोरी । जन्मेपछि मर्नैपर्छ । हजार कष्ट भए पनि मन लुलो पार्न हुँदैन । पुलबाट हामफाल्छु भन्ने जस्ता कुरा मनमा कहिल्यै नल्याउनू ।”
“आमा त्यसो भा’ म तिमीसँगै बस्छु नि, हुन्न ?” उनले भनिन् ।

छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनेकी थिइन्–
“चेलीको माइत भनेको आमाबाबु हुन्जेल हो नानी । म मरेपछि पनि चाडपर्वको बेला माइत भनेर आउन नछोडेस् । हामी बाहुनको जातमा ‘छोरीले एक पटक बिहे गरेपछि अर्को बिहे गर्न हुँदैन भन्ने कुरा शास्त्रमा लेखेको छ’ भन्छन् । लोग्ने र स्वास्नी मानिसमा फरक–फरक कुरा लेख्ने त्यो शास्त्र कस्तो हो मलाई के थाहा र ? तर त्यस्तै चलेको छ । लोग्नेमान्छेले जति बिहे गरे पनि केही नहुने तर छोरी मान्छेले बिहे गर्न नपाइने भन्छन् । त्यस्तो भेद नहुन पर्ने हो तर भेद छ । मान्नै परो ।”


छोरीका राताराता आँखा मुसार्दै आमाले थप्दै भनिन्, “बिहेपछि छोरीले न त माइतमा सन्तान जन्माउन मिल्छ न त मर्न नै पाइन्छ । माइत बसिस् भने तँ मर्दा पनि तेरो लास बोकेर मलामी जान घरकै दाजुभाइलाई बोलाउन पर्छ । स्वास्नी मान्छेको जन्मघर क्षणिक हुन्छ । अर्काको घरमा गएर सृष्टि गर्नुपर्छ जसरी म यहाँ आएर सृष्टि गरेँ । तँलाई बज्र परो म के गरूँ । तँ रोएको देख्दा मेरो सास रोकिन्छ, त्यसरी नरो छोरी । माइत बस्ने कुरा पनि नसोच् । हामी मरेपछि पनि हिँड्न सकुन्जेल माइतीको आँगन सम्झेर आउनू । तँलाई ठूल्दिदी भन्दै माया गर्नेछन् । काम गर्न सकुन्जेल घरमै बस् । त्यहाँ तेरो हक हुन्छ । त्यो तेरो घर हो । लोग्ने सानैमा मरे । तँ एक्ली भइस् । त्यो जस्तो दुःख संसारमा अर्को दुःख हुँदैन । तर के गर्ने ? हाम्रो रीत नै यस्तै छ ठूली यहाँ बस्ने कुरै नगर ।” हरेक पटक दशैँमा माइत जाँदा आमाले बारम्बार त्यसरी नै सम्झाउँथिन् ।
दशैँमा सबैले रमाइलो गर्थे । सबै रमाउँथे तर भाउजूका आँखा भने लेकतिर सिमसिमे पानी परेर पखेरा भिजेझैँ सधैँ भिजेका हुन्थे ।


“तिम्रो काखमा पल्टेर मेरा आँसुले तिम्रो छाती भिजाउँदा मलाई एक वर्षसम्म हलुका हुन्छ आमा । त्यसैले रोएकी हुँ । हुन्छ, म तिमीले भनेको मान्छु ।” आमाका आँसु पुछिदिँदै भाउजूले भन्ने गर्थिन् ।
आमाले दशैँमा भनेको कुरा सम्झँदै एक दिन कुलरत्नलाई उनले सुनाएकी थिइन्, “यो संसार विचित्रको छ छोरी, दुःखसुख जस्तोसुकै भए पनि भोलि, मेरो हाड मक्किएपछि म नै छोरा र बुहारीको भर पर्नुपर्छ । मैले घाँसदाउरा काट्न नसक्दा, भकारा सोहोर्न नसक्दा, पँधेराबाट गाउरीमा पानी बोक्न नसक्दा, म बिरामी परेर पिँढी कुर्नुपर्दा ‘यी बुढाहाडलाई पाल्नैप¥यो ’ भन्ने छोराबुहारीका तीरजस्ता तीखा वाण मेरो छाती चिर्न आउँदा म त घरकी बुढीआमा बानी परेकी हुन्छु, बुहारीलाई कष्ट भयो अनि भनिहोला भनेर चित्त बुझाउँछु । मेरो छाती तीरले छेड्दा तँलाई दुख्छ । त्यो पीडा देख्न र सुन्न भन्दा तँ घरै बस्नुपर्छ । त्यो घर हो । यो माइत हो ।”
भाउजूले पुराना दिनको स्मरण गर्दै भनिन् “बाबु हाँस्ने कुरा त छोड्नु न म मेरो वेदना पोख्न चर्को स्वरमा रुन पनि पाइनँ । आमादेखि सासूसम्म बाबादेखि ससुरासम्मले “पूर्वजन्मको कमाइ हो नानी, के गर्छेस् । अहिले जे जस्तोसुकै महाकष्ट परे पनि सहिस् भने अर्को जन्ममा सुख पाइन्छ । भगवान्ले गरेको कुरा मरे काटिँदैन” भनेर सिकाउनुभयो । मैले विधवा भएर जीवन बिताएँ बाबु । अब भने मलाई कसैको डर, केहीको पिर लाग्दैन । सबै जन्मबारे मलाई थाहा भयो । आपूm मरेपछि ढुङ्गै राजा भन्ने उखान त्यसै बनाएका हुन् र बाबु पुर्खाले ! यी पुरेत बाजेहरूले पढ्ने शास्त्रमा आफ्नो कोखो भर्न पूर्वजन्मको कमाइ भनेर थिच्नुसम्म थिचे । केको पूर्वजन्म र केको पुनर्जन्म नि ? बेकारका कुरा । मैले त दुःख काटेँ । हाम्रो समयको समाज पनि अन्धो नै थियो । अब मैले जस्तो कसैले गर्दैनन्, गर्न नपरोस्, जरुरी पनि छैन ।”


बहत्तर वर्षभन्दा बढि भाउजू त्यही मृतक पतिको नाममा विधवा बनेर घरमै बसिन् । त्यसरी बालविधवा भएर बसेकी हुनाले त्यसबेला उनलाई देख्नेले ‘बालविधवाको मृत्युपछि स्वर्गमा लोग्नेसँग भेट हुन्छ रे’ भन्थे ।
उनले सासूससुराको उत्पात स्याहारसुसार गरिन् ।सासूको मृत्युपछि जेठानी भान्से बनिन् । जेठाजू–जेठानीका छोराछोरी जन्मे । उनले आफ्नै सन्तान मानेर छातीको दुध चुसाउनेबाहेक सबै माया दिइन् । कहिलेकाहीँ छोराछोरीको ओठ आफ्नो चोलीभित्रको स्तनको मुन्टोनजिक छुवाएर दुध चुसाएको अनुभव गरिन् ।
आफैँले ललाइफकाइ गरेर हुर्काएका नन्द र देवरहरूको बिहे भयो । नन्दहरूको ठाउँमा त्यस्तै रातोचोली र फरियामा ठाँटिएर देउरानी आए । आँगनभरि राता पूmलहरू ढकमक्क फुले । नन्द र देउरानीका काखमा लालाबाला भरी भएर आँगनमा नाच्न थाले । जेठानी र देउरानी आफ्ना पति परमेश्वरसँग खोपीमा गुनगुन गर्दै गुनगुनाएका मायाप्रेमका कुरा भाउजूले प्रस्ट सुन्थिन् र मनमनै कल्पनामा रुमलिन्थिन् –
“मेरो पनि लोग्ने भएको भए त मैले पनि लोग्नेलाई मेरो खोपीमा मिठो खाजा पकाएर खुवाउँथेँ, दिनभरिको थकाइ मार्दै प्रेमको अँगालोमा बाँधिदिन्थेँ । कस्तो हुन्थ्यो होला नि लोग्नेसँग टाँसिएर एउटै ओछ्यानमा सुत्दा । प्रेम रसका ती अङ्कुरणहरू सन्तानको रूपमा मेरो रातो गुन्यूको मुजामा झुन्डिँदै ‘आमा भोक लाग्यो’ भन्दै म घाँस काट्न जाँदा झुन्डिन्थे । कठैबरी, मेरो अधमरो जीवन ! उस जुनीको कमाई ‘रे । पूर्वजुनीको मलाई केही सम्झना छैन तर सजाय भने आजको जुनीमा पाएँ ।”


भाउजूले औँसीका सबै तारा र पूर्णिमाको जून कसैसँग उनको व्यथा भन्न बाँकी राखेकी थिइनन्, एकान्तमा । उनले मनका कुरा कहिले पानी बोक्दा, कहिले दैलो लिप्दा, कहिले घाँस काट्दा, कहिले रोपाइँ गर्दा, कहिले धान काट्दा त कहिले कोदोको बाला टिप्दै थुन्सेमा हाल्दा मनमनै पोख्थिन् ।
“लौकेका गुरुङ, लुरिङकोटका मगरका श्रीमतीले आफ्नो लोग्ने मरेपछि एक–दुई वर्षको बीचमै अर्को बिहे गरेर ढुकुरको जोडीले झैँ मायाप्रेमका कुरा गर्दै हिँडेको देखेकी छु । बाहुनीले ‘लोग्ने’ भन्ने के हो भन्ने थाहा नहुँदै ऊ मरेपछि बालविधवा भएर मृतककी पत्नी भएर जीवनभर बस्नुपर्ने । विधवा मात्र भए त हुन्थ्यो नि ! जीवनभर फुस्रा कपडा भिर्नुपर्ने । चाडबाड, विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजामा जान पनि नपाइने । बाहुनका नै फेरि लोग्नेमान्छेले स्वास्नी मरेको चौध दिनमा नै बिहे गर्नुहुने तर हामी नारी जातिले जीवनभर विधवा भएर बाँच्नुपर्ने किन होला ?” भाउजूले कुलरत्नलाई धेरै पटक यस्ता प्रश्न गर्थिन् ।
जेठाजु र जेठानी पनि बितेपछि सबै छोराछोरीकी आमा भाउजू नै भएकी थिइन् । माइतमा आमाको देहान्तपछि छ–सात वर्षको बीचमा एक पटक पुग्थिन् । हिँड्नसक्न छोडेपछि माइत पनि बिरानो भएको थियो ।
जेठानीको छोरी–ज्वाइँको दुबइमा काम गर्दागर्दै मृत्यु भयो । ज्वाइँको देहान्तपछि जेठानीको मुटुमा प्वाल परेर पाल्पाको मिसन अस्पतालमा मृत्यु भयो । छोरी बल्ल १९ वर्ष भएकी थिइन् । नातिनी एक वर्षकी थिइन् । भाउजूले आफ्नो कर, बल, सम्झाइबुझाइ गरेर छोरीको अर्को विवाह गरिदिइन् । “बाबु, त्यो दिन म बालविधवा भएर ७० वर्ष बिताएको पीडा सबै भुलेँ । त्यो मेरो जीवनको क्रन्ति थियो । मेरो हृदयमा बसेको सेतीबेनीको शिला जत्रो पीडाको छपनी हटेर गयो । हृदय हलुङ्गो भएर हाँस्यो ।”
“किन र भाउजू ?” देवर कुलरत्नले अनजान जस्तो बनेर सोधे ।


“बाबु, विधवाको आगोको भुङ्ग्रोमा त म जिउँदै ७० वर्षभन्दाबढीसम्म जलिरहे नि ! होइन र ? मलाई थाहा छ विधवालाई परिवार र गाउँका मानिसले कति हेला गर्छन् भन्ने कुरो । अरू त के पधेँर पानी भर्न जाँदा मलाई देखेर मुन्टो बटार्ने मेरै सासू, देउरानी, जेठानी, छोरी कति हो कति हुन्थे । बाबु मैले मेरा जेठाजु र देवरको गरेर एक दर्जन छोराछोरी हुर्काएँ । तिनीहरूको दिसापिसाब सोहोरेँ । कतिले मेरो छातीमा दिसा गरे । मैले आनन्द मानेँ तर छोराको बिहेमा न त मैले उसले आमाको दुधको भारा तिरेको दृश्य हेर्न पाएँ न त ती छोरीहरूलाई कन्यादान गरेको देख्न पाएँ ।” आँसु पुछ्दै भनिन् ।


“यो घरको सारा काम मैले गर्थेँ । पूजाआजा, विवाह व्रतबन्ध जस्ता शुभ कार्यमा चाहिने सबै सामान मैले जोरजाम गर्थे तर कुसाइत पर्छ भनेर मलाई मण्डपवरपर झुल्किन दिँदैनथे । शुभ कार्यको मुख्य घडीमा मलाई लखेट्थे । म ओझेल पर्नुपथ्र्यो । त्यस बेला मलाई कति पीडा हुँदो हो बाबु । त्यो छोरीलाई जीवनभर मैले भोगेको पीडा भोग्न नपरोस् भनेर मैले नै कर गरेकी हुँ । म सफल भएँ । ऊ सुखी छ बाबु ।” भाउजूले आत्मविश्वासका साथ बेलीविस्तार लगाउँदै भनिन् ।
“भाउजू, तपार्इं एउटा सिङ्गो इतिहास हुनुहुन्छ । तपाईं भनेको एउटा भकारी हो जहाँ मुरीका मुरी सुख र दुःखका कथा अटाएका छन् । तपाईंले नयाँ पुस्ता लाई बाटो देखाउनुभयो । त्यो ठूलो आँट हो । नयाँ युगको सुखद जीवनको रेखा कोरेर बाटो देखाइदिने पनि तपाईं नै हुनुभयो । तपाईं धन्य हुनुहुन्छ भाउजू ।” कुलरत्नले भने ।
कुलपूजा सकिएको थियो । शरद ऋतुले बिदा माग्न थालेको हुनाले बिहान र बेलुका चिसो बढ्दै थियो । दिउँसोको घाम बुढाबुढीलाई प्रिय बनेको थियो ।
“अब तपार्इं पनि त तन्देरी हुनुहुन्न ? उमेर छँदा त दश वर्ष पछि बल्ल झुल्कनुभयो । अब अर्को कुलपूजासम्म म बाँच्छु कि बाँच्दिनँ थाहा छैन । अहिले आएको बेला एक साता बसेर जानुस्” भाउजूले भनिन् ।
“म पनि गलिसकेँ भाउजू । ताकत छैन । दम छ । जाडोको बेला हुरुक्कै भएर प्राण जाला जस्तो हुन्छ । यस पटक धोको पु¥याएर जान्छु भनेरै आएको हुँ ।” कुलरत्नले भने ।
त्यस बेला कुलरत्न बाह्र दिन भाउजूले पकाएर दिएको खाना खाँदै दुःखसुखका कुरा गरेर बिताए । भाउजूको जति आत्मविश्वास कुलरत्नमा थिएन । असी वर्षको उमेरमा भाउजूमा जुन बल, अनुभव र बल्दै गरेको चिलाउनीको आगोको जस्तो राप थियो त्यो रापले आपूmमा पनि ज्ञान पसेको अनुभव कुलरत्नले गरेका थिए ।
छोराबुहारी, छोरीज्वाइँ, नातिनातिनी, इष्टमित्र, छरछिमेक सबै भेला भएर भाउजू त्रियासी पुगेर चौरासी वर्ष टेकेको दिन पारेर चौरासीको पूजा गरिदिए । भाउजूको बिहे भएको सतहत्तर वर्ष र विधवा भएको पचहत्तर वर्ष पुगेको थियो । घरमा कुलपूजाको तयारी हुँदै थियो । “बुहारी मलाई तातो पानी देऊ त । आज अचानक बिहानैदेखि मेरो छाती चसक्क चस्केको छ । सास फेर्न पनि गाह्रो भएको छ । तिमीहरू दुवै कतै टाढा नजाऊ है ।” भनिन् ।


अचानक त्यसो भन्दा छोराबुहारी मुखामुख गर्न थाले । बुहारीले एक गिलास तातो पानी ल्याएर दिइन् । आफैँले गिलास समातेर भाउजूले दुई घुट्को पानी पिइन् । छोराबुहारीलाई आपूmसँगै बस्न भनिन् । त्यस बेला भाउजूका आँखा मधुरा देखिएका थिए । भाउजूले छोराबुहारीको हात समातेर आफ्नो छातीमा राख्दै भनिन्, “बाबु, अब धेरै दुःख नगर्नू । बुहारी कमजोर छ । त्यसको अलि ख्याल गरेस् ।” बोल्दाबोल्दै अस्पतालको कुरा गर्न नभ्याउँदै भाउजूले छोराबुहारीको काखमा अन्तिम सास फेरिन् ।

मलामीहरूले एकापसमा कुरा गर्दै थिए–
“बुढीआमा आपूm बालविधवा भए पनि घर सम्हालेर बसिन् ।”
“जेठाजुका छोरा र बुहारीले पनि भाउजूलाई आमालाई जस्तै माया गरेर स्याहार गरे नि ।”
“भाउजू साँच्चिकै सफा मनकी रहिछन् । मर्ने बेलामा कसैलाई दुःख दिइनन् । छोराबुहारीको काखमा हाँसीहाँसी प्राण छोडिन् । भाउजूको जस्तो मरण त साह्रै राम्रो हुन्छ ।”
भाउजूको मृत्यु भएकै दिन कुलरत्नले खबर पाए । उनी स्वयम् दम बढेर भरतपुर अस्पतालमा भर्ना भएका थिए । भाउजूको अन्तिम बिदाईमा घाटमा उपस्थित हुन नसकेकोमा उनी अतिनै खिन्न देखिन्थे । सानैमा मामाघर जाँदा भाउजूले आपूmलाई पिठ्यूमा बोकेर कहालिलाग्दो फोक्सिङ्को भिर र कर्नासको झोलुङ्गे पुल तारेको झलझली सम्झे । बालविधवा भएर सासू–ससुरा, देवर–देवरानी र छोरा–बुहारीसम्मको तीन पुस्तालाई सम्हालेर एउटा सिङ्गो युग बिताएको स्मरण गर्दै अस्पतालको विछौनाबाट भाउजूको नाममा दुईथोपा आँशु झारे । चिसो अत्यधिक बढेकाले उनको दम बढ्दै गयो । अस्पतालमा अक्सिजनको अभाव थियो । भाउजू बितेको पाँचौँ दिन कुलरत्नले पनि देवघाटको अन्तिम यात्रा तय गरे ।

bishnu.nmdc@bishnunmdc

कथा – भाउजू

२०७८ जेठ “जनमत” पर्वत विशेष अङ्कमा प्रकाशित कथा ‘भाउजू ’ पर्वत सेरोफेरोमा अधारित रहेको छ । धन्यवाद सहित साभार ।

–विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

वर्षा ऋतु मानो रोपेर मुरी उब्जाउने ऋतु हो । त्यस बेला किसानलाई कसैसँग बोल्ने फुर्सद हुँदैन । वर्षभरिको जीवन धान्न अन्न उमार्ने बेलामा बाढी र पहिरोले पनि उत्तिकै कष्ट दिन्छ । यो वर्ष पनि बर्खामा बाढी र पहिरोमा परेर पाँच सयभन्दा बढीको ज्यान गयो । पहिरोमा परेर गाउँका गाँउ नै बगेर कोही कोसीमा त कोही गण्डकीमा समाहित भए ।
अर्कोतिर चैतदेखि तर्साएको कोरोना महामारीले राजधानीसहित देशका ठूला सहरमा बितण्डा मच्चाउँदै थियो । प्राकृतिक प्रकोप र कोभिड–१९ महामारीको विकराल अवस्थामा घरबारविहीन भएका वृद्ध आमाबाबा र चिचिला छोराछोरीहरू ओडारमा बस्न बाध्य भएका थिए । ओडारमा बस्ने वृद्धको नाम पारेर कमाउँनेको नाम सुन्दा जिब्रो निकाल्ने थुप्रै देखिन्थे ।
वर्षा ऋतु सकिएर बिहानपख शीत पर्न थालेको थियो । पूmलका पत्र, धान र कोदोका बालामा शीत मणिझैँ टल्कन थालेका थिए । धान पहेँलपुर भएर लहराएको थियो । बारीमा कोदोका बाला घुङग्रिएर डल्ला परेका थिए । सेता बादल छिरलिएर निलो आकाश छ्याङ्ग खुलेको थियो । शरदको बिहानीमा भञ्ज्याङ र देउरालीबाट देखिने हिमालका सेता चुचुरा मुसुक्क मुस्काउन थालेका थिए । ढुकुर,लामपुच्छ«े, कोकले, चिवे र जुरेलीको चिरबिर घनीभूत हुन थालेको थियो । धमिलो खोला र झरना सेतो हिरा बनेर ओर्लँदै थिए । माथिल्लो लेकबाट गोठालाले चौरी र भेडा तल्लो गोठतिर झार्दै थिए । किसानको हिलोले खाएका औँलाका काप सुकेका थिए । शरद ऋतुले पर्दा खोलेको प्रस्ट देखिन्थ्यो ।
गाउँघरमा भोको पेटमा पटुका कसक्क कसिएको भए तापनि शरद ऋतुको आगमनले केटाकेटी, तन्नेरी–तरुनी, वृद्धवृद्धा सबैको अनुहार पूर्णिमार्को चन्द्र खुलेझैँ खुलेको थियो । शरद ऋतुको सफा, शान्त र रमणीय परिवेशसँगै दशैँ, तिहार, छठ, गोठ पूजा, न्वाईं, ल्होसार पर्वहरूले बालबालिकाको ओठमा सुमधुर मिठो मुस्कान छर्लङ्गै देखिन्थ्यो ।
गैँडाकोटमा बस्दै आएका पैसठ्ठी वर्षीय कुलरत्न दस वर्षपछि कुलपूजाको सन्दर्भ पारेर भाउजूलाई भेट्न जन्मथलो पर्वत बिहादीको चोर्दी भन्ने गाउँमा जाँदै थिए । . २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले भत्काएको पैतृक घर उनकी बुहारीले पुनर्निर्माण गरी बास बस्न मिल्ने बनाएकी थिइन् ।
“दस वर्षमा महाभारत पर्वत शृङ्खलाका पाखापखेरा डोजरले कोपरेर रातो धर्सो बनाइएबाहेक अन्यत्र त घना हरियाली रहेछ । त्यसभित्र देखिने एकाध घर सुन्दर बगैँचाभित्र सजिएका जस्ता देखिन्थे । पहाडको जीवनचक्र कठिन भए तापनि यहाँको हावापानीलाई औलसँग तुलना गर्न मिल्दैन । खेतबारीमा काम गरेर वर्षभर खान पुग्ने भए त मधेस झर्न किन पथ्र्यो र ? मेरो मधेस झर्ने मन नै थिएन ।”
“बाजे, ओर्लनुस् सेतीबेनी आइपुग्यो ।”
मिर्मीमा रहेको कालीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको ड्यामदेखि सेतीबेनीसम्म मोटरडुङ्गा चलेकै थियो । सोही डुङ्गामा चढेपछि मिर्मीवरपरका गाउँ हेर्दै कल्पनाको मोटरमा चढेको बेला सेतीबेनी पुगेको कुलरत्नले चालै पाएनन् । डुङ्गाको चालकले ओर्लन भनेपछि उनी झस्कँदै ओर्ले ।
आपूmसँगै गैँडाकोटदेखि आएका युवालाई सम्झाउँदै भने, “यो ठूलो शालग्राम शिला गुल्मी, पर्वत, स्याङ्जाको सीमामा सेतीखोला र कालीगण्डकीको दोभानमा रहेको छ, बाबु । त्यस शिलालाई विष्णुको साक्षात् रूप मानी प्राचीन कालदेखि पूजाआजा गर्दै आएका छन्, गाउँलेले । यहाँ ठूली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति र नयाँ वर्षमा ठूलो मेला लाग्छ । सेतीबेनी तिब्बतदेखि मुक्तिनाथ, बटौली, लुम्बिनी हुँदै नालन्दासम्म तीर्थ, व्यापार र अध्ययन गर्न ओहोरदोहोर गर्ने यात्रुको सात–आठ हजार वर्ष पुरानो ऐतिहासिक सङ्गमस्थल पनि हो । तिमी केटाहरूले यो कुरा थाहा पाउनुपर्छ । मैले साठी वर्षपहिले सरस्वती पूजाको दिन आमासँग यहीँ आएर अक्षराम्भ गरेको हुँ, धेरै पढन नसके तापनि ।”
सेतीबेनी बजारलाई फनक्क एक फन्को लगाएर बाल्यकालमा हिँडेको बाटो हुँदै उनी गाउँतिर लागे । गोलाङ र सुसाउने ढुङ्गे चौपारीमा पाँच–पाँच मिनेट विश्राम गरे । सुसाउने ढुङ्गे चौपारीनजिकको मूलको मिठो पानी अँजुलीले उबाउँदै मज्जाले पिए ।
“बेल र खयरको वन पनि पातलो भएछ । के गर्ने, म मात्र होइन । कालीको यो पखेरो नै बुढो भएछ ।” भन्दै लामगरातिर उक्ले । टुँदीको चौपारीमा पुगेपछि घरनजिक पुगेको अनुभव गर्दै पिपलको जरामाथि टुक्रुक्क बस्दै युवा भतिजोलाई भने –
“हेर बाबु, अघि मैले सेतीबेनीमा भनेको प्राचीन सहरबाटो यही नै हो । यो टुँदीको फाँट हामीहरूकै हो । यहाँबाट सिधै उत्तरपूर्व लौके, लिउसिङ्, उराम जान सकिन्छ । हाम्रो गाउँ चोर्दी, कुणादी, रास्कोट देवीस्थान हुँदै लुरिङकोट जाने मूल बाटो पनि यही हो । अनि, माथिल्लो बाटो रानीपानी, चकौँदे, बराचौर, बिहादीको फाँट हुँदै कुस्मा, मुक्तिनाथ पुगिन्छ ।”
“ठूलोबाबा यहाँ क्षेत्री–बाहुन मात्र बस्छन् हो ?” मोबाइल खेलाउँदै युवाले सोधे ।
“होइन छोरा । चितवनमा झैँ यहाँ पनि बाहुन, क्षेत्री, गिरी, पुरी, गुरुङ, मगर, नेवार, बोटे, थकाली, सबै जाति बस्छन् ।” रिम्दी र लामगरा खोलालाई हेर्दै कुलरत्नले जवाफ दिए । जन्मथलो पुगेकाले होला उनको चाउरिएको अनुहारमा खुसियाली झल्केको देखिन्थ्यो ।
रिम्दी खोलो तरेर चोर्दी बयरघारीको खरबारी उक्लँदा कन्चनबाट झरेका पसिना सुकेका थिएनन् । आरुपाटाको भत्केको ठुँटे पिपलको चौपारीमा बसेर उनले पसिना र अनायासै आँखामा टप्केका आँसु पुछे ।
“गाउँलाई चटक्कै बिर्सेर चितवन झर्ने तपार्इं नै त हो नि काका । अहिले गाउँ देखेर विरक्तिएर आँसुका ढिका खोपिल्टा परेको आँखाबाट झारेर के काम ?” गाउँकै भतिजले खुट्टामा ढोग गर्दै मुटुमा चस्का दिने गरी भने ।
“के गरूँ त ? म त जान चाहेकै होइन । खेतीपाती गर्न सकुन्जेल त यहीँ बसेकै हुँ नि । हातगोडा गले । सन्तान सबै झरेपछि बाध्य भएर झरेको हुँ । तँलाई त थाहै छ नि । किन तिखो तीर हान्छस् हँ ?” कुलरत्नले भतिजको शिरमा हात राख्दै ैि जवाफ दिए ।
पर्वतको दक्षिण भेगमा रहेको बिहादीको चोर्दी गाउँ, त्यहीँ जन्मेका बासिन्दालाई पनि बिरानो देखिन्थ्यो । घाँसदाउरा गर्दा तलमाथि गर्ने गोरेटा, सेतीबेनी, पूर्तिघाट, बिहादीको फाँट, खोरपोखरा, लुरिङकोट जाने पुर्खाले बनाएका सिँढीहरू डोजरले उधिनेर कथित मोटरबाटोमा परिणत भएका थिए । बर्खाको झरीमा ती मोटरबाटोले खरबारी र बारीका कान्ला पहिरोमा परिणत गर्थे भने हिउँदमा धुल वर्षाले गाउँ नै धुलाम्मे हुन्थ्यो ।
पहिरोमा जोगिएका खेतबारीका सुर्कासुर्की परित्यक्त थिए । भूकम्पमा भत्केका धेरै घर अझै उठेका थिएनन् । एक–दुई घर बनेको भए तापनि ती घरका दैलोका पलेटा बन्द थिए । बिस–पच्चिस वर्षपहिले गाउँलेले भरिभराउ, रजगज, चलायमान देखिने गाउँ अहिले चार–पाँच कान्ला नाघेपछि मुस्किलले एउटा घर र सत्तरी वर्ष नाघेका, आँखा र गालाभित्र पसेका, आँखामुनिको हाड उठेको अवस्थाका रहेका बाबाआमा त्यस घरको पिँढीमा टुक्रुक्क बसेका देखिन्थे ।
मकै, कोदो, फापर, तोरी, बोडी, सिल्टिउ, भट्ट, मास, पिँडालु फल्ने बारीका पाटामा धाइरो, साल, कटुस, चिलाउनी, स–साना बुट्यानका झ्याङले लौकेको गुरुङ गाउँमाथि रहेको झम्म¥यानको वन जस्तै भएको थियो । खेतमा एक बाली धान बडो मुस्किलले रोप्थे । वरको रूखमुनि झुम्मिएर क्यारमबोर्ड खेल्ने युवाको सङ्ख्या देख्दा बेरोजगारीको लस्कर लामो छ भन्न कठिन थिएन तर खेतबारीमा काम गर्ने जाँगर कसैमा थिएन । भैँसी पाल्नेहरू अपहेलित थिए । दुध, मोही, दहीको बदला गोधूली साँझ नहुँदै युवाले कलेजोका नसा चुँडाल्ने गरी रक्सी धोक्थे । एक–दुई घरका पढेलेखेका बुहारी–छोराहरू शिक्षक भए तापनि आफ्नै स–साना छोराछोरीलाई बिस्कुट र चाउचाउ खुवाउँथे ।
गोधूली साँझ छिप्पिँदै जाँदा भट्टी पसलमा चर्को आवाज सुनिन्थ्यो–
“आजको छाक टार्न पाए भोलि देखा जाएगा ।”
“मेरो त साउदीको भिसा लागिहाल्छ । ढुक्क छु ।”
“मलाई पनि जेठानले मलेसिया बोलाउँछु भनेका छन् । उता गएपछि काम गर्नुपर्छ । गाउँमा हुँदा मोज गर्ने हो ।”
“मेरो त सबै दाइहरू बेलाइतमा छन्, म त उतै जाने हो ।”
पाको कोही नातेदारले “दिनभर बरालिएर हिँड्नुभन्दा त आफ्नो खेतबारीमा काम गर न छोरा, ए बुहारी, ए बाबुनानी हो ! किन यसरी बरालिएर बस्छौ । बितेको समय आउँदैन बाबु हो । बुढेसकालमा दुःख हुन्छ । उमेर छँदै दिन सुधार” भन्यो भने त्यो मानिस शत्रुमा दरिन्थ्यो । धेरैका छोराबुहारीमध्ये एक विदेशमा थिए । छोरा विदेशमा भएको परिवारको बुहारी र नातिनातिना पोखरा, बुटवल वा चितवनमा कोठा लिएर बसेका थिए । यस्तो देख्दा कुलरत्न विरक्त मान्थे ।
कुलरत्न त्यस्तै कुरा खेलाउँदै घर पुगे । दैलो घुरुक्क उघारे । मुसाले थुपारेको माटो, माकुराको जालो र बर्खामा उम्रेको झारले घरको आँगनदेखि पिँढीसम्म भरिएको थियो । उनले काँधमा भिरेको झोला पिँढीमा फ्यात्त फाले र सरसफाइ गरे, आगो फुकेर चिया पिए र भाउजूको घरतिर लागे ।
“छोडेको घर पनि त्यति प्यारो हुँदोरहेछ त बाबु । यता नपसिकन सिधै घर जानुभएछ ?” पुरानो मजेत्रो टाउकोमाथि राखेर त्यसको फुर्को दुई हातले समातेर नमस्ते गर्दै भाउजूले भनिन् । ठूल्दाइको शिक्षक छोराले खुट्टामा ढोग गर्दै “आरामैसँग आउनुभो नि काका !” भने ।
“किन हो किन जन्मेको ठाउँको माया त अघोरै लाग्दोरहेछ भाउजू । सेतीबेनीदेखि घरसम्म आउँदा ढुङ्गा, रूखबिरुवा, माटो, पखेरा, कुवा, खोला, खेतका गरा, बारीका पाटा सबै मसँग कुरा गर्न आएजस्तै लाग्यो भाउजू, अनि तपाईंलाई कस्तो छ नि ?” भन्दै पिँढीमा गुन्द्रीमाथि थचक्क बसे ।
“सन्चै त भन्न परो । बिस्तारामा परेकी छैन के रे । बिस्तारामा परेर यिनीहरूलाई कष्ट दिन नपरोस् । चार बिस नाघेँ । अब कति बाँच्न परो र बाबु ।” भन्दै भाउजू घरभित्र पसिन् । दुध भुलुक्क उमालिन् । स्टिलको गिलासमा तातो दूध दिँदै भनिन्, “थाकेर आउनुभ’को होला, दुध खाँदै गर्नू अनि खाना बनाउँछु । बुहारी घाँस काट्न ग’की छ ।”
“म बुढो भएँ भाउजू । असी वर्ष नाघे पनि हजुर त्यति बुढी देखिनुहुन्न । गाला चाउरी परेका छैनन् । हिँड्डुल गर्नुहुन्छ ।” कुलरत्नले भने ।
“हिँड्डुल गरेर मात्र हुन्छ ? अझै त घरबारीमा गएर घाँस काटिदिन्छु । डोको बोक्न भने छोराबुहारीले दिँदैनन् । तागत नभए पनि बस्न पटक्कै मन मान्दैन ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
बलियो गाँठीको जिउ भएकाले होला उमेरले असी वर्ष नाघे पनि भाउजूको अनुहार उज्यालो देखिन्थ्यो । पातलो कपाल सिमलको भुवा जस्तै भएर सेतै फुलेको थियो । भाउजूले कानमा सुनको माडबारी, नाकमा फुली र हातमा चाँदीका बाला पहिरेकी थिइन् । हरियो चोलो र फरिया, फिका रङको मजेत्रो र फरियामाथि पटुका बाँधेकी थिइन् । चप्पल भने अहिले पनि लगाएकी थिइनन् । “भाउजूको सत्तरी वर्षपहिले देखिको पहिरन त्यस्तै थियो । उनी विधवा भएर यो घर बसेको पनि सत्तरी वर्ष भएछ” कुलरत्नले दुध पिउँदै वर्ष गने ।
“मैले त बिर्सेँ भाउजू । बिहे गर्दा कति वर्षकी हुनुहुन्थ्यो रे तपाईं ?” कुलरत्नले पुरानो कुरा झिक्दै सोधे ।
“जैले भेटे पनि सोध्ने त्यही त हो नि, भाउजूलाई यसो तीर्थव्रत लैजानुहोला भनेको पनि अब कालले लैजाने बेला भओ । त्यस बेला छ पुगेर सात लागेकी थिएँ रे ।” भाउजूले भनिन् ।
भाउजूको सात वर्षको उमेरमा बालविवाह भएको थियो । छोरी आमाबाबुको घरमा रजस्वला भइन् भने अफाप हुन्छ भनेर त्यस बेला दस वर्ष नहुँदै बाहुन र क्षेत्री परिवारले आफ्नी छोरीको बिहे गरिदिन्थे । भाउजूको माइत बाग्लुङको थन्थापमा पुग्न चौध घण्टा लाग्छ ।
“यो आँगनमा मैले पाइला टेकेको बहत्तर वर्ष नाघ्यो बाबु ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
डाँब गैराको खेत, गैराबारी र गुफाको पधेँरो, गरुम्से, काखी र जिङ्लिङको खरबारी, खुर्सानीबारी, चोर्दी र टुँदीको फाँट, भ्यागुतेको वनमा वरपर र तलमाथि घाँस, दाउरा, खेतीपाती गर्दागर्दै भाउजूको सात दशक लामो यात्रा त विवाह गरेको घरमा बितेको थियो ।
“ए बाबु ! हाम्रो पालामा कति काम गथ्र्यौँ । हिउँद, बर्खा टुस्स बसेर कपाल कोर्न पाइन्नथ्यो । दशैँमा माइत जानुभन्दा पहिले घाँस काटेर गोठमा थुपार्नुपथ्र्यो । हिँ बरै ! गोठभरि डिया (गाईभैँसी) हुन्थे । खरबारीको घाँस चाडबाडका लागि जोगाउन भनेर वन जान्थ्यौँ । घरबारीमा बुटा कम हुने दिदी–बहिनी दाउरा काट्न हिउँदमा वन नै जान्थे । घर आउँदा रात पथ्र्यो । भोकले पेट भित्र पसे पनि पटुका कसेर पँधेरो जान पथ्र्यो । तीन बिसमै कथा जस्तो भयो है बाबु ।” भाउजूले कुलरत्नलाई खाना खान बोलाउँदै भनिन् ।
कुलरत्नको मावली घर र भाउजूको माइती बाग्लुङ थन्थाप कालुङ खोलो वारिपारि थियो । कुलरत्न जन्मनुभन्दा पहिले भाउजू र कुलरत्नकी आमा माइत सँगै जान्थे । कुलरत्न जन्मेपछि सानैदेखि उनलाई बोकेर घर माइत गरेकीले होला भाउजूले उनलाई औधी माया गर्थिन् । फोक्सिङको बाँदर लड्ने भिर पार गर्दा होस् वा कर्नासको कालीगण्डकीमाथिको फलिका उक्केको झोलुङ्गे पुल तर्दा होस् भाउजूले नै देवरलाई पिठ्यूमा बोक्थिन् । आफ्नी आमाले रातो चोलो, रातो फरिया, रातो मलमलको पछ्यौरा, सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा ठूलो रातो टीका लगाएको देखेका कुलरत्नले आपूm जान्ने भएदेखि भाउजूलाई जहिलेसुकै हरियो धोती, खद्दरको हरियो चोलो, त्यस्तै कालो बादल रङको अँध्यारो पछ्यौरा, सिन्दूरबिनाको सिउँदो र खाली निधारबाहेक अरू लुगा, गहना र शृङ्गारमा कहिल्यै देखेनन् ।
पचपन्न वर्षपहिले आपूm दस वर्षको हुँदा कुलरत्नले सोधेका थिए “भाउजू तपाईंले किन जहिलेसुकै हरियो धोती र फिका हरियोनिलो चोलो लगाउनुहुन्छ ? अरू सबै आमा, भाउजू, दिदीहरूले राता चुरा, रातो डोरीले कपाल बाँधेर सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा रातो टीकी, रातो धोती र रातै चोलो लाएर रमिता हेर्न जान्छन् तर तपाईंले किन लाउनुहुन्न ?”
त्यस प्रश्नले भाउजूको अनुहार एकाएक औँसीको रातमा परिणत भएको थियो । उनले आपूmलाई कसैले एक्कासि मुटुको रक्तनली फुट्ने गरी कोदालोको पासोले हानेको पीडा बोध गरिन् । उखेलेर फालेको झार ओइलाएझैँ ओइलाएको अनुहारमा उज्यालोको झल्को ल्याउने प्रयास गर्दै भाउजूले भनिन् “बाबु, मैले रातो लुगा र रातो टीकी लाउन हुन्न । तपार्इंको दाइ विदेशमै बित्नुभो नि । मैले चुरा, पोते पनि लाउन हुँदैन । कोरीबाटी गर्न हुँदैन ।”
“कैलेसम्म नलाउने नि ?”
“बाँचुञ्जेल ।”
उनले सानैमा भाउजूलाई त्यसरी सोधे पनि त्यसको कारण पछि मात्र थाहा पाएका थिए ।
कुलरत्नले एस.एल.सी.को गौँडो उक्लन नसकेपछि सोही वर्ष २०३३ सालमा भारतमा भासिए । मद्रासमा बिस वर्ष चौकीदार काम गरे । कुलरत्नका दुई छोरा र एक छोरी थिए । अक्षर मात्र चिनाएर छोरीको बिहे पन्ध्र वर्षमै गरिदिए । एस.एल.सी. पास गरेपछि जेठो छोरा आफैँ साउदी अरेबिया गएका थिए । छोराको कमाइ राम्रो भएकाले कुलरत्न नेपाल फर्के । चोर्दीको घरजग्गा बेचेर गैँडाकोट बसाइँ सरे । जहाँ भए तापनि उनले भाउजूलाई सम्झन्थे ।
भाउजू बालविधवा हुन् । विवाह हुँदा उनी सात वर्ष मात्र टेकेकी थिइन् भने उनका पति भवरत्न सत्र वर्षका थिए । वरको रूखको चौरमा धुलीमाटीको घर बनाउँदै साथीसँगीसँग पुतलीको बिहे गरेको खेल खेल्दाखेल्दै उनको साँच्चिकै बिहे भएको थियो । उनका पति भवरत्न भारतमा लाहुरे हुन गएका थिए । बिहे भएको दुई वर्षपछि भारतको गुहाटीमा बाटो पार गर्दैगर्दा गाडीले ठक्कर दिएर उनको मृत्यु भएको थियो । त्यस बेला लाहुरे उन्नाइस र भाउजू नौ वर्षकी थिइन् । सात वर्षको उमेरमा बिहे भएपछि उनी माइतमा नै थिइन् । लाहुरेको मृत्युपछि उनका जेठाजूले उनलाई घरमा ल्याएका थिए । त्यस बेला भाउजूकी आमा पाँच दिन पाँच रात रोइन् तर भाउजूलाई आमा रोएको कारण खासै थाहा भएन ।
घर आएपछि टुँदीखोलामा लगेर भाउजूका दुई हातमा छनछन आवाजमा गुञ्जने राता चुरा फुटालिदिए । रातो डोरीले बाँधेको कपाल फुकाएर उनको सिँउदोको रातो सिन्दूर पखाल्दा टुँदी खोलो पनि रातै भयो । उनको कपाल खौरिदिए । कोराको सेतो लुगा लगाइदिए । तेह्र दिनको क्रियाकर्म सकेपछि एक वर्षसम्म उनलाई सेतै लुगा लगाउन भने । त्यही वर्ष उनले घरआँगन बढारबुढुर गर्ने, दैलो लिप्ने, पधेँराबाट पानी ल्याउने र जेठानीसँगै बारी, खरबारीमा गएर घाँस काट्न सिकिन् । आपूmले बाँचुञ्जेल फहरिँदै खेतीपाती गर्ने खेतबारी, घाँस काट्ने खरबारी र दाउरा काट्ने वन चिनिन् । वर्ष दिनपछि उनलाई हरियो धोती, हरियो चोलो र मलिन रङको पछ्यौरा दिइयो ।
कुलरत्नकी आमालाई भाउजूले सासू भन्नुपथ्र्यो । माइतीगाउँ एकैतिर भएकाले कहिलेकाहीँ अत्यास लागेको बेला उनी कुलरत्नको घरमा माइत बस्न जान्थिन् । दशैँमा जहिलेसुकै भाउजू कुलरत्नकी आमासँग माइत जान्थिन् । कुलरत्न जन्मेर तन्देरी हुँदासम्म त्यसरी नै सधैँ दशैँमा भाउजूसँगै मामाघर आऊजाऊ गरे । त्यसैले पनि कुलरत्नले भाउजूलाई बढी सम्झना, श्रद्धा र सम्मान गर्थे ।
भाउजूको जीवनमा त्यस बेलाको सामाजिक व्यवहारको कालो ग्रहण लागे पनि प्राकृतिक रूपमा शरीरमा हुने अङ्ग–प्रत्यङ्गको विकासमा कुनै ग्रहण लागेको थिएन । लुरिङकोटको वनमा लालीगुँरासका कोपिला टमक्क भएर पूmल्न थालेझैँ भाउजूमा बैँस प्रवेश गरेको थियो । आफ्नो छातीमा खयरको वनमा फलेका बेलका फलजस्तै कसिला बन्दै उचालिएका स्तनले आफैँलाई लजालु बनाएका थिए । उनले आफ्नो भाव, मनका तरङ्ग यौवनका रहर खोलीको सङ्लो पानी, खरबारीका बाबियोको लरक्क परेको गाँज, पूmलका कोपिला र चराचुरुङ्गीसँग साट्थिन ।
दशैँमा माइत गएको बेला आफ्नी आमासँग भाउजूले पीडाको पहिरो खसाल्थिन् । त्यसै बेला आमाको काखमा पल्टेर दिनरात रोएर आफ्नो दारुण व्यथाबाट कालीगण्डकीको भेलजस्तै बगेका आँसुका भेलले आमाको फरिया भिजाइदिँदै भनिन्–
“आमा म तिमीसँगै बस्छु । मेरो मनको व्यथाबाट निस्केका यी आँसुको भलले तिम्रो छाती भिजाउँदा सिमलको भुवा जस्तै हलुङ्गो भएको अनुभव गर्छु । आमा, म त्यो घर जान्नँ । मेरो भन्ने लोग्नेलाई मैले देख्दै देखिनँ । मैले उनलाई चिन्दै चिनिनँ । लोग्ने भनेको के हो मैले थाहै पाइनँ अनि लोग्नेको घर भनेर जीवनभर त्यो रित्तो घरमा मलाई बस्न कर नगर आमा । तिमीले बस्न दिन्नौ भने बरु त्यहीँ कर्नासको झोलु्ङ्गे पुलबाट हामफालेर मर्छु ।”
यो संसारमा आफ्ना सन्तानलाई आमाले जति प्रेम अरू कसैले गर्दैनन् । झपक्क हरियो लोभलाग्दो देखिए तापनि पूmल नफुल्ने उन्यूको घारीजस्तो जीवन जिउन बाध्य प्यारी छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनिन् “मानिसको चोला एक पटक मात्र पाइन्छ छोरी । जन्मेपछि मर्नैपर्छ । हजार कष्ट भए पनि मन लुलो पार्न हुँदैन । पुलबाट हामफाल्छु भन्ने जस्ता कुरा मनमा कहिल्यै नल्याउनू ।”
“आमा त्यसो भा’ म तिमीसँगै बस्छु नि, हुन्न ?” उनले भनिन् ।
छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनेकी थिइन्–
“चेलीको माइत भनेको आमाबाबु हुन्जेल हो नानी । म मरेपछि पनि चाडपर्वको बेला माइत भनेर आउन नछोडेस् । हामी बाहुनको जातमा ‘छोरीले एक पटक बिहे गरेपछि अर्को बिहे गर्न हुँदैन भन्ने कुरा शास्त्रमा लेखेको छ’ भन्छन् । लोग्ने र स्वास्नी मानिसमा फरक–फरक कुरा लेख्ने त्यो शास्त्र कस्तो हो मलाई के थाहा र ? तर त्यस्तै चलेको छ । लोग्नेमान्छेले जति बिहे गरे पनि केही नहुने तर छोरी मान्छेले बिहे गर्न नपाइने भन्छन् । त्यस्तो भेद नहुन पर्ने हो तर भेद छ । मान्नै परो ।”
छोरीका राताराता आँखा मुसार्दै आमाले थप्दै भनिन्, “बिहेपछि छोरीले न त माइतमा सन्तान जन्माउन मिल्छ न त मर्न नै पाइन्छ । माइत बसिस् भने तँ मर्दा पनि तेरो लास बोकेर मलामी जान घरकै दाजुभाइलाई बोलाउन पर्छ । स्वास्नी मान्छेको जन्मघर क्षणिक हुन्छ । अर्काको घरमा गएर सृष्टि गर्नुपर्छ जसरी म यहाँ आएर सृष्टि गरेँ । तँलाई बज्र परो म के गरूँ । तँ रोएको देख्दा मेरो सास रोकिन्छ, त्यसरी नरो छोरी । माइत बस्ने कुरा पनि नसोच् । हामी मरेपछि पनि हिँड्न सकुन्जेल माइतीको आँगन सम्झेर आउनू । तँलाई ठूल्दिदी भन्दै माया गर्नेछन् । काम गर्न सकुन्जेल घरमै बस् । त्यहाँ तेरो हक हुन्छ । त्यो तेरो घर हो । लोग्ने सानैमा मरे । तँ एक्ली भइस् । त्यो जस्तो दुःख संसारमा अर्को दुःख हुँदैन । तर के गर्ने ? हाम्रो रीत नै यस्तै छ ठूली यहाँ बस्ने कुरै नगर ।” हरेक पटक दशैँमा माइत जाँदा आमाले बारम्बार त्यसरी नै सम्झाउँथिन् ।
दशैँमा सबैले रमाइलो गर्थे । सबै रमाउँथे तर भाउजूका आँखा भने लेकतिर सिमसिमे पानी परेर पखेरा भिजेझैँ सधैँ भिजेका हुन्थे ।
“तिम्रो काखमा पल्टेर मेरा आँसुले तिम्रो छाती भिजाउँदा मलाई एक वर्षसम्म हलुका हुन्छ आमा । त्यसैले रोएकी हुँ । हुन्छ, म तिमीले भनेको मान्छु ।” आमाका आँसु पुछिदिँदै भाउजूले भन्ने गर्थिन् ।
आमाले दशैँमा भनेको कुरा सम्झँदै एक दिन कुलरत्नलाई उनले सुनाएकी थिइन्, “यो संसार विचित्रको छ छोरी, दुःखसुख जस्तोसुकै भए पनि भोलि, मेरो हाड मक्किएपछि म नै छोरा र बुहारीको भर पर्नुपर्छ । मैले घाँसदाउरा काट्न नसक्दा, भकारा सोहोर्न नसक्दा, पँधेराबाट गाउरीमा पानी बोक्न नसक्दा, म बिरामी परेर पिँढी कुर्नुपर्दा ‘यी बुढाहाडलाई पाल्नैप¥यो ’ भन्ने छोराबुहारीका तीरजस्ता तीखा वाण मेरो छाती चिर्न आउँदा म त घरकी बुढीआमा बानी परेकी हुन्छु, बुहारीलाई कष्ट भयो अनि भनिहोला भनेर चित्त बुझाउँछु । मेरो छाती तीरले छेड्दा तँलाई दुख्छ । त्यो पीडा देख्न र सुन्न भन्दा तँ घरै बस्नुपर्छ । त्यो घर हो । यो माइत हो ।”
भाउजूले पुराना दिनको स्मरण गर्दै भनिन् “बाबु हाँस्ने कुरा त छोड्नु न म मेरो वेदना पोख्न चर्को स्वरमा रुन पनि पाइनँ । आमादेखि सासूसम्म बाबादेखि ससुरासम्मले “पूर्वजन्मको कमाइ हो नानी, के गर्छेस् । अहिले जे जस्तोसुकै महाकष्ट परे पनि सहिस् भने अर्को जन्ममा सुख पाइन्छ । भगवान्ले गरेको कुरा मरे काटिँदैन” भनेर सिकाउनुभयो । मैले विधवा भएर जीवन बिताएँ बाबु । अब भने मलाई कसैको डर, केहीको पिर लाग्दैन । सबै जन्मबारे मलाई थाहा भयो । आपूm मरेपछि ढुङ्गै राजा भन्ने उखान त्यसै बनाएका हुन् र बाबु पुर्खाले ! यी पुरेत बाजेहरूले पढ्ने शास्त्रमा आफ्नो कोखो भर्न पूर्वजन्मको कमाइ भनेर थिच्नुसम्म थिचे । केको पूर्वजन्म र केको पुनर्जन्म नि ? बेकारका कुरा । मैले त दुःख काटेँ । हाम्रो समयको समाज पनि अन्धो नै थियो । अब मैले जस्तो कसैले गर्दैनन्, गर्न नपरोस्, जरुरी पनि छैन ।”
बहत्तर वर्षभन्दा बढि भाउजू त्यही मृतक पतिको नाममा विधवा बनेर घरमै बसिन् । त्यसरी बालविधवा भएर बसेकी हुनाले त्यसबेला उनलाई देख्नेले ‘बालविधवाको मृत्युपछि स्वर्गमा लोग्नेसँग भेट हुन्छ रे’ भन्थे ।
उनले सासूससुराको उत्पात स्याहारसुसार गरिन् ।सासूको मृत्युपछि जेठानी भान्से बनिन् । जेठाजू–जेठानीका छोराछोरी जन्मे । उनले आफ्नै सन्तान मानेर छातीको दुध चुसाउनेबाहेक सबै माया दिइन् । कहिलेकाहीँ छोराछोरीको ओठ आफ्नो चोलीभित्रको स्तनको मुन्टोनजिक छुवाएर दुध चुसाएको अनुभव गरिन् ।
आफैँले ललाइफकाइ गरेर हुर्काएका नन्द र देवरहरूको बिहे भयो । नन्दहरूको ठाउँमा त्यस्तै रातोचोली र फरियामा ठाँटिएर देउरानी आए । आँगनभरि राता पूmलहरू ढकमक्क फुले । नन्द र देउरानीका काखमा लालाबाला भरी भएर आँगनमा नाच्न थाले । जेठानी र देउरानी आफ्ना पति परमेश्वरसँग खोपीमा गुनगुन गर्दै गुनगुनाएका मायाप्रेमका कुरा भाउजूले प्रस्ट सुन्थिन् र मनमनै कल्पनामा रुमलिन्थिन् –
“मेरो पनि लोग्ने भएको भए त मैले पनि लोग्नेलाई मेरो खोपीमा मिठो खाजा पकाएर खुवाउँथेँ, दिनभरिको थकाइ मार्दै प्रेमको अँगालोमा बाँधिदिन्थेँ । कस्तो हुन्थ्यो होला नि लोग्नेसँग टाँसिएर एउटै ओछ्यानमा सुत्दा । प्रेम रसका ती अङ्कुरणहरू सन्तानको रूपमा मेरो रातो गुन्यूको मुजामा झुन्डिँदै ‘आमा भोक लाग्यो’ भन्दै म घाँस काट्न जाँदा झुन्डिन्थे । कठैबरी, मेरो अधमरो जीवन ! उस जुनीको कमाई ‘रे । पूर्वजुनीको मलाई केही सम्झना छैन तर सजाय भने आजको जुनीमा पाएँ ।”
भाउजूले औँसीका सबै तारा र पूर्णिमाको जून कसैसँग उनको व्यथा भन्न बाँकी राखेकी थिइनन्, एकान्तमा । उनले मनका कुरा कहिले पानी बोक्दा, कहिले दैलो लिप्दा, कहिले घाँस काट्दा, कहिले रोपाइँ गर्दा, कहिले धान काट्दा त कहिले कोदोको बाला टिप्दै थुन्सेमा हाल्दा मनमनै पोख्थिन् ।
“लौकेका गुरुङ, लुरिङकोटका मगरका श्रीमतीले आफ्नो लोग्ने मरेपछि एक–दुई वर्षको बीचमै अर्को बिहे गरेर ढुकुरको जोडीले झैँ मायाप्रेमका कुरा गर्दै हिँडेको देखेकी छु । बाहुनीले ‘लोग्ने’ भन्ने के हो भन्ने थाहा नहुँदै ऊ मरेपछि बालविधवा भएर मृतककी पत्नी भएर जीवनभर बस्नुपर्ने । विधवा मात्र भए त हुन्थ्यो नि ! जीवनभर फुस्रा कपडा भिर्नुपर्ने । चाडबाड, विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजामा जान पनि नपाइने । बाहुनका नै फेरि लोग्नेमान्छेले स्वास्नी मरेको चौध दिनमा नै बिहे गर्नुहुने तर हामी नारी जातिले जीवनभर विधवा भएर बाँच्नुपर्ने किन होला ?” भाउजूले कुलरत्नलाई धेरै पटक यस्ता प्रश्न गर्थिन् ।
जेठाजु र जेठानी पनि बितेपछि सबै छोराछोरीकी आमा भाउजू नै भएकी थिइन् । माइतमा आमाको देहान्तपछि छ–सात वर्षको बीचमा एक पटक पुग्थिन् । हिँड्नसक्न छोडेपछि माइत पनि बिरानो भएको थियो ।
जेठानीको छोरी–ज्वाइँको दुबइमा काम गर्दागर्दै मृत्यु भयो । ज्वाइँको देहान्तपछि जेठानीको मुटुमा प्वाल परेर पाल्पाको मिसन अस्पतालमा मृत्यु भयो । छोरी बल्ल १९ वर्ष भएकी थिइन् । नातिनी एक वर्षकी थिइन् । भाउजूले आफ्नो कर, बल, सम्झाइबुझाइ गरेर छोरीको अर्को विवाह गरिदिइन् । “बाबु, त्यो दिन म बालविधवा भएर ७० वर्ष बिताएको पीडा सबै भुलेँ । त्यो मेरो जीवनको क्रन्ति थियो । मेरो हृदयमा बसेको सेतीबेनीको शिला जत्रो पीडाको छपनी हटेर गयो । हृदय हलुङ्गो भएर हाँस्यो ।”
“किन र भाउजू ?” देवर कुलरत्नले अनजान जस्तो बनेर सोधे ।


“बाबु, विधवाको आगोको भुङ्ग्रोमा त म जिउँदै ७० वर्षभन्दाबढीसम्म जलिरहे नि ! होइन र ? मलाई थाहा छ विधवालाई परिवार र गाउँका मानिसले कति हेला गर्छन् भन्ने कुरो । अरू त के पधेँर पानी भर्न जाँदा मलाई देखेर मुन्टो बटार्ने मेरै सासू, देउरानी, जेठानी, छोरी कति हो कति हुन्थे । बाबु मैले मेरा जेठाजु र देवरको गरेर एक दर्जन छोराछोरी हुर्काएँ । तिनीहरूको दिसापिसाब सोहोरेँ । कतिले मेरो छातीमा दिसा गरे । मैले आनन्द मानेँ तर छोराको बिहेमा न त मैले उसले आमाको दुधको भारा तिरेको दृश्य हेर्न पाएँ न त ती छोरीहरूलाई कन्यादान गरेको देख्न पाएँ ।” आँसु पुछ्दै भनिन् ।
“यो घरको सारा काम मैले गर्थेँ । पूजाआजा, विवाह व्रतबन्ध जस्ता शुभ कार्यमा चाहिने सबै सामान मैले जोरजाम गर्थे तर कुसाइत पर्छ भनेर मलाई मण्डपवरपर झुल्किन दिँदैनथे । शुभ कार्यको मुख्य घडीमा मलाई लखेट्थे । म ओझेल पर्नुपथ्र्यो । त्यस बेला मलाई कति पीडा हुँदो हो बाबु । त्यो छोरीलाई जीवनभर मैले भोगेको पीडा भोग्न नपरोस् भनेर मैले नै कर गरेकी हुँ । म सफल भएँ । ऊ सुखी छ बाबु ।” भाउजूले आत्मविश्वासका साथ बेलीविस्तार लगाउँदै भनिन् ।
“भाउजू, तपार्इं एउटा सिङ्गो इतिहास हुनुहुन्छ । तपाईं भनेको एउटा भकारी हो जहाँ मुरीका मुरी सुख र दुःखका कथा अटाएका छन् । तपाईंले नयाँ पुस्ता लाई बाटो देखाउनुभयो । त्यो ठूलो आँट हो । नयाँ युगको सुखद जीवनको रेखा कोरेर बाटो देखाइदिने पनि तपाईं नै हुनुभयो । तपाईं धन्य हुनुहुन्छ भाउजू ।” कुलरत्नले भने ।
कुलपूजा सकिएको थियो । शरद ऋतुले बिदा माग्न थालेको हुनाले बिहान र बेलुका चिसो बढ्दै थियो । दिउँसोको घाम बुढाबुढीलाई प्रिय बनेको थियो ।
“अब तपार्इं पनि त तन्देरी हुनुहुन्न ? उमेर छँदा त दश वर्ष पछि बल्ल झुल्कनुभयो । अब अर्को कुलपूजासम्म म बाँच्छु कि बाँच्दिनँ थाहा छैन । अहिले आएको बेला एक साता बसेर जानुस्” भाउजूले भनिन् ।
“म पनि गलिसकेँ भाउजू । ताकत छैन । दम छ । जाडोको बेला हुरुक्कै भएर प्राण जाला जस्तो हुन्छ । यस पटक धोको पु¥याएर जान्छु भनेरै आएको हुँ ।” कुलरत्नले भने ।
त्यस बेला कुलरत्न बाह्र दिन भाउजूले पकाएर दिएको खाना खाँदै दुःखसुखका कुरा गरेर बिताए । भाउजूको जति आत्मविश्वास कुलरत्नमा थिएन । असी वर्षको उमेरमा भाउजूमा जुन बल, अनुभव र बल्दै गरेको चिलाउनीको आगोको जस्तो राप थियो त्यो रापले आपूmमा पनि ज्ञान पसेको अनुभव कुलरत्नले गरेका थिए ।
छोराबुहारी, छोरीज्वाइँ, नातिनातिनी, इष्टमित्र, छरछिमेक सबै भेला भएर भाउजू त्रियासी पुगेर चौरासी वर्ष टेकेको दिन पारेर चौरासीको पूजा गरिदिए । भाउजूको बिहे भएको सतहत्तर वर्ष र विधवा भएको पचहत्तर वर्ष पुगेको थियो । घरमा कुलपूजाको तयारी हुँदै थियो । “बुहारी मलाई तातो पानी देऊ त । आज अचानक बिहानैदेखि मेरो छाती चसक्क चस्केको छ । सास फेर्न पनि गाह्रो भएको छ । तिमीहरू दुवै कतै टाढा नजाऊ है ।” भनिन् ।
अचानक त्यसो भन्दा छोराबुहारी मुखामुख गर्न थाले । बुहारीले एक गिलास तातो पानी ल्याएर दिइन् । आफैँले गिलास समातेर भाउजूले दुई घुट्को पानी पिइन् । छोराबुहारीलाई आपूmसँगै बस्न भनिन् । त्यस बेला भाउजूका आँखा मधुरा देखिएका थिए । भाउजूले छोराबुहारीको हात समातेर आफ्नो छातीमा राख्दै भनिन्, “बाबु, अब धेरै दुःख नगर्नू । बुहारी कमजोर छ । त्यसको अलि ख्याल गरेस् ।” बोल्दाबोल्दै अस्पतालको कुरा गर्न नभ्याउँदै भाउजूले छोराबुहारीको काखमा अन्तिम सास फेरिन् ।
मलामीहरूले एकापसमा कुरा गर्दै थिए–
“बुढीआमा आपूm बालविधवा भए पनि घर सम्हालेर बसिन् ।”
“जेठाजुका छोरा र बुहारीले पनि भाउजूलाई आमालाई जस्तै माया गरेर स्याहार गरे नि ।”
“भाउजू साँच्चिकै सफा मनकी रहिछन् । मर्ने बेलामा कसैलाई दुःख दिइनन् । छोराबुहारीको काखमा हाँसीहाँसी प्राण छोडिन् । भाउजूको जस्तो मरण त साह्रै राम्रो हुन्छ ।”
भाउजूको मृत्यु भएकै दिन कुलरत्नले खबर पाए । उनी स्वयम् दम बढेर भरतपुर अस्पतालमा भर्ना भएका थिए । भाउजूको अन्तिम बिदाईमा घाटमा उपस्थित हुन नसकेकोमा उनी अतिनै खिन्न देखिन्थे । सानैमा मामाघर जाँदा भाउजूले आपूmलाई पिठ्यूमा बोकेर कहालिलाग्दो फोक्सिङ्को भिर र कर्नासको झोलुङ्गे पुल तारेको झलझली सम्झे । बालविधवा भएर सासू–ससुरा, देवर–देवरानी र छोरा–बुहारीसम्मको तीन पुस्तालाई सम्हालेर एउटा सिङ्गो युग बिताएको स्मरण गर्दै अस्पतालको विछौनाबाट भाउजूको नाममा दुईथोपा आँशु झारे । चिसो अत्यधिक बढेकाले उनको दम बढ्दै गयो । अस्पतालमा अक्सिजनको अभाव थियो । भाउजू बितेको पाँचौँ दिन कुलरत्नले पनि देवघाटको अन्तिम यात्रा तय गरे । –समाप्त–