(कथा–१६) अंश

धन्यवाद सहित साभारः दायित्व, पूर्णाङ्क १३९, मंसिर –पुस २०७९ ।


विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली
नुर्बु गुरूङ अहिले पन्चानब्बे वर्षका भए । उकालो चढ्न सहारा चाहिन्छ । कान सुन्छन् । नजिक सिमीको गेढा देख्छन्, टाढा हिमालका चुलीको नाम छु्ट्याउँछन् । दाँतका बङ्गारा झरे पनि अगाडिका टिमिक्कै छन् । दिनभर सुचे पिउँछन् । साँझ खानाखाने बेला एक गिलास आरा पिउँछन् । स्याक्पा, चम्पा, ढिँडो, रोटी, दाल, भात, तरकारी, मासु उनको मुख्य खाना हो । उमेरमा कान्छो भाइलाई भारतीय सेनामा भर्ना गर्न जाँदा लुम्बिनी र गोरखपुरसम्म पुगे । विरामी गाउँलेलाई लिएर एक पटक पोखरा पुगे तर नेपाल (राजधानी) पुगेनन् । अक्षर फिटिक्कै चिनेनन् । चुम, नुब्री, आरूघाट, गोर्खा, मनाङ, मुक्तिनाथ र तिब्बत (चीन) वरपर भेडाच्याङ्ग्रा, चौरी र याक चराउँदै अग्लो लेक र पाटन पुग्ने, हिउँदमा तल्लो पाटन झर्ने, जडिबुटी खोज्ने, सन्तान जन्माउने, हुर्काउने गरेरनै उनले आफ्नो पन्चानब्बे वर्ष मनास्लुको काख सामा गाउँमै बिताए ।


मनास्लु, हिमालचुली, लार्के, साम्दो हिमालका चुचुरा, हिमनदी, रिबुङ र पुङ्गेन गुम्बा, प्रकृतिपूजा बारे जानकारी दिँदै नुर्बुले आफ्नो पुर्खाबारे पढे लेखेका नातिनातिनीलाई भन्छन्– “हरियो घाँस, पानी भएको खर्का खोज्दै हाम्रो पुर्खा हजारौँ वर्षा पहिले मनाङ्बाट पूर्व लाग्यो । त्यसबेला अहिले जास्तो धेरै वर्षा एकै ठाउँमा बस्दैना । आठ–दस वर्षा एउटा पाटन र लेकमा बस्छा, घाँस सक्छा । अर्को पाटन खोज्दै जान्छा र उतै बस्छा । मनाङ पूर्वको भिमताङ, हिमलुङको पूर्व–दक्षिण भएरा हाम्रो पुर्खा गोठ सार्दै याक र भेडा चराउँदै लार्के नाघेर नुब्री उपत्यका आयो भन्छा । पैले त घर छैना भन्थ्यो बाजेले । गुफामा बस्यो । हिउँ पहिरो नजाने ठाउँमा याकको रौँको पालघर बनाएर त्यसैमा बस्छा । अहिले जस्तो पाल छैना । जङ्गली जनावरको डर छा । रातमा आगो बालेर बस्छा । बच्चा जन्मदा धेरै दुःखा छ । कति मर्छा । आमा हुनेलाई धेरै दुःखा छा । बच्चा दस वर्ष नाघ्छ भने सत्तरीदेखि असी वर्ष बाँच्छ । तिम्लाई त यो कथा हुन्छा हैना ।”
नातिनातिनीले एकाग्र भएर उनको कथा सुन्थे ।


गोर्खाको आरूघाट बजार चुमनुब्री उपत्यकाको ऐतिहासिक बजार हो । चुम गणेश हिमालको पश्चिम उपत्यका हो भने नुब्री लार्के, हिमालचुली, मनास्लु हिमाल र बुढिगण्डकीको उपत्यका हो । यहाँ हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि रैथाने हिमाली जातिको बसोबास छ । यहाँ बस्ने जाति गुरुङका पुर्खा हुन् । आजकल भने कसैले गुरूङ त कसैले लामा थर लेख्छन् । अन्नपूर्ण हिमालको काखमाझैँ यहाँ पशुवध हुँदैन । यहाँ उवा, आलु, सिमी फल्ने तथा घाँस, झाडी, जडिबुटी उम्रने लामा र फराकिला उपत्यका छन् । चारैतिर हिमालै हिमालले घेरिएको चुमनुब्री उपत्यका हिउँदको छ महिना हिउँको अँगालोमा बाधिन्छ । पहाड र तराईको तुलनामा जीवनचक्र धेरै कष्टकर छ । नुब्रीका बासिन्दाको संस्कृति, भेषभुषा, भाषा, धर्म, जन्ममृत्यु संस्कार र विवाह नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जातिको प्रचलनसँग मिल्दछ । उनीहरू प्रकृतिपूजामा पूर्ण विश्वास गर्छन् । नुर्बु गुरूङ नुर्बी उपत्यकाको सामा गाउँका बासिन्दा हुन् । सामा गाउँ मनास्लु हिमालको काखमा उच्च हिमाली क्षेत्रको विशाल उपत्यकामा रहेको हिमाली गाउँ हो ।


नुर्बु इमान्दार, मेहनती र बुढी गण्डकीको पानी जस्तै सफा हृ्दय भएका चौरी गोठालो तथा किसान हुन् । उनका तीन छोरी र दुई छोरा थिए । एक छोरी नौ वर्षको उमेरमा बाबुसँगै भेडा हेर्न जाँदा तिब्बत नजिक लार्के भीरमा लडेर मरिन् । आफन्त माग्न आए पछि दुई छोरीको विवाह गरिदिए । छोरीहरूले राम्रोसँग घर गरे । जीवन त्यस्तै त रहेछ– “ आमाबाको काखमा हुर्के पछि छोरी अर्काको घरमा जान्छा । घर बसाउँछा । पृथ्वीझैँ सहनशील रहेर दुःखा गर्छा । सृष्टि गरेर आमा बन्छा । सन्तानले यो माटोको रक्षा गरोस् र हिमालझैँ वंश रहोस् भन्ने लोभ गर्छा । नातिनातिनी, छोरीज्वाँइ हुलबाधेर भेडाझैँ खचाखच भएर आउँदा म खुसीले रुन्छा । मनास्लु र कुताङ हिमालले पनि हाँसेर मलाई साथ दिन्छा, आहा ! यो रीत हो । बुढी गण्डकी रहेसम्म सन्तान रहनु पर्छा । ” नुर्बुले गाउँलेसँग भन्ने गर्छन् । अरूले हेर्दा नुर्बु आफ्नो लाहुरे भाइभन्दा साच्चिकै प्रफुल्ल देखिन्छन् । गाउँमा कसैको अन्याय नसहनु र कसैलाई अन्याय परेको छ भने त्यसलाई न्याय दिलाउनु नुर्बुको चिनारी हो ।
आरूघाट र कहिलेकाही गोर्खा जाँदा उनले भारतीय र बृटिस लाहुरेलाई देखेका थिए । त्यसैले उनले आफ्नो कान्छो भाइलाई लाहुरे बनाउने भित्री चाहना पुरा गर्न धेरै पटक लमजुङ र गोर्खा पुगे । बृटिस नभए पनि भारतीय सेनामा भर्ती गर्न सफल भए । भाइलाई भारतीय सेनामा भर्ती गरेर फर्कँदा नुर्बु धेरै खुसी भए । त्यसबेला उनको जेठो छोरो जन्मेको थियो । छोरी पाँच वर्षकी थिइन् । आफ्ना सन्तान जन्मँदा उनी त्यती खुसी भएको थाह गाउँलेले पाएनन् । तर भाइ भर्ती हुँदा पुङ्गेन र रिबुङ गुम्बामा पुगेर बत्ति बाले, गाउँलेलाई बोलाएर छ्याङ् खुवाए । भाइ सेनामा भर्ती भए पछि चौरी, याक र भेडा थपे । सन्तानको उज्यालो भविश्य सम्झेर थप कठोर मेहनत गरे ।


नुर्बुले ‘आँखाले देखेको तथा गाउँलेले चिनेजानेको परिवारको छोरी बिहे गरेमा घर कलह हुँदैना । घर राम्रो बस्छा’ भनेर भाइको विवाह आफ्नै नजिकको नातामा मामा पर्नेको छोरीसँग गरिदिए । उनीहरूसँग नुर्बुका जति भेडा र चौरी थिएनन् । नुर्बुभन्दा आर्थिक कुरामा कमजोर भए पनि इज्जतवाल थिए । सानो जिउ भएकी केटी मेहनती थिइन् ।
भाइ लाहुरे भए । नाम चल्यो । त्यसबेलाको पहाडी र हिमाली समाजमा लाहुरेको खुब इज्जत हुन्थ्यो । लाहुरेले पनि धेरै नपढेकोले ‘हल्दार सा’ब’ बन्ने उनको इच्छा पुरा भएन । नुर्बुले भाइको तीलको गेडा जत्रो आर्थिक सहयोगलाई पहाडमा रुपान्तरण गर्दै गए । उनले हिउँदको सफा निलो आकास जस्तै सफा मनले कृषिकर्म गरे । उवाबारी थपे । चौरी र भेडाको बथान ठुलै बनाए । सत्तरी वर्षसम्म भेडाच्याङ्गा र चौरीको बथान लिएर लेखतिर उक्ले तर लाहुरेले भने दाइभाउजूले थाह नपाउने गरी गोर्खा बजारदेखि एक किलोमिटर पश्चिममा घडेरी र खेत किने । लाहुरेले नुर्बुलाई अड्कलेर पैसा दिन थाले । पल्टनबाट घर जाँदा चियापत्ति, चिनी, आर्मीका पुराना कम्बल, आर्मीका जाँगे, पतलुन, कमिज बाहेक पैसा लगेनन् । जाडोमा नुर्वुले आफैले बुनेको ऊनको बख्खु, ऊनकै घुम (सेउ) प्रयोग गर्थे । घरका परिवारले घरबुना र चीनतिरबाट ल्याएका लुगानै लगाउथे ।
दाइ सफा मनको किसान तथा भाइ लाहुरे भएको हुनाले सामा गाउँमा नुर्बुको परिवार इज्जतिलो र सम्पन्न भनेर चिनिन्थ्यो । घरमा सुचे मात्र नभएर दुध चिया पाक्थ्यो, सात वर्ष पुरानो छ्याङका घैला भाइको लागि भनेरै राखिन्थ्यो । दाउराको खात पनि अन्यको भन्दा ठूलो थियो । सबैभन्दा नौलो कुरो त्यो घरमा रेडियो थियो । नुर्बुले विहान बेलुका रेडियो सुन्थे । त्यहाँ साँझ परेपछि राती दस बजेसम्म मट्टितेलको पानसको बत्ति बल्थ्यो । नुर्बुका जेठाबा, काका र गाउँलेहरू छ्याङ, चुरोट, सुर्ती खाँदै भेडाच्याङ्ग्राको व्यापार, तिब्बतको बजार खुल्ने दिन, खेतिपाती, मौसम, हिम पहिरो, हिमवर्षा, जडिबुटीको उब्जनि आदि बारे गफ गर्थे ।


नुर्बुकी पत्नी दिकी माइती गाउँ चुमलिङ् बाहेक आरूघाट बजार पनि झरिनन् । लाहुरेका पनि सन्तान होउन् भन्ने चाहना नुर्बु र दिकीको थियो । त्यसैले बुहारीलाई पल्टनमै लैजान ताकेता गरे । लाहुरेका सन्तान भए । लाहुरेकी श्रीमतीले कलकत्ता, बम्बई, देहरादुन, पट्ना, गुहाटी सहर देखिन् । मान्छेको आँखाले नयाँ कुरा देख्यो भने त्यसको असर दिमागमा पर्छ ‘रे ! शहर देखेपछि उनलाई त्यो हिमालको फेँदमा छ–छ महिना हिउँसँग कठ्याङ्ग्रिँदै भेडा हेर्ने, बारीमा खनजोत गर्ने, दाउरा खोज्ने, ढिडो र चम्पा खाने, नुन चिया पिउने जस्ता कुरा मन परेन । चार पाँच पटक विदेश गए पनि उनले त्यता बिताएको त चारै वर्ष थियो । उनमा पल्टनिया लाहुरेका पत्निहरूसँगको हिमचिम र सहरिया वातावरणको प्रभाव पर्नु अस्वाभाविक थिएन । हिउँ पन्छाउँदै भूइँ कोट्याएर यार्सागुम्बा टिपेर पैसा कमाउने रहर उनमा देखिएन । त्यसैले उनले लाहुरे पतिलाई दाइ नुर्वु र भाउजू आङ दिकीसँग अंश लिएर गोर्खामा बस्ने योजनामा सहमत गरिन् ।


असोज महिना झरी रोकिएको थियो । विहान हुस्सुले सामा उपत्यकालाई गर्लम्म अँगालो हाल्यो । दिउँसो फेरि छ्याङ्ग भयो । हरियो काँडेदार सल्लाको वन, लामवद्ध सेता हिमालका चुचुरा र तीसँग अँगालोमा कसक्क बाँधिएको निलो आकाशको दृश्य चौपट्टै रमणीय देखिन्थ्यो । बेलुकी चीसो हुन थालेको थियो । लार्के भन्ज्याङ पार गरेर मनाङ झर्ने पर्यटक फाट्ट–फुट्ट देखिन थालेका थिए । गोठालाले भेडा, याक, चौरी धर्मशाला, लार्के, क्योङ्मा, लाकुरे, केर्मो जस्ता माथिल्लो लेकबाट तल झार्दै थिए । त्यसैबेला नुर्वुको लाहुरे भाइ छुट्टीमा घर आएको थियो । भाइ आउने खबर पाएपछि छिमेकी ल्हाक्पालाई चौरी र भेडा जिम्मा लगाएर नुर्बु घर झरेका थिए । शरद ऋतुमा हिमाल मुस्काएझैँ लाहुरे आएकोले नुर्बुको घर पनि उजेलिएको थियो । करिव एक साता त लाहुरेलाई भेट्न आउनेको भिड भयो । नुर्बुकी पत्नी दिकी र लाहुरेनी पाहुनालाई सुचे र छ्याङले सत्कार गर्न व्यस्त थिए । लाहुरे आएको दसौँ दिन पछि भने घरपरिवार मात्र हुन थाले । एक साँझ फलामको तीनमुखे चुलो वरपर सबै बसेका थिए । चुलोको धुँवा फलामको पाइपबाट सीधै छानो बाहिर जान्थ्यो । पहाडी भेगमा त्यस्तो चुलो हुन्नथ्यो । नुर्बु र लाहुरेका छोराछोरी सबै सँगै थिए । नुर्वुको जेठो छोरा पनि आरूघाट बजारबाट काकासँगै सामा गाउँ गएको थियो । त्यसै साँझ लाहुरेले छ्याङ पिउँदै भने–


“दाइ, तपाईंको जेठो छोराको बिहे पनि भयो । मेरा पनि तीन छोरा, एक छोरी भए । तिनलाई पढाउन प¥यो । मेरो अंश दिनु म केटाकेटीलाई गोर्खातिरै स्कुलमा भर्ना गर्छु र उतै बस्छु । अब सबै सम्पत्ति आधा गरेर अंशबण्डा गरौँ । तपाईंले खान सके खानु, नभा’ म अरु छिमेकीलाई बेचेर गोर्खा जान्छु ।”
लाहुरेको कुरा सुने पछि झसङ्ग हुँदै दुवै आँखाबाट बलिन्धारा आँशु झार्दै दिकीले–


“दुईभाइको परिवार राम्रो हुन्छा भनेरा दाइले चौरी हेर्दै छा । कहिल्यै हिउँ भनेना, चीसो भनेना । केटाकेटी सानै छा । किना आलग हुने ? मेरा सन्तानलाई भन्दा तिम्रो र केटाकेटीको बढी माया लाग्छा । बुहारीलाई हाम्ले नराम्रो गरेना । केटाकेटी सँगै हुर्कन्छ । लाहुरको थोरै भरथेग, नुर्बुको लेकको काम मिलाएर अझ दुईचार वर्ष सँगै बसेर काम गरे दुवै भाइका सन्तानलाई सुखा हुन्छा । केटाकेटीले पनि राम्रोसँग पढ्छा । पढे पछि सुखा हुन्छा ।” भन्दै दुवै भाइलाई छ्याङ थपिदिइन् । लाहुरेकी पत्नी नजिकै थिइन् ।


दुई वर्ष पहिले धर्मशालाभन्दा माथि तिब्बत नजिक हिम पहिरो जाँदा उनका चार चौरी सहित गाउँलेका समेत गरेर बाह्् चौरी र याक पुरिएका थिए । लाहुरेको कुरा सुन्दा बिना सङ्केत आएको त्यस्तै हिम पहिरोले नुर्बुलाई पुरेको जस्तै असह्य पिडाबोध भयो । क्षणभर उनले निस्सासिएको अनुभव गरे ।


नुर्बु सजिलो गरी बसे । आरा पिएर गिलास टेबलमाथि राख्दै भने – “केटाकेटीलाई पढाउना ठीक छा । सबैलाई गोर्खामै राख् । बुहारीले हेर्छा । तिमीहरू उतै बस् । सकुन्जेल मैले उवाखेती गर्छा । चौरी हेर्छा । अंश बाँडफाँड किन गर्ने ? गोर्खामा अलिकता खेत र घडेरी किनौँ । मैले याक र चौरी बेचेर थपिदिन्छा । हाम्रा सन्तानले पढ्छा । सुख हुन्छा । म पनि साठी हुन थाल्यो । लेकमा चौरीसँगै कुद्न, भेडा खेद्न, भालु र हिउँ चितुवा लखेट्न पहिले जस्तो सक्दैना । दुवैका सन्तानको भविश्य सोच्नु पर्छा । एक्लै राम्रो हुन्ना । मैले नराम्रो सोच्दैना । तैले जमिन टुक्रा पार्ने कुरा किन ग¥यो ? छुट्टिनु भनेको फुट्नु भन्छा । मिल्यो भने बल हुन्छा । त्यसो नभन । पैसाको मात टिक्दैना । ”
जेठाजुले भनेको कुरा नसुनेझैँ गरी लाहुरेकी पत्निले भनिन्– “म ता एक दिन पनि बस्दैना । सबै आधा–आधा गर । भेडा, याक र बारी बिक्री गरेर हामी गोर्खा जाने । छोराछोरी पढाउन ढिलो भयो । हाम्रा लाहुरे हल्दारसा’वका छोराछोरी सबै सदरमुकाम छन् । म त यो चिसोमा हिउँसँग कठ्याङ्ग्रिदै एक दिन पनि बस्दिनँ ।”
नजिकको नाता पर्ने बहिनीकी छोरी आफैले कुरो राखेर नुर्बुले भाइको बिहे गरिदिएका थिए । बिहे गर्दा उनी बाह्् वर्षकी थिइन् । सामान्य परिवारकी केटी भएकाले नुर्बुले बुहारीलाई घरमा आपूmसँगै राखेर घर, व्यवहार, दाउरा, धाँस, खर्क, भेडाच्याङ्ग्रा, याकचौरी, हिउँ, वर्षा सबै काममा सँगै लगेर कामकाजी बनाए । भाइका सन्तान छिटै होउन् भनेर नुर्बुलेनै भाइसँगै लाहुर पठाए । पत्नी दिकीले जेठो छोरालाई गोर्खामा कलेजमा पढ्न पठाउँ भन्दा नुर्बुले “ गोर्खा पठाउँदा याक र चौरी बेच्नु पर्छा” भनेर आफ्नो छोरालाई एसएलसीभन्दा बढि पढ्न दिएनन् । तर आज भाइबुहारीले एक्कासी अंश माग्दा उनी झल्यास्स भए । नुर्बुको शरीर फतक्क गल्यो । मन म¥यो । माया, विश्वास र भरोसामा पहिरो गयो । उत्तरी चिसो हावा सबैको घरभित्र छिरेझैँ नुर्बुको घरको कुरा पनि त्यसरीनै गाउँ भरी फैलियो । गाउँलेको मुखबाट यस्तो कुरा सुनियो–
‘नुर्बुको भाइ लाहुरे त गोर्खा जान्छा रे । ’


‘ लाहुरे त छुट्टिने भएछा । विचरा नुर्बुले दुःखा ग¥यो । सबै आधा गर्ने भनेछा । दाइलाई थप केही नदिने रे !’
‘ ठूलो परिवार, जहिलेसुकै कहाँसँगै बस्छा ता ?’
‘नुर्बु, सफा हृ्दयको मान्छे छा । गाउँले कसैलाई अन्याय पर्छा भने उ खुला बोल्छा । ’
‘लाहुरेले गोर्खामा खेत र घडेरी किनेको छ रे ! ’
‘दाइले लेकमा दुःख गरेर चौरी पाल्यो, चौरी भाग लाग्ने हो भने गोर्खाको जग्गा पनि नुर्बुलाई दिनुपर्छ । ’
‘गोर्खाको जग्गा त कुरै गरेन रे ! ’
यस्तै कुरा गाउँ, पखेरा, खर्क, पाटन, बुढी गण्डकीको तीर, मनास्लु, हिउँचुली, साम्दो हिमाल, लार्के बजार, उता पूर्वमा चुम उपत्यकादेखि आरूघाट बजारसम्म फैलिइहाल्यो । त्यसबेला मोबाइल फोन, म्यासेन्जर त थिएन तर राम्रो वा नराम्रो जे घट्ना भए तापनि खच्चड गोठालो, भरिया, लेख र बेँसी गर्ने बटुवा मार्फत लाहुरेका दाजुभाइ छुट्टिने कुरा त्यो भेग भरि फैलियो ।
नुर्बुले पटक्कै नाइनास्ति गरेनन् । भेडा, याक, चौरी सबै बाँडियो । पुर्खौली घर, पाँच पुस्ता पहिलेको दाउराको एउटा चाङ र घर नजिकैकोे उवा फल्ने मलिलो बारी लाहुरेलाई प¥यो । घरमा जे जति लुगा, गहना, भाँडाकुँडा, फलामे औजार, रक्सी पार्ने घ्याम्पो, डोको, नाम्लो, बुद्ध र सेनरबका मूर्ति, टेवल, दराज, तस्वीर थिए, सबै बाँडियो । तर लाहुरेले गोर्खामा लिएको जग्गाबारे कुनै चर्चै भएन । भाइले भनेनन् । दाइभाउजूले सोधेनन् । दुई भाइबीच अरुको जस्तो झगडा भएन । नुर्बुको हृ्दय यसरी कुँडियो कि आफन्त, मायामोह, दाजुभाइ भन्ने कुरामानै अविश्वास पैदा भयो । अर्कोतिर लाहुरेले दाइभाउजूले उनीप्रति गरेको वात्सल्यबारे एक थोपा न आदर देखाए न त मायानै ।


“पुर्खौली घर र नजिकको उवाबारी म किन्छा । अरू तैले जे गर्ने गर ।” नुर्बुले अन्तिममा भने । पुर्खाको रगत र पसिना त्यहाँ पोखिएकोमात्र कहाँ हो र आफ्नो आधा जीवन पनि त्यहीँ बितेकोले नुर्बुको त्यो घरसँग भावना, माया, रगत र पुर्खाको नाता जोडिएको थियो ।


लाहुरे र बुहारीले थोरै–थोरै गर्दै सामान गोर्खा पु¥याए । उता घर बनाउन थालेको समाचार नुर्बुले पनि चाल पाए । भाइले चारवटा घडेरी र एक रोपनी खेत किनेको कुरा उनलाई गाउँले दाजुभाइले सुनाएका थिए ।
गोर्खा बजारदेखि एक किलोमिटर पश्चिम पाखोमा लाहुरेले चार कोठाको घर बनाए, जुन अहिले मुख्य बजारनै बनेको छ । छोराछोरी सबैलाई स्कुल भर्ना गरे । उनको पेन्सन आउथ्यो । सेनाको अनुभव भएकाले नेपाल वैंकमा गार्डको जागिर पनि पाए । त्यहाँबाट पनि उपदान लिए । नपढेकै कारण आपूm सिपाहीमात्र भएकोमा लाहुरेलाई ठूलो पछुतो थियो । त्यसैले उनले सन्तानलाई उच्च शिक्षा दिन चाहन्थे जुन अवसर नुर्बुका सन्तानले पाएका थिएनन् । तर लाहुरेले टाउको फुट्ने गरी कोशिसा गर्दा पनि सन्तानले उच्च शिक्षा हासिल गर्न र जागिर खान सकेनन् । त्यसमा लाहुरे खिन्न भए । लाहुरेको परिवारलाई खानबस्न, घर व्यवहार चलाउन, नयाँ सामान किन्न कहिल्यै अपुग भएन । सबैले चाहे अनुसार खर्च गर्थे । आम्दाननिभन्दा खर्च बढ्दै गयो । सेनामा हुँदाको कमाई, सामा गाउँबाट ल्याएको रकमले उनले जग्गा थपेका थिए । तर छोराछोरीको पढाई र बिहेवारी गर्दा उनले जग्गा बेचे । बेच्ने क्रम रोकिएन । कमाईमा थपिदिने कोही भएनन् । गाउँलेको भनाईमा उनले प्रगति होइन कि दाजुप्रति गरेको निस्ठूर र अन्यायपूर्ण व्यवहारले उनको आर्थिक अवस्था खस्कँदै गएको थियो । सत्तरी वर्षको उमेरमा लाहुरेको देहान्त हुँदा, उनीसँग चालिस वर्ष पहिले दाइ नुर्बुले थाह नपावस भन्दै बनाएको पुरानो एक घरमात्र बाँचेको थियो रे’ !


खेत र घडेरी बेचेर खाई सकेपछि मात्र लाहुरे झल्यास्स भए । लाहुरेले आफ्ना केही मित्रसँग “मैले मेरो बाबुजस्तो दाइमाथि अन्याय ग¥यो । दाइभाउजूको मायालाई मैले जवानी, जागिर र पैसाको उन्मादमा वास्ता गरेना । त्यसैले म ओरालो लाग्यो । आज मैले दाइ र भाउजूको त्यो निस्छल माया झलझली सम्झेको छु ” भन्थे ।
भाइले अंश लिएर गोर्खा झरेपछि नुर्बु दुई वर्ष अभावको भुँमरीमा रन्फनिए । उनी अत्तालिए । आफ्नो भनेको को हो ? त्यसको व्याख्या गर्न सजिलो छैन । एक्काईसौँ शताब्दीको चरित्र हेर्ने हो भने त आफन्त भनेको मोबाईल मात्रै हो कि ? कोभिड –१९ महामारीको बेला आफन्त को भयो त ? आफन्त विरामी हुँदा नजिक कोही पनि गएनन्, रोग सर्छ भनेर । सन्तान आफन्त हुन् भनौँ भने मातापिताको लास उठाउन पनि त आउन सकेका छैनन्, विदेसिएकाहरू । स्वदेशमै भएका सन्तानले असक्त आमाबालाई बृद्धाश्रममा छोडेर आपूm क्याफेतिर छिरेका पनि त छन् । दुई मुटुलाई एक बनाएर हिँडेका प्रेमीप्रेमिका कति चाँडै नदीका दुई किनार भएका छन् । प्रेम, आज व्यापारमा परिणत भएको छ । अनुशासनमा न प्रेम छ, न प्रेममा मायाको स्पर्श र लालित्य । त्यसैले तीर्खा लागेको बेला जस्ले पानी दिन्छ, शायद त्यसबेला त्यही आफन्त हो । एक्काईसौँ शताब्दी पनि मायाको युग हुन सकेन ।


आफ्नो मुटुको टुक्रै सरह माया गर्दै काँधमा बोकेर लेकबेँसी गर्दै हुर्काएर लाहुरे बनाएको भाइले एक्कासी अंशको कुरा उठाएर लत्ताकपडा, भाडाकुँडा र दाउरासमेत आधाआधा गर्दा नुर्बुको हृ्दयमा पाप्रो नबस्ने गरी घाउ बस्यो । उनले भन्थे – “लार्के हिमाल र हिउँ जसरी युगौँदेखिसँगसँगै बस्छा त्यसैगरी हामी दुई भाइ नमरेसम्म सँगै बस्छा । बरु सामा ताल (हाल विरेन्द्र ताल)को पानी सुक्छा तर हाम्रो माया सुक्दैना ।” अति माया र अति विश्वासमा धोका हुँदा मान्छे मर्माहत हुन्छ, त्यो स्वभाविक हो । नुर्बुलाई त्यस्तै भयो । एक महिना उनी घरमै बसेर दाउरा काट्ने र चाङ् लगाउने काम गरे । पुर्खादेखि जम्मा गरि राखेको दाउराको चाङ् नुर्बुको पालामा झन उँचो भएको थियो । उहिले पहाडमा धानको टौवा हेरेर छोरी दिने चलन थियो । हिमाली गाउँमा अहिले पनि कस्को घरमा कति पुस्ता पुरानो दाउराको चाङ् छ, भन्ने हेरेर त्यो घरको स्तर निर्धारण गरिन्छ ।


आपूmले प्रत्येक वर्ष थप्दै गएको दाउराको चाङ खलबलिएन मात्र भत्क्यो र आधा भयो । उनको हृ्दय भित्रको मायाको चाङ पनि नराम्ररी खलबलियो, भत्क्यो, टुक्राटुक्रा भयो । भेडाको बथान बाडियो । याक र चौरीको आँगन पनि बाँडियो । लाहुरेको भागमा परेका भेडा र चौरीले नुर्बु वरपर गर्दा म्याँम्याँ गर्दै, बाँ –बाँ गर्दै पुच्छर हल्लाउँथे । कतिको आँखाबाट त आँशु झरेको पनि देखिन्थ्यो । ती त पशु न हुन्, तीनको मायालाई नुर्बुले पहिलेझैँ मुसार्दै सम्बोधन गर्थे र अनायस मनास्लुको दुई चुचुरातिर हेर्दै फतफताउथे –


“पशुको जति इमान र माया मान्छेमा नहुने रहेछा । मान्छे भए पछि मर्नु पर्छ भन्ने किन हेक्का नराखेको होला हँ मान्छेले ? जवान बुढो हुन्छा, बुढो मर्छा किन सोच्दैना हँ मान्छे ?”
गाउँलेले “नुर्बुले भाइबुहारीलाई अति माया गरो । भाइको लागि नुर्बुले जति माया गर्थे उनले आफ्नो सन्तानलाई गरेना । भाइलाई बृटिसको लाहुरे बनाउने रहरमा उनी लार्के भन्ज्याङ पार गरेर लाहुरे भेट्न लमजुङ पुग्यो । याक र चौरी सस्तैमा बेचेर तीन पटक गोरखपुर पठायो । लाहुरे भए पछि लार्के हिमाल हाँसेझँै हाँस्यो । उ हाँस्दा नुब्रीनै उज्यालो हुन्थ्यो तर भाइले उनको छातीमा सेनाले शत्रुलाई बुटले कुल्चेझैँ कुल्च्यो । नुर्बुले कमाएको सबै छानेर आधा पारेर लग्यो । आपूmले कमाएको सम्पत्ति भने लुकायो । दाइलाई धोका दियो । धोका दिनेलाई राम्रो हुदैना ।” भनेको नुर्बुले सुने ।
‘पिर मानेर पेट भरिदैना’ भन्ने कुरा नुर्बुलाई उनका बाबुले सिकाएका थिए । छुट्टिदाको वर्ष त नुर्बुलाई आफ्नो बारीले पनि माया मा¥यो । मंसिरमा हिउँ परेन । फागुन हिमपात बढि भयो । उब्जनिनै भएन । त्यही वर्ष याक,चौरी र भेडा हिमपहिरोमा परे । बाँच्नको लागि एक चौरी बेचे । अर्को वर्ष दसवटा भेडा पनि बेचे । जाँगर नभएर हो, लेकमा जडिबुटी नउम्रेर हो, उमेर ढल्केर हो, वा मन अशान्त भएर हो लगातार दुई वर्ष नुर्बुको आम्दानी खस्कँदै गयो, जेठको घाममा गोर्खा र बुद्ध हिमालको हिउँ खस्कँदै झरेझैँ ।


नुर्बुलाई साच्चिकै नपत्याउँदो दुःख प¥यो । पहिले गाउँलेलाई संकट परेको बेला अनाज दिएर भरथेग गर्ने नुर्बु आज आफै खान नपुग्ने अवस्थामा पुगे । घर्कँदो उमेरमा मकै र गहुँको पिठो आरूघाट बजारबाट बोकेर ल्याउन बाध्य भए । त्यो अवस्था देख्दा गाउँलेका आँखा नरसाएका होइनन् । दुई छाक खान नपुग्ने दिन भोग्नुनै उनको जीवनको सबैभन्दा पिडादायक दिन बन्यो । गाउँलेले मात्र कहाँ हो र ? भारी बोकेर उकालो चढदै गर्दा उनको मनमा यस्तो लाग्यो कि बूढीगण्डकीका प्रत्येक छालले उनलाई ‘ए नुर्बु तैले पनि भारी बोक्न प¥यो हैन ?’ भनेझैँ सुने । मनास्लु हिमालले –‘नुर्बु जीवन भनेको त्यही बूूढीगण्डकीको छाल जस्तै हो, पछारिन पर्छ, अनि बग्नु पर्छ, पिर नमान । दुःख पछि सुख हुन्छ ।’ भनेको आवाज पहरामा ठोकिएझैँ लाग्यो ।


अनि पसीना पुछ्दै फेरि सोच्थे – “अब सुख ता के होला र ? मरे पछि ! मरे पछि ता कसरी थाह हुन्छा र ? अर्को जन्म भन्ने कुरो त संसार भुलाउने भ्रम न हो । बाँचुन्जेल चौरी र भेडा खेद्दै, हिमाल र बुकी पाटन हेर्दै दुई छाक स्याक्पा खान पाए पुगो ।”
आरूघाट जाँदा उनका साथीभाइले नुर्बुलाई भाइको गोर्खामा भएको जग्गा दावा गर्न नभनेका होइनन् । नुर्बुले त्यसबारे बेवास्ता गरे । भाइले धोका दियो भन्दैमा मूर्ख भएर ती लालाबालासँग किन शत्रुता गर्ने भनेर उनले गोर्खाको जग्गाको लोभ गरेनन् । त्यो उनको महानता थियो । छोराछोरीले पनि ‘भैगो काकाकाकीसँग किन झगडा गर्ने । पाखुरा बलिया छन्, मेहनत गरेर काम गरे पछि खान पुगि हाल्छ ।’ भनेर बाबुलाई बल दिए ।
उनले आँशुलाई पसीना, निरासालाई बलमा परिणत गरे । फुटेको, चर्केको, चुँडेको हृ्दयलाई उनले बूढीगण्डकी छेउका बलिया काला चट्टानझैँ बलियो पारे । उनी रून छोडे । पत्नि दिकीलाई पनि नरुन भने ।


त्यो दिन उनी उनको घर छेउको साम्दो, लार्के र मनास्लु हिमाल हाँसेझै हाँसेका थिए, जुन दिन उनको छोराले पुर्खौली घर र घरबारी लाहुरे काकाबाट किनेर नुर्बुको नाममा राजिनामा पास गरिदिएका थिए । वर्खामा पग्लेको हिमालचुली र मनास्लुको हिउँ शिशिर ऋतुपछि क्रमशः चुलिँदै गए झैँ उनको घरमा पनि छुट्टिए पछि आधा भएको घर पूर्ण हुँदै गयो । दाउराको चाङ पहिले जत्रै भयो । भेडाको बथान र चौरी पनि पहिले जति भए । उमेर बढ्दै गए तापनि उनको शरीरमा जाँगर मनमा उत्साह थपिएकोमा गाउँले छक्कै परे । छुट्टिएको पाँचै वर्षमा बुढ्यौलीको अगगन्ती रेखा परेको उनको अनुहारमा पूर्णिमाको रातमा जुनमा देखिने गम्भिर तर उज्यालो चमक देखिए झैँ चमक देखिन थाल्यो । दुई छाक खानकै लागि अब उनलाई आरूघाट झर्न पर्दैन्थ्यो । जेठो छोराले आरूघाटमा घर बनाएको थियो । कान्छोले नुर्बुको चौरी र घर हेरेको थियो । छोरीतिरका नातिनातिनी सबै सरकारी जागिरमा थिए ।


दुःख र सुख भनेको ऋतु जस्तै हो परिवर्तन भइरहन्छ भन्ने कुरा नुर्बुलाई जति कस्लाई थाह होला र ? नुर्बु दुःखलाई सुखमा परिणत गरेर पुस–माघको मनास्लु हिमाल हाँसेझैँ हाँसेका थिए । बुढ्यौलीले छोए पनि उनी सन्तुष्ट थिए ।
त्यसरी सुख र सन्तोषको सास फेर्दै गरेको बखत भाइ लाहुरे सिकिस्त छ भन्ने खवर नुर्बुले पाए । त्यसबेला उनी पचासी वर्षका थिए । गाउँलेको साथ लागेर कतै घोडामा, कतै बोकिएर नुर्बु गोर्खा झरे । दाइ नुर्बुलाई देख्नासाथ लाहुरे धेरै बेर भक्कानिएर रोए । दाइ नुर्बुको हात समातेर माफि माग्दै भने – “भाउजूलाई किन नल्याएको दाई ? मलाई भाउजूसँग माफ माग्नु छ । भाउजूको काखमा मेरो टाउको राखेर डाको छोडेर रुन मन छ दाई । भाउजूले मलाई छोरालाई भन्दा बढि माया गरिन् तर मैले त्यही भाउजूलाई भोकै रुवाएर सुख काट्न यहाँ आए । त्यही भाउजूको गाँस काटेर मैले खाएँ तर मैले कमाएको सम्पत्ति लुकाएर भाउजूलाई देखाइनँ । म पापी भएँ दाइ । भाउजूले मलाई माफी गरुन् दाइ । मैले लुकाएर राखेको सम्पत्ति सबै स्वाहा भयो । सन्तानले पनि मैले कल्पे जसरी प्रगति गरेनन् । मैले पाप गरे दाइ । मलाई माफ गर है ।”


समयले नेटो काटेको थियो । अंश बाडेको पनि पैतिस वर्ष भैसकेको थियो । नुर्बुले धेरै कालखण्ड पार गरेका थिए । नुर्बुको चट्टान बनेको हृ्दय लाहुरेको आँशु देखेर हिउँ जस्तै कमलो भयो । आखिर भाइ न थियो । उनका सुकेका आँशुका नसा पनि रसाए । अन्तिममा नुर्बुले सम्झाउँदै भने – “अंशको कुरा पुरानो भयो । मैले त बिर्सी सक्यो । भाउजूले पनि भुल्यो । हामी त हिमालमै रमाएको छा । पुरानो कुरा बिर्सीदे । अस्पतालमा छा, अब राम्रो हुन्छा ।”
लाहुरेलाई सन्चो भएन । नुर्बुलाई भेटेको भोलिपल्ट साँझ आठबजे लाहुरे सधैको लागि दाइ र आफ्नो परिवारसँग विदा भए । गोर्खामै लाहुरेको दाह संस्कार गरेर नुर्बु सामागाउँनै फर्के । असोज १, २०७९

मन

धन्यवाद सहित साभारः गरिमा साहित्यिक पत्रिका असोज २०७९, पूर्णाङ्क ३९९

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

मन,
तँ कति विचलित हुन्छस् हँ ?
तँ चुपचाप किन बस्दैनस् ?
पेटभर खाएर, आङ्भर ढाक्दा पनि
तँ किन निरन्तर अस्थिर भइरहन्छस् ?
कहिलेकाहीँ मलाई चौपट्टै डर लाग्छ
तँ कतै डोरबहादुर विष्ट पो हुने होस् कि ?
तँ अस्थिर हुन्छस् र त
तँ द्रुत यान हुन्छस् र त
अनाहकमा पीडा र दुर्घटना निम्त्याउँछस्

मन,
तँलाई यो मेरो चेतावनी हो
तँ लखर–लखर यत्रतत्र नलखारिई
सक्छस् यदि तैँले भने
लोभ, लालच, मोह, भोगका भेलमा तैरेर
दुराचारी, पापाचारी, भ्रष्टाचारी बन्ने यत्न नगर
बरु सक्छस् भने
परिवर्तनको बेजोड कथा लेख्ने गर
त्यसले–
तातेकी पृथ्वी माताको छाती शीतल पार्न प्रेरित गरोस्
हरियालीको गीत गाउन स्वर दिन सकोस्
सेता हिउँको थुप्रो थुपार्न प्रेरित गरोस्
हेपाहाविरुद्ध मुक्तिको झण्डा उचाल्न ऊर्जा थपोस्
रुस–युक्रेन युद्धले ल्याएको
तेस्रो विश्व युद्धको अभ्यास निष्क्रिय पार्न सकोस्
मानवले मानव भएर बाँच्न प्रेमको गीत गाउन सकोस् ।
२०७९ असार ४

टुर दे’रोचोइ

साभार (फ्रान्सको पहाडी क्षेत्रको यात्रा निवन्ध) वैजयन्ती पत्रिकाको विदेशयात्रा अङ्क–३ , कात्तिक–मङ्सिर २०७९मा प्रकाशित ।

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

समय वि.सं. २०७६ भदौको हो । दुई दिने पेरिस भ्रमण झिलिमिली झिल्का जस्तै भयो । तिर्खा लागेको बेला एक घुट्को पानीले घाँटी भिजाए जस्तो, र पनि केही महत्वपूर्ण क्षेत्र जस्तै आइफल टावर, कला सङ्ग्रहालय, ठूला र ऐतिहासिक चर्च झल्याक–झुलक हेरेर फ्रान्सको पर्वतीय क्षेत्र चामोनिक्सको नजिक आनमास पुग्यौँ । पेरिसबाट जेनेभा नजिक रहेको आनमास ४१५ किलोमिटर छ, जसलाई टिजिभी रेलसेवाबाट पुरा गर्न तीन घण्टा लाग्यो । युरोप, अमेरिका, चीन, अष्ट्रेलिया, सिंगापुर जस्ता देशले यातायातको संरचना निर्माण र विकासमा अभुतपूर्व छलाङ मारेका छन्, हाम्रो कल्पनाभन्दा टाढा छ, त्यो विकास । विकासको मुख्य आधार, नसा, हृ्दय जे भने पनि यातायातनै रहेछ । नेपालमा अझै पनि त्यस्ता ठाउँ मनग्गे छन्, जहाँ वारीको गाउँबाट पारीको गाउँ जान अभैm पनि एक दिन हिँड्नु पर्छ । झोलुङ्गे पुल मात्र हुने हो भने त्यो वारपार एकै घण्टामा हुन सक्थ्यो । अर्काको देशले गरेको प्रगति देखेर नहुने रहेछ, आफ्नो देशमा देशलाई माया गर्ने नेता नभए पछि ।
त्यसबेला म, श्रीमति सुशीला टर्किस एयरलाईन्सबाट पेरिस ओर्लेका थियौँ भने छोरी डा. सुनिता न्यूयोर्कबाट त्यहाँ पुगेकी थिइन् । दुई साताको त्यो यात्रा युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ, चामोनिक्स, लिँयो, अल्पस् पर्वत शृङ्खलाका केही चुली क्षेत्रको पदयात्रा र स्वीट्रलेण्डको जेनेभा सहर वरपर केन्द्रित थियो । गृष्म ऋतुमा वेंसीमा हरियाली त्यसको माथि पहाड तिर हिउँ पग्लेपछि देखिने चट्टान आकर्षक देखिन्थे । माउन्ट ब्लाँ तिरका अल्पस् पर्वतमा भने बाक्लो हिउँ देखिन्थ्यो, हाम्रो हिमालय पर्वतमाझैँ । तल्लो भागमा हरियाली, त्यसभन्दा माथिल्लो करिव १ हजार मिटरको उचाइमा हाम्रो हिमाली क्षेत्रको ४ हजार मिटरको उचाइमा पाइने जस्तो होचो झाडीयुक्त झाडी, पूmल र बोट, त्यसपछि सुख्खा चट्टान, अनि ती भन्दा अग्ला पर्वतमा सेताम्मे हिउँ देखिन्थ्यो । हिउँभन्दा माथिल्लो भागमा टाँसिएको सफा नीलो आकास र त्यसमा कावा खाईरहेका काग, गिद्ध र अन्य ठूला चराहरूले वातावरणलाई मादक बनाएका थिए । हामीले फिज पर्वत परिक्रमा, लेक एन्तर्ने, लेक ब्लाँ, देन दे’ओच र दे’रोचोइ पर्वतीय क्षेत्रमा हाइकिङ् ग¥यौँ । युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ (४,८१० मिटर)लाई हेलिकप्टरबाट परिक्रमा गरेका थियौँ ।
त्यसै गरी स्वीट्जरलेण्डको जेनभा, स्वीस चकलेट बनाउँने कारखाना, जेनेभामा रहेका संयुक्त राष्ट्रसँघको कार्यालय, लेक जेनेभ, फ्रान्सको दोस्रो ठूलो सहर लिँयो, आनमास, थोनोन, इभिया लगायत अन्य केही सहर मोटरबाट भ्रमण गरेका थियौँ । अल्पस्को कठिन कोटिमा राखिएको पदयात्रा थियो, टुर दे’रोचोइ (२२०० मिटर)पर्वत यात्रा । हामीले नेपालमा त्यसप्रकारका यात्रालाई ट्रेकिङ् भन्छौं भने युरोपमा हाइकिङ् भनिन्छ । नेपालमा काठमाडौं उपत्यका वरपर गरिने पदयात्रालाई आजकल हाइकिङ् भन्न थालेका छन्, मुलतः त्यो एक वा दुई दिने पदयात्रा नै हो ।
मित्र मारयुस कार लिएर हामी बसेको आनमासको होटल कम्फर्टमा आए । हामी खाजा खाएर तयार थियौँ । दिदी क्लुदिनले तयार गरेको दिउँसोको खाजा पनि झोलामा राख्यौँ । टुर दे’रोचोइको लागि आनमासबाट दु लिगोनसम्म कारमा गयौँ । यहाँ सडकको जालो हाम्रो शरीरका नसा जेलिएझैँ जेलिएको हुन्छ, जताबाट जहाँ पनि जान सकिन्छ, त्यसैले उनीहरू पनि कहिलेकाहीँ त रुट बिर्सेर घण्टौँ हराउँदा रहेछन् । नेपालमा सडक सञ्जालको त्यस्तो जालो बनाउँने योजनानै बनेन । एकाध पूर्व–पश्चिम र उत्तर–दक्षिण जोडने राजमार्ग पनि पच्चिसौँ वर्ष पुरा हुँदैनन् । तर त्यहाँ योजना गरेर समय तोके पछि काम अनिवार्य हुन्छ, चीनमा पनि त्यसरीनै हुन थाल्यो । कारपार्कसम्मको ५५ किलोमिटरको ड्राइभलाई एक घण्टा लाग्यो । कार पार्क वरपर काठले बनेका हिमाली भेगमा पाईने घर जस्तै लज देखिन्थे । यहाँ लजलाई रिफ्यूज भनिन्छ । त्यस यात्रामा पास्कल, मारयुस, सुनिता र म थियौं । अलि कठीन प्रकारको यो यात्राको व्यवस्थापन मित्र मारयुस र पास्कलले गरेका हुन् । यी दुवै जना नेपालमा धेरै पटक आएका छन् । मारयुस मेरो तिब्बत यात्राका मित्रमध्येका एक थिए । उनले सोलुखुम्बुको मेरा पिक (६४७६ मिटर) पनि आरोहण गरेका छन् । पास्कलसँग मैले लाङ्टाङ् पदयात्रा गरेको हुँ । दे’रोचोइ पर्वतको यात्रा भन्दा पहिले हामीले फिज पर्वतको परिक्रमा गरेका थियौँ । हुनत, दे’रोचोइ पर्वत पनि फिज पर्वत अन्तरगतकै एउटा चुच्चो परेको चुन ढुङ्गाको पर्वत हो ।
दु लिगोनबाट हामी देन दे’ओच (म्भलत मुइअजभ) पर्वततिर लाग्यौं, जुन हुत साभोइ क्षेत्रमा पर्ने फुस्रो चट्टाने पहाड हो । चाब्ले शृङ्खलामा पर्ने ला देंन दे’ओच पर्वतको उचाइ २२२१ मिटर रहेको छ, हाम्रो नगरकोटको उचाइ जस्तै । र, यो क्षेत्र स्वीट्जरलेण्डको सीमा नजिक इभिया, थोनोन, ताल जेनेभसँगै उठेको छ । देंन दे’ओच जाँदै गर्दा जेनेभा सहर, ताल जेनेभ, इभिया र थोनोन वरपरका सहर, स्वीस र फ्रेन्च अल्पस् पर्वतका विभिन्न शृङ्खला देखिएका थिए । त्यसले मलाई कता–कता सराङकोटको पहाड उक्लेर त्यहाँबाट पोखरा सहर, फेवा ताल र अन्नपूर्णदेखि धवलागिरिसम्मको हिमालय पर्वत अन्तरगतका विभिन्न चुलीहरू हेरेको सम्झना गरायो । त्यो पहाडी क्षेत्रमा हिंडदा नेपाल झलक्क अगाडि आइहाल्थ्यो । शायद, त्यसैले पनि हुन सक्छ युरोपियनहरू नेपाल आउदा उनीहरूले नेपाललाई ‘स्वीट्जरलेण्ड र फ्रान्सको चामोनिक्स क्षेत्र जस्तै छ’ भन्छन् । हाम्रा पहाड तुलना नै गर्न नसकिने गरी अग्ला र हाम्रा नदी उपत्यका र खोंच त्यस्तै गहिरो छन्, त्यसैले विश्वविख्यात पनि छन्, साहसिक पर्यटक मात्र हिमालय क्षेत्रको पदयात्रामा आउछन् ।
दे’ओच पर्वतको शिखरमा पुग्नुभन्दा पहिले फ्रेन्च अल्पाइन क्लव अन्तरगतको एउटा दे ला देन दे’ओच रिफ्यूज (पहाडी लज) रहेको छ । दे’ओच फिज अन्तरगतकै चट्टाने पर्वत हो, हिउँदमा त्यसमा चढ्न डोरी, क्र्याम्पोन आदि सामानहरूको बन्दोबस्त गर्नुपर्छ । गृष्मकालिन यात्रामा हिउँ नहुने, चिप्लो नहुने भएकाले त्यति डर हुँदैन । कठिन खण्डमा स्थायी रूपमा पहरोमा किला ठोकेर फलामका लठ्ठा र डोरी राखिएका छन् । डोरीको सहारामा चट्टान चढ्नु पर्छ । त्यस पहाडको टुप्पोमा पुग्न विभिन्न बाटो पनि छन् । साहसी र चट्टान आरोहण गर्ने साहसी यात्रीले कठीनमार्ग प्रयोग गर्छन् । कोर्ने दे वीस र ग्रामो भन्ने ठाउँ त्यो चट्टान आरोहणको कठीन भाग हुन् । नेपालमा चट्टान आरोहण (च्यअप ऋष्mिदष्लन) व्यवसायिक बन्न सकेन । त्यसो गर्न सके हाम्रोमा नदी उपत्यकामा भएका चट्टान हिमाल आरोहण जत्तिकै प्रख्यात हुने थिए ।
स–सानो झाडी भएको पखेरो चढ्दै गयौँ । तल्लो भागमा भने धुपीका रुख थिए । त्यहाँबाट इटली, स्वीट्रलेण्डका अल्पस् पर्वत लहरै देखिएका थिए भने जेनेभ तालले अँगालोमा सजाएको स्वीट्जरलेण्डतिरको जेनेभा र फ्रान्सको आनमासदेखि इभियासम्मको सहर हरियाली भित्र लुकेका थिए । हाम्रो यात्रा जारी थियो । मानव जीवनलाई पश्चिमाले बढीनै महत्व दिन्छन् । त्यसैले उनीहरूले निरन्तर मेहनत गरेर चरम आर्थिक उन्नति गरे । त्यसै अनुसार प्रकृतिको पनि संरक्षण गर्दै अत्यधिक भौतिक सुविधा पनि लिए । अति औद्योगिकरण भएकोले प्रकृतिमातालाई असह्य भयो । परिणाम स्वरूप कहिले अष्ट्रेलिया, अमेरिका, क्यानाडा त कहिले युरोपलाई आगोको लप्कोले सेक्न थाल्यो । सामान्य रुपमा गृष्ममा तीस डिग्रीसम्म पुग्ने आनमासको तापक्रम अहिले (सन् २०२२ को जुलाई) ३८ डिग्री सेन्टिग्रेडसम्म पुग्यो, जुन युरोपिएनको लागि अपत्यारिलो हो । औद्योगिकरण र सुविधाभोग पनि सोचविचार गरेर गर्नु पर्ने रहेछ भन्ने कुरो अहिले बुझ्दै छन्, युरोपिएनहरू । उनीहरूले भोगेको भौतिक सुखको मार हाम्रो हिमालमा पनि परेको छ, त्यसको मूल्य हामीले भोकभोकै तीर्दै छौँ ।
हामीले चढ्दै गरेको पदमार्गलाई पर्यटन व्यवसायीले कठिन कोटीमा राखेका छन् । त्यसैले यात्रुको सुरक्षालाई ध्यानमा राखेर त्यहाँको नगरपालिकाले पहराको त्यो मार्गमा फलामका ठूला काँटी ठोकेर त्यसमा फलामका लठ्ठा र प्लास्टिकका डोरी झुण्ड्याएका छन् । पाईला राख्न नमिल्ने पहरामा फलामको पाताको टेका राखेका छन् । त्यस्ता ठाउँमा डोरी समाप्तै, डोरीको सहारामा फलामको पातामा टेक्दै चट्टान चढ्नु पर्ने हुन्छ । ठाउँ–ठाउँमा मार्ग नक्सा र सूचना पाटी राखिएको पाईन्छ । ती सूचना पाटीमा ‘ठाउँको नाम, त्यहाँबाट अन्य रूटमा पर्ने ठाउँको नाम र त्यहाँ पुग्न लाग्ने समय, लज, बालबालिका र जेष्ठ नागरिक भएमा तिनीहरूलाई विशेष ध्यान दिनु पर्ने, त्यहाँ वरपर भएका पूmल, विरुवालाई टिप्न नपाईने, तोकिएको बाटो बाहेक अन्यत्रबाट हिँड्न नपाईने, कुकुर लैजान नपाईने, फोहर आफैले फिर्ता लैजानु पर्ने, फोहोर फालेमा र रुख विरुमा उखेलेमा कारवाही गर्ने’ जस्ता सूचना दिइएको थियो । यात्रुले त्यसलाई पालना गर्दथे । त्यहाँ हाम्रोमा जस्तो न वियरका बोतल फुटालेर बाटोमा फालेको देखियो, नत चकलेटको एउटा खोस्टानै । त्यहाँ स्कूलदेखि बालबालिकालाई सरसफाई, रुख विरुवालाई माया गर्नु पर्ने, जेष्ठ नागरिकलाई आदर गर्नु पर्ने र ट्राफिक नियम पालनाका कुरा सिकाइएको हुन्छ र त्यसलाई पालन गरिन्छ । दे’ओच र दे’रोचोइमा पर्ने कठीन ठाउँबारे पनि सूचना, नक्सा त्यहाँ दिएको थियो ।
रिफ्यूजमा पुग्नु भन्दा पहिले हामी भिरालो पखेरोमा पुग्यौँ, त्यसको केही तल सानो उपत्यका, स–साना पोखरी, हरिया थुम्का र घाँसे मैदान देखियो । त्यहाँ पहेंला, राता, गुलावी, नीला विभिन्न थरीका पूmलले भिरालो पखेरो सजिएको थियो । त्यसपछि भने हामी फुस्रो, खैरो र घुरमैलो चट्टानको खण्डमा पुग्यौँ । एक ठाउँमा दुई पहराको चेपको बाटो भएर छिर्नु पर्ने थियो । त्यो साँघुरो थियो, मोटो शरीर भएका मानिसलाई त्यहाँबाट छिर्न कठीन थियो । नेपालमा भए त्यस्तो ठाउँलाई धर्म र पापसँग तुलना गर्ने थिए । त्यो चेपबाट जान नसक्नेलाई पापी भन्ने थिए र त्यहाँबाट छिर्नेलाई धर्मात्मा । तर त्यहाँ त्यस्तो हुँदैन र थिएन । त्यहाँबाट जान नसक्ने यात्रुलाई अर्को बाटो रहेको छ, जुन चेपको भन्दा केही मिनट लामो छ । हाम्रोमा अधिकाङ्श विषयहरू पुरातन, रुढिवादी, अव्यवहारिक, अवैज्ञानिक, अविश्वासिलो सोचबाट सञ्चालित हुने भएकाले प्रगति पनि त्यस्तै प्रकारले भएको छ, त्यो कुरा हामी कसैबाट लुकेको छैन । हामी वर्तमानलाई भन्दा मृत्यु पछिको सुखी जीवनको कल्पनामा रमाउँछौँ । किनभने, हामी त्यस्तै छौँ ।
चेप पार ग¥यौँ । त्यस पछि थोरै मात्र ढल्केको, सानाठूला खुकुलो चट्टान भएको, कतै–कतै पहराको चेपमा पूmल र दुई–तीन फिट अग्ला धुपका बोट भएको ठाउँमा पग्यौँ । पहरो सिधै अकासिएको थियो । त्यो दे’ओच पर्वतको खण्ड थियो । त्यहाँ फलामका लठ्ठा (नेपालको पुरानो झोलुङ्गे पुलमा पाईने जस्तै), सानो आकारको फलामकै साङ्लो र डोरी (दशैँको लठ्ठे पिङ् जत्रै मोटो) पहराको छातिमा सुतेको देखियो । ती डोरीलाई फलामका मोटा किला ठोकेर त्यसको साङ्लो भित्र छिराएर सुरक्षित गरिएको थियो । ती सबै डोरी र किला भरपर्दो र बलियो थिए । दे’ओचको त्यो खण्डमा कतै दुवै हातले दुई तिर समात्दै उक्लन मिल्ने फलामका भ¥याङ ठडिएका थिए, कतै डोरी झुण्डिएका थिए । ती भ¥याङ चढ्न नसकेर फर्कन पर्दा कति पर्यटक डाको छोडेर रोएका देखिन्थे । त्यहाँबाट झर्न नसकेका आफन्तलाई कतिले बोकेर झारेका थिए । त्यस्तो ठाउँमा एक्कै छिनमा पर्यटकको भीड भैहाल्थ्यो र लाइनमा नै उभिनु पथ्र्यो । युवा एथलेट्सहरू भने पहरै चढेर अघि बढ्थे ।
त्यो साहसिक र कठीन खण्डमा पथ्र्यो । त्यहाँ चढ्दा आफ्नो हातले समातेको डोरी छोड्न भएन र आफ्नो पाइला ठीक ठाउँमा राख्न प¥यो, र चट्टान चढ्ने साहस र बल हुन प¥यो, त्यति भए पछि त्यहाँ अन्य कुनै जोखिम हुदैन, हुदैन्थ्यो र थिएन पनि । नेपालमा त्यसप्रकारको स्थानमा पदयात्रा गर्दा कुनै सुविधाको त कल्पना नगरौँ सूचना पाटी पनि पाईदैन । हामीले त्यस्तोमा हिंड्दा आफ्नो जीवनलाई हत्केलामा राखेर, जोखिम मोलेर हिड्नु पर्छ । त्यस्तै परेर दुर्घटनामा पर्ने हो भने कति ठाउँ त त्यस्ता छन् जहाँ गिद्ध पनि जान आँट नगरेर, लास हेरेर त्यसलाई नलुछी फन्को मारेर फर्कन्छ । उद्धारको त कुरै छोडौं ।
मैले उच्च हिमाली क्षेत्रको कन्चनजङ्घा हिमालको आधार शिविरदेखि हुम्ला हिल्साको कर्णालीकोतिरसम्मको पदयात्रा गर्दा त्यस्ता जोखिमको अनुभव सँगालेको छु । कति त मैले मेरा पुस्तक ‘तिब्बत यात्रा, डोल्पोः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय र श्वेत पर्वत’मा उल्लेख पनि गरेको छु । अल्पस्मा मलाई धेरै नौलो, रमाईलो र सजिलो लाग्यो । म बालबालिका रमाएझैँ रमाएको थिएँ, चट्टान चढ्न डोरीको सहारा पाउँदा । डोरी समाउन पाउँदा मैले बाल्यकालमा मेरो बुबाको चोरी औँला समातेर हिंडेको अनायास स्मरण गर्न भ्याएँ । सुरक्षाको सन्दर्भमा, युरोपका अल्पस् पर्वतमा जहाँ पदयात्रा गर्ने, परिक्रमा गर्ने, आरोहण वा स्कीको लागि पर्यटक जाने मार्ग बनाईएको छ, ती सुरक्षित, यथेष्ट सूचनाका साथै व्यवस्थित छन् । हामी ती डोरी समात्दै, फलामका टेकामा टेक्दै दे’ओच पर्वतको अग्लो भागमा पुग्यौँ । लामो सास फेरेर यताउता हेर्दा हामीलाई लेक जेनेभ, इभिया सहर र माउन्ट ब्लाँ पवर्तले मुसुक्क मुस्काएर स्वागत गरेको थियो ।
यात्राको कठीन खण्ड सकिएको थिएन, यो अल्पस् पर्वतमालाको फिज पर्वतकै शृङ्खला हो जहाँ विभिन्न आकार र प्रकारमा थुप्रै चट्टाने पहाड, घाँसे उपत्यका, स–साना बुट्यान हुने क्षेत्र रहेको छ । त्यस्ता घाँसे उपत्यकामा नीजि पर्वते घर छन् । वर्खाको समयमा पदयात्रा गर्दा बस्ने, वा एक–दुई हप्ता त्यही वरपर यात्रा गर्दै आराम गर्ने गर्दछन् यस क्षेत्रका बासिन्दा । त्यहाँ बसुन्जेलको लागि चाहिने सामान हेलिकप्टरबाट लिएर आउछन् । ती नीजि घरका धनिले नगरपालिकालाई कर तिर्नु पर्छ । ती घर हाम्रा हिमाली क्षेत्रका घर जस्तै काठले बनेका हुन्छन् । हामी हिँडेको बाटोमा डोरीको भाग सकिएको थिएन । हामी पहाडको धारतिर उक्लदै गयौँ ।
एउटा हामीले जान्नै पर्ने कुरा के भने अल्पस् पर्वत हिमालयका जेठा दाइ हुन् । उचाइमा हिमालय पर्वतमालालाई कसैले आक्न सक्दैन, त्यो सत्य हो । तर उमेरमा अल्पस् पर्वत हिमालभन्दा धेरै जेठो छ । भूगर्भविद्का अनुसार अल्पस पर्वतमाला सात करोड सत्तरी लाख वर्ष पहिले बनेको हो भने हिमालय पर्वतमाला पचास लाख वर्ष पहिले मात्र निर्माण भएको हो । टोनी हेगनले त हिमालय वन्दै गरेको दृश्य पेकिङ मानवले देखेको हुनु पर्छ भनेका छन् । पेकिङ मानवलाई छ लाख वर्ष पहिलेको भनिन्छ । हिमालभन्दा तिब्बतको पठार पनि जेठो छ । हिमालय पर्वतलाई संसारको कान्छो पर्वतमाला भनिन्छ । अल्पसको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँको उचाइ समुद्र सतहदेखि ४,८१० मिटर रहेको छ भने हिमालय पर्वतमालामा पर्ने संसारकै उच्च शिखर सगरमाथाको उचाइ ८,८४८.८६ रहेको छ ।
युरोप हाम्रोभन्दा चीसो छ । त्यहाँ १०००–१,५०० मिटरको उचाइमा हिउँ लामो समय जम्छ जबकी हाम्रोमा ५,००० मिटरभन्दा माथि मात्र लामो समय हिउँ जम्दछ । हिमालय पर्वतमालामा समुद्र सतहदेखि ५,००० मिटरको उचाइसम्म पनि वनस्पति र खर्क पाइन्छ भने युरोपमा ३,००० पछि पाइँदैन । हामी फ्रान्सको जुन क्षेत्रमा पदयात्रा गर्दै थियौँ त्यहाँ १,५०० मिटरको उचाइदेखि नै नेपालको ३,५००–४००० मिटरमा पाइने पूmल र अन्य बिरुवा देख्न पाईन्छ । युरोपमा २,००० मिटरको उचाइमा पाइने बिरुवा नेपालको ४,५०० मिटरमा मात्र देख्न सकिन्छ । भौगोलिक फैलाव, हावापानीले गर्दा त्यस्तो भएको हो ।
त्यसपछि हाम्रो यात्रा दे’रोचोइ (म्भचयअजयष्च) पर्वत (२२०० मिटर)को काखतिर सोजिएको थियो । यो फिज अन्तरगतको अल्पस् चट्टान तीखारिएको र चुच्चो परेको छ । सामान्य आँखाले हेर्दा दे’रोचोइ नेपालको कालीगण्डकी, बुढी गण्डकी, मस्र्याङ्दी नदी वरपर, बीच, किनार वा नदी किनारसँगै उठेका चट्टान जस्तै उभिएको अल्पस् पर्वत हो । अर्को अर्थमा, युरोपको लागि दे’रोचोइ हिउँदको लागि माछापुच्छे«, लोबुचे भने जस्तै र गृष्मको लागि पदयात्रा गर्ने चट्टान हो । नेपालका ७ हजार माथिका हिमालको महत्व भएझैँ त्यहाँ २ हजार माथिका पहाडको ठूलो महत्व हुन्छ । दे’रोचोइ क्षेत्रका अन्य चर्चित ठाउँमध्ये चर्चित पोर्तेत धुरी र प्लेट पर्वतको चुली हुन् । दे’रोचोइसँगै रहेको अर्को ठूलो पहाड ह्यामर हो ।
दे’रोचोइ पर्वतको भञ्ज्याङबाट हिउँनै हिउँले ढाकिएका माउन्ट ब्लाँ सहित अन्य थुप्रै अल्पस पर्वतको सुन्दर दृश्य देख्न सकिन्छ । हामी चारै जना बिस्तारै चढ्दै गयौँ । पास्कल र मारयुसले हाम्रो गति हेर्दै थिए । हामी तीन जनालाई त खासै कठिन थिएन । सुनिता जो अमेरिकाबाट आएकी थिइन् उनलाई कठिन हुन्छ कि भन्ने शङ्का थियो, तर त्यसबेलासम्म सहयोगका हात उनलाई चाहिएका थिएनन् ।
हामी उक्लँदै गरेको चट्टानको साँघुरो बाटोमा डोरीको सहारामा हिड्नु पर्दथ्यो । मारयुस अगाडि थिए भने पास्कलले सुनिताको हिंडाइको निगरानी गर्नुका साथै ‘त्यहाँ टेक, यहाँ नेर पाईला राख, डोरी कसिलो गरी समाउ’भन्दै साथ दिएका थिए । त्यहाँ डोरीले बाटो देखाईएको थियो । त्यो चट्टानको भाग चरचरी फुटेको, कतै तीन–चार इन्च त कतै तीन फिटसम्म गहिरो धाँजा फाटेको, कुनै भाग खुकुरीको धार जस्तो धारिलो परेको, फुटेको कुनै खण्ड छुरीको तीखो भागझैँ तिखारिएर उभिएको, दुवै तर्फ ठाडो पहरो भएको चट्टानको धारैधार भएको थियो । त्यसलाई पार गर्नु पर्ने थियो । विस्तारै, त्यो उकालो चढदै गयौँ । त्यहाँ फलामको लठ्ठा र मोटो डोरी थियो । त्यसको सहारमा चुच्चे ढुङ्गामा टेक्दै उक्लनु पथ्र्यो । पानी र हिउँ नभएकोले लर्कने डर थिएन । खुट्टालाई गहिरो धाँजोमा नपार्न र भीरतिर नखस्न बाटोमै ध्यानदृष्टि दिनु पथ्र्यो ।
होशियारीकासाथ धारमा पुग्यौँ । धार साँघुरो थियो । चट्टाको धारको दुवै तिर कलालिलाग्दो भीर तलसम्म झरेको थियो । त्यहाँ डोरीलाई होशियारीसाथ समात्न पथ्र्यो । डोरीबाट हात चिप्लेर खुस्क्यो भने जीवन पनि खुस्कँने डर टड्कारो थियो । त्यसैले त्यस्तोमा विशेष होशियार हुन पर्छ, तस्वीर खिच्ने वा सेल्फिलिने लोभ गर्न हुँदैन । भरपर्दो, उभिन मिल्ने ठाउँबाट तस्वीर लिन पर्छ । होशियार नहुँदा नेपालमा मात्र होइन युरोपका त्यस्तै ठाउँमा पनि दुर्घटना भएको हामीले सुनेका छौँ ।
हामीले दे’रोचोइको त्यो खण्ड पनि सुरक्षित रुपमा सक्यौँ । त्यसपछि हामी दे’रोचोईको माथिल्लो भागबाट क्रमसः झर्दै गयौँ । ओरालो झर्दा शरीरको तौल हात र डोरीमा पर्ने भएकाले घोप्टिन सक्ने डर हुन्छ । त्यो मैले अनुभव गरेँ । त्यसैले म चट्टान तिरै फर्केर पछाडि झर्दै गएँ, जुन सुरक्षित हुन्छ । त्यसो गर्दा पाईला सही ठाउँमा राख्नको लागि पछाडी फर्केर हेर्नु पर्छ, अन्यथा भ¥याङ वा ठाडो पहरोबाट चिप्लदा शरीरको भार हातमा परेर धान्न नसक्दा खस्न सकिन्छ । त्यस्तो हरेक पल होशियारी अपनाएर मात्र पाइला चाल्नु पर्छ । त्यसबेला केही ठाउँमा सुनितालाई मारयुसले ‘पाईला यहाँ राख’ भन्दै अथ्र्याएका थिए ।
झर्दै, हामी विभिन्न थरीका पूmल, लाली गुराँस, धुपका स–साना बोट भएको पखेरामा पुग्यौँ । त्यो झाडी र त्यहाँ भएका वनस्पति तीन फिट भन्दा अग्ला थिएनन् । धेरै बोटका पात तुलसीको पातभन्दा ठूला थिएनन् । त्यो ठाउँ त्यस्तै १००० मिटरको उचाइमा हुँदो हो । नेपालमा त्यस्तै वनस्पति भएको ठाउँमा पुग्न कम्तिमा ३ देखि ४ हजार मिटरको उचाइमा पुग्नु पर्छ । झर्दै गर्दा हामीलाई माउन्ट ब्लाँ, (४,८१० मि.), एग्विली दु मिदिका तिखा चुचुराहरू, ती चुचुरासम्म पुग्ने केवल कार, हिम गुफा, हिउँ कम भएको हिमनदी र थुप्रै तिखा इटालीसम्म फैलिएका अल्पस पर्वतले स्वागत गरेका थिए । यस्तो लाग्थ्यो कि, ती चुचुराहरूले एकअर्कोसँग कानेखुशी गर्दै आपूmभन्दा अग्ला भाइहरू नेपालका हिमालय शृङ्खला बारे चर्चा गरेका हुन् ।
फ्रान्स, इटाली र स्वीट्जरलेण्डका हिउँ भएका र हिउँ नभएका अल्पस् पर्वतमालाका हजारौँ चुचुरा, नाङ्गा पहाड, हरिया उपत्यका र सहर देखिएका थिए । हामीलाई दिदी क्लुदिनले चिज, चिकेन, ब्रेड र पोटेटो राखिदिनु भएको रहेछ । मारयुस र पास्कलले खाना सहित पानी र वाइन पनि बोकेका थिए । अत्यन्त रमणीय दृश्य हेर्दै, लन्च खादै तस्वीर लियौँ । टाढाको माउन्ट ब्लाँसँग कागजका गिलास ठोकाएर ‘चिन–चिन’भन्दै लन्चसँगै एक–एक गिलास वाइन पनि पियौँ । पास्कलले माउन्ट ब्लाँ वरपरका सुन्दर चुलीहरूको नाम बताईदिए । माउन्ट ब्लाँको फेदमा रहेको चामोनिक्स स्की, हाइकिङ र आरोहणको लागि युरोपको सबैभन्दा सुन्दर र महत्वपूर्ण सहर हो । यहाँ हरेक वर्ष संसारभरका लाखौं पर्यटक आउने गर्छन् । यो सहर, हाम्रो सगरमाथा क्षेत्रको नाम्चे बजार सगरमाथाको प्रवेशद्वार भएझैँ चामोनिक्स माउन्ट ब्लाँको प्रवेशद्वार हो ।
लन्च पछि हामी सानो उपत्यका चले (ऋजबभितक) दे’सेल्समा झ¥यौँ । त्यहाँ ठूला गाई चरीरहेका थिए । त्यसको माथिल्लो भागमा झारल पनि देख्यौँ । हाम्रो उच्च हिमाली क्षेत्रमा देखिने काग, गिद्ध, भँगेरा र अन्य चराचुरुङ्गी देखा परे । बाटोमा भेटिने पर्यटकले हामीले ‘नमस्ते’ भनेझैँ ‘बोँजु’ भन्दै लम्केका थिए । अग्ला, ठूला रुख भेट्न त कार पार्क नजिकै पुग्न पथ्र्यो । टुर दे’फिज अन्तरगतको एन्तर्ने पहाड र एन्तर्ने ताल पछिको त्यो हाम्रो दोस्रो पदयात्रा (ज्ष्पष्लन) थियो । त्यसपछि हामी चामोनिक्स पुगेर ब्लाँ तालको पदयात्रा गर्ने योजनामा थियौँ ।
हामीले पास्कल र मारयुसलाई दे’ओच र दे’रोचोइ पर्वत घुमाएकोमा धन्यवाद दियौँ । उनीहरूले पनि मलाई लाङ्टाङ्, अन्नपूर्ण आधार शिविर र खयर भारानी ताल घुमाएको स्मरण गर्दै धन्यवाद दिए । मैले नेपाल सम्झेँ । नेपालको पदयात्रा गर्दाका कठीनाईका साथै हाम्रोमा भएको पर्यटनको प्रचुर सम्भावना सम्झेँ । फ्रान्समा जसरी व्यवस्थित र सुरक्षित गर्ने हो भने हामीभन्दा सानो मुलुक सिंगापुरले वर्षेनी दुई करोड पर्यटक भित्र्याउँदा हामीले एक करोड पर्यटक नेपाल भित्र्याउन के कठिन हुन्थ्यो र भन्ने कुरा मनमनै सम्झेँ । बगैँचा र हरियालीले ढाकेको सहर पार गर्दै गाडी आफ्नै गतिमा कुदिरह्यो, जेनेभा नजिक रहेको फ्रान्सको सानो सहर, आनमास तिर । ०समाप्त०

विष्णु प्रसाद शर्मा पराजुली खोजी र अन्वेषण गर्ने रुचाउने नियात्राकार हुन् । उनको तिब्बत यात्रा , डोल्पो : विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय , श्वेत पर्वत प्रकाशित कृतिहरू हुन् । यात्रा गर्ने रुचाउने यात्रामा निस्कन अगाडी त्यस क्षेत्रको बारेमा खोजी गर्ने समय खर्चिन्छन् । पढ्नमा निकै रुचि राख्ने पराजुलीसंग जनमतले पुस्तक पढ्न सारै रुचाउने पराजुली सँग जनमतको लागि पुस्तकको सेरोफेरोमा रहेर गरेको कुराकानी

यतिखेर कुन पुस्तक पढ्दै हुनुहुन्छ ?
सम्यक् प्रकाशनले प्रकाशित गरेको राहुल सांकृत्यायनको बुद्धको जीवनी, उपदेश र विभिन्न सुत्त सहितको “बुद्ध चर्या” पुस्तक पढ्दै छु ।

नेपाली, अङ्ग्रेजी र हिन्दी भाषाका मन पर्ने एक एक वटा पुस्तकको नाम लिनुपर्दा रु
नेपाली: नेपालीमा बालकृष्ण पोखरेलद्वारा लिखित मानव जातिको विकास, मानव सभ्यता र पश्चिम एसियादेखि प्रारम्भ भएको “खस जातिको इतिहास” । त्यो एक जातिको मात्र होइन । त्यसमा मानव जातिको विकास र फैलाव कहाँबाट र कसरी भयो भन्ने विस्तृत जानकारी छ । हिन्दी राहुल सांकृत्यायनको “मानव समाज” । अङ्ग्रेजी: नेपालविद् टोनी हेगनले लेखेको Nepal :The Kingdom in the Himalaya

तपाईंको लागि लेखपढको उपयुक्त समय कुन हो ?
मेरो लागि लेखपढ कोलागि त्यस्तो विशेष समय छैन । फुर्सदको क्षण जुनसुकै समय पनि अध्ययन गर्छु । बिहानको समयमा ध्यान बढी केन्द्रित हुन्छ ।
साहित्यका विविध विधामध्ये अलि शक्तिशाली विधा तपाईँलाई के लाग्छ ?
सत्य, यथार्थ र सामाजिक परिवेशलाई आधार मानेर बाटो देखाउने साहित्यिक विधा मध्य नियात्रा, निबन्ध, कथा र कविता नै शक्तिशाली लाग्छ ।

सानोमा कस्ता पुस्तकहरू पढ्न पाउनु भयो ?
मैले एस.एल.सी सम्म पर्वतको रानी पानीमा पढेको हुँ । पुस्तकालय थिएनन् । त्यसैले सानोमा स्कुलमा पाठ्य पुस्तक बाहेक अन्य पुस्तक पढ्ने अवसर पाइएन ।

कस्ता पुस्तकहरू पढ्न बढी मनपथ्र्यो रु तपाईँ कुन उमेर समूहमा बढी पढ्नु भयो ?
मैले कलेज चाहिँ उत्तर–पूर्व भारतको मिजौराम भन्ने ठाउँमा सिलोङ् विश्वविद्यालय अन्तरगत पढेको हुँ । प्रवासी नेपालीसँग भएका पुस्तक मागेर, खोजेर कविता, कथा र उपन्यास पढेँ । त्यस बेला उपन्यास र कथा पढ्न मन पर्थ्यो । नेपाल फर्केपछि विश्वविद्यालयको अध्ययन पश्चात जागिर र पारिवारिक जिम्मेवारीको कारण अध्ययन गर्न पाइएन । त्यसैले मैले पचपन्न वर्षको उमेरदेखि फेरि पढ्न थाले । त्यसपछि भने अध्ययन गर्दै छु । मलाई मानव विकास क्रम र सभ्यता, इतिहास, संस्कृति, भूगोल, दर्शनसँग सम्बन्धित पुस्तक पढ्न मन लाग्छ । साहित्यिक पुस्तकहरू पनि पढ्ने गर्छु ।

धेरै पटक दोहोर्याएर पढेका पुस्तकहरू कुन कुन हुन् ?
बालकृष्ण पोखरेलले लेखेको “खस जातिको इतिहास”, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको “लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह”,टोनी हेगनले लेखेको नेपालसम्बन्धि पुस्तकहरूमा Nepal: The Kingdom in the Himalaya and Building Bridges in the Third World , क्रिस्टोफ भोन फुरर हेमनडोर्फको Himalayan Traders

दोहोर्याएर पढ्नुका कारण खासमा के थियो ? ती पुस्तकहरूमा असाध्यै मन परेको पक्ष के हुन् ?
क) खस जातिको इतिहासमा समग्र मानव जातिको विकास, प्राचीन अवस्थामा जातिको अवस्था के कस्तो थियो, खस जातिको उद्गम कहाँ, कसरी भयो, खस जाति कसरी नेपाल आइपुगे र अहिले कहाँसम्म फैलिएका छन् । खस जाति भनेको एक जाति होइन भन्ने बारेमा अत्यन्त मिहिनताका साथ अनुसन्धानात्मक तरिकाले लेखिएको छ । यदि यो पुस्तक अङ्ग्रेजीमा छापिएको थियो भने नोबेल पुरस्कार पाउन पनि सक्थ्यो होला । त्यो त्यो स्तरको पुस्तक हो । सबै नेपालीले पढ्नु पर्छ ।
ख) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको “लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह” ले सधैँ नयाँ ऊर्जा प्रवाह गर्ने क्षमता राख्छ, त्यसैले दोहोराएर पढछु ।
ग) टोनी हेगनको पहिलो पुस्तक Nepal: The Kingdom in the Himalayas नेपाल हिमालयको उत्पत्ति, नेपालको भौगोलिक अवस्था, नेपालका जातजाति, भाषा, धर्म र संस्कृति जस्ता विषय दिईएको छ । नेपालीले त्यसबारे जानकारी लिन जरुरी छ । लेख्ने क्रममा कैयौँ पटक सन्दर्भ उल्लेख गर्नु पर्ने हुन्छ, त्यसकारण त्यो पढछु ।
घ) टोनी हेगनकै Building Bridges in the Third World मा हेगनले नेपाल बारे अध्ययन गर्दा विभिन्न ठाउँमा पुगेको अनुभव राखेका छन् र नेपालले आधुनिक युगमा प्रवेश गर्न, आर्थिक विकास गर्न र जीवनस्तर उकास्न विभिन्न सुझाव दिएका छन् । सन् १९५०देखि १९६० सम्मको नेपालको अवस्था कस्तो थियो र पछिल्लो कालमा विकास कसरी भएको छ भन्ने बारे उल्लेख छ ।
ङ) क्रिस्टोफ भोन फुरर हेमनडोर्फको Himalayan Traders मा नेपालको हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने हिमाली बासीको जनजीवन, कृषि, पशुपालन, चाडपर्व, व्यापारबारे अनुसन्धान गरी प्रस्तुत गरेको हुनाले ।

पुस्तक पढिरहँदा त्यसका पात्र, लेखक र परिवेशले कतिको पछ्याउँछ ?
विषयवस्तु, यथार्थता, सत्यता, प्रस्तुति, सामाजिक परिवेश र पात्रले निश्चित रूपमा पछ्याउँछ ।

तपाईँको विचार पढ्नु केका लागि हो ? कस्ता पुस्तकले जीवनमा बढी सघाए ?
अध्ययन के का लागि भन्ने पनि हुन्छ । अध्ययन नयाँ विषयमा ज्ञान आर्जन गर्नका लागि गरिनुपर्छ । यसले मानिसको सोचाइमा र दृष्टिकोणमा परिवर्तन त्याउनुका साथै सोच क्षेत्र फराकिलो हुँदै जान्छ र परिपक्वता तर्फ अग्रसर बनाउँछ । जीवनमा परिवर्तन ल्याउन यथार्थपरक, अनुसन्धानात्मक र मार्गदर्शन गर्ने पुस्तक पढ्नु पर्छ । मेरो लेखनमा पनि नेपालबारे लेखिएका पुस्तक, अनुसन्धानमा आधारित पुस्तक र मानव विकास वारे लेखिएका पुस्तकले सघाएका छन् ।

पाठकलाई १० वटा पुस्तक पढ्नको लागि सिफारिस गर्नुपर्दा ?
१. Nepal: The Kingdom in the Himalayas, Tony Hegan
२. Building Bridges in the Third World, Tony Hegan
३. हिन्दु संस्कृतिको परिशीलन, मदनमणि दीक्षित
४. खस जातिको इतिहास, बालकृष्ण पोखरेल
५. हाम्रो समाज: एक अध्ययन, जनकलाल शर्मा
६. नेपालको इतिहास, विभिन्न लेखकहरू
७. लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
८. गुरुप्रसाद मैनालीका कथाहरू
९.बुद्ध चर्या, राहुल सांकृत्यायन
१०. नेपाल गण युगदेखि राष्ट्र युगसम्म, मोदनाथ प्रश्रित

पढ्न चाहेर पनि पढ्न नपाएका कुनै पुस्तक र?
मैले पढ्न चाहेर पनि पढ्न नपाएका पुस्तक निम्न छन्: जोसेफ टुचीको क) Preliminary Report on Two Scientific Expedition in Nepal , Nepal:The Discovery of the Mallas, राहुल सांकृत्यानको मध्य एसियाको इतिहास भाग १ र २

मनपरेका ५ जना स्वदेशी र विदेशी लेखकहरुको नाम लिनुपर्दा ?
स्व. मदनमणि दीक्षित, रोचक घिमिरे, बालकृष्ण पोखरेल, ह्दयचन्द्र सिंह प्रधान र टोनी हेगन ।

अध्ययन र लेखाई बाहेकका रुचिहरू के छन् ?
पदयात्राः मैले नेपालको कञ्चनजङ्घा आधार शिविरदेखि हुम्लाको हिस्सासम्मको उच्च हिमाली क्षेत्रको भाग विभिन्न चरणमा गरी पैदल यात्रा गरी सम्पन्न गरेको छु । कैलाश र मानसरोवर परिक्रमा गरेको छु । पदयात्रा नै मेरो मुख्य रुचि हो । त्यसैको आधारमा मैले नियात्रा लेख्ने प्रयास गरेको छु ।

नयाँ पुस्तालाई नपढी नहुने पुस्तकको रूपमा कुन–कुन पुस्तकहरू सिफारिस गर्नुहुन्छ ?

  • टोनी हेगनको Nepal: The Kingdom in the Himalayas, Tony Hegan
  • मदनमणि दीक्षितको हिन्दु संस्कृतिको परिशीलन
  • बालकृष्ण पोखरेलको खस जातिको इतिहास
  • डी.एल. स्नेलग्रोभको Buddhist Himalaya
  • जनकलाल शर्माको हाम्रो समाज: एक अध्ययन
    तपाईँका हालसम्म प्रकाशित कृतिहरू के के हुन ?
    १.तिब्बत यात्रा –२०७२
    २.डोल्पो: विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय–२०७२
    ३. श्वेत पर्वत–२०७८
    ४. Journey to Tibet –२०७८
    ५. कर्णालीमा प्रचलित दर्शन–परम्परा–२०७८
    ६.पत्रकार आचार संहिता र व्याख्यात्मक टिप्पणी २०६६ सह लेखन,
    ७. विपत् पत्रकारिता २०७३ सह लेखन
    ८. विविध कथा, कविता, र निबन्ध विभिन्न साहित्यिक पत्रपत्रिकामा प्रकाशित हुने गरेका छन् ।

तपाईँको पछिल्लो साहित्यिक योजनाहरू के–के छन् ?
म मुख्यतया: नियात्रा लेखनमा नै केन्द्रित रहेको छु । अब मैले पूर्वी हिमाली क्षेत्र गौरीशंकर देखि पूर्व कञ्चनजङ्घासम्मको भाग समेट्ने गरी नियात्रा लेख्नु पर्ने छ । त्यसपछि मनासलुदेखि पूर्व र गौरीशंकर देखि पश्चिमको भाग समेट्ने छु । तिब्बत यात्रामा हुम्लाको खण्ड परेको छ । त्यसैले डोल्पादेखि पश्चिम मुगु, जुम्ला, हुम्लाको सिम कोट, रारा क्षेत्र समेटेर राराको सेरोफेरोको पनि नियात्रा कृति नै तयार गर्नु पर्ने छ । मेरा धेरै कविता, कथा र निबन्ध विभिन्न रचना, जनमत, अभिव्यक्ति, दायित्व, मधुपर्क आदि साहित्यिक पत्रिकामा प्रकाशित छन् । तीनलाई सङ्कलन गरी क्रमशः पुस्तककै रूपमा प्रकाशित गर्ने योजना रहेको छ ।

स्रष्टा र सिर्जनाको सम्बन्धलाई तपाईँ कसरी हेर्नुहुन्छ ?
स्रष्टाले नै सिर्जना गर्ने हो । स्त्री–पुरुषको मिलन पश्चात मानव जीवन प्राप्त हुन्छ । त्यसमा विभिन्न भौतिक तत्वको सम्मिश्रण रहेको हुन्छ । मानव जीवन भनेको सचेत जीवन हो । त्यस सचेत प्राणी मानवले आफूm वरपरको वातावरणको आधारमा आफ्नो अनुभवलाई विभिन्न विधामा सिर्जना गर्न सक्षम हुन्छ । स्रष्टाले समग्र विश्व, जीवजन्तु, वनस्पतिका साथै मानव जातिलाई सही मार्ग देखाउन सिर्जना गर्दछ । सबै मानिससँग सोच्ने, सिर्जना गर्ने आआफ्नै प्रकारको सृजनशील क्षमता हुन्छ तर कतिले त्यसलाई बाहिर ल्याउँछन् भने कतिले आफ्नो मनमनै सिर्जना गरेका हुन्छन् बाहिर पुस्तकाकारका रूपमा ल्याएका हुँदैनन् । स्रष्टाले भोगाई, अनुभव, परिवर्तन, समग्र विश्वको हितार्थ सिर्जना गर्दछ । मानव स्रष्टाबाट मात्र सिर्जना सम्भव छ । अरू कुनै काल्पनिक शक्तिबाट सिर्जना हुन सक्दैन ।

तपाईँसँग के कति पुस्तक रहेका छन् ?
सङ्कलित पत्रपत्रिकाहरू, साहित्यिक पत्रिकाहरू ग्रामीण क्षेत्रमा दिने गरेको हुनाले धेरै सङ्कलन छैन । साहित्य र दर्शन गरी करिब पाँच सय, पत्रकारितासँग सम्बन्धित करिब तीन सय र साहित्यिक पत्रपत्रिका करिब दुई सय गरी एक हजार मात्र पुस्तक रहेका छन् ।

तपाईँको जीवनमा सानैदेखि कोही रोल मोडेल छ, जसले जीवन यात्रामा निरन्तर सकारात्मक प्रेरणा दिएको होस् ?
मलाई पदम पानी उपाध्याय पराजुली मेरो हजुरबाले अक्षरारम्भ गराउनु भएको हो । मेरो आमा तुलसी उपाध्याय पराजुली र बुबा धनपति उपाध्याय पराजुलीले पढ्नु भएको थिएन । उहाँहरू कृषक हुनुहुन्थ्यो, दुवै औँठा छाप । उहाँहरू दुवैले व्यवहारबाट खारिएर कण्ठाग्र भएका व्यवहारिक ज्ञान मलाई सिकाउनु हुन्थ्यो । जीवन वारे ज्ञान दिनुहुन्थ्यो, के गर्नु उपयुक्त हुन्छ र के गर्नु नराम्रो हो भन्ने कुरा कुटो, कोदालो, घाँस, दाउरा, खेतीपाती गर्दा भन्नुहुन्थ्यो । सानो सफलतामा हौसिने र असफलतामा खुम्चिने गर्न हुँदैन भन्नु हुन्थ्यो । बाँचुन्जेल इमानदार भएर मेहनत गर्नु पर्छ भन्नु हुन्थ्यो । चेतनशील प्राणी मानव जाति भएर जन्मेपछि समाजलाई दीर्घकालसम्म सही बाटोमा डो¥याउन सक्ने योगदान दिनु पर्छ । कसैलाई दुःख र पिडा पार्ने काम गर्नु हुँदैन यस्तै कुराहरू दस कक्षा पढ्ने बेलासम्म दिमागमा घुसेका रहेछन् । मैले खासै उपलब्धि हुने कार्य गर्न सकेको छैन । तर आज म जे जस्तो छु, जे जति गरेँ, यो जीवन यात्रामा निरन्तर सकारात्मक प्रेरणा दिने मेरा मातापिता नै हुन् । जसलाई मैले दसकौँ पहिले नै सधैँको लागि बिदा गरेको छु । तर मैले उहाँहरूले म सानो छँदा भनेका कुराहरू, निर्देशनहरू हरेक दिन बिहान सम्झेर मात्र मैले मेरो दैनिकी प्रारम्भ गर्छु ।

पार्वती खोज्दै शिव शिवपुरीमा

प्रकाशित तथा साभारः रचना साहित्यिक पत्रिका अङ्क १७८ भदौ–असोज २०७९
निवन्ध


असारको दिन थियो । रातभर पानी परे तापनि उत्तरी उपत्यकाको विहान भने उज्यालिएको थियो । चन्द्रगिरितिर कताकति नीलो आकास देखिन्थ्यो । फुलचोकी बादलको अँगालोमा बाँधिएको थियो । तर गुर्जु भन्ज्याङ, विष्णुद्वार, बागद्वार, तारेभीर, मूलखर्कतिरबाट देखिने वर्खाको हरियालीयुक्त पहाड र गगनचुम्वी भवन देख्दा बाहिरी रूपमा भानुभक्तले भनेझैँ प्राचीन नेपाल खाल्डो अलकापुरीनै झल्किन्थ्यो । ठीक त्यसैबेला, शिवपुरीको यात्रामा निस्केका यात्रुले पोखरीमा लम्पसार परेर व्रह्माण्डलाई नियालीरहेका वुढानीलकण्ठलाई नमन गरे अनि उकालो उक्ले ।
जगतको संरक्षणकर्ता वुढानीलकण्ठ विष्णु शिवपुरी क्षेत्रका पनि संरक्षक हुन् । यो शिव र विष्णु दुवैको सम्मान गरिएको क्षेत्र हो भन्ने कुरा नामबाटनै थाह हुन्छ । वुढानीलकण्ठमा रहेको विष्णुको ढुङ्गाको विशाल र सुन्दर मूर्ती करिव १ हजार ५०० वर्ष पहिले लिच्छविकालमा बनाएर स्थापना गरिएको हो भनिन्छ । चार हातमा शङ्ख, चक्र, गधा र पद्य लिई सानो पोखरीमा नागले घेरिएका उनी विश्राम गरेको अवस्थामा छन् । पुराणकथानुसार उनको वासस्थान क्षीर सागर हो । समुद्रमा नागको विछौँनामा सुत्ने विष्णुको नाइटोबाट कमलको पूmल निस्क्यो । त्यसबाट ब्रह्मा उत्पन्न भए । अनि ब्रह्माले जगतको सृष्टि गरे भन्ने कथा पुराणमा छ । स्व. मदनमणि दीक्षितका अनुसार विष्णु पश्चिम एसियाबाट पूर्व आएका हुन् । शिव चाहिँ हिमालय क्षेत्रका हुन् ।
साथीलाई लाग्न सक्छ, पशुपतिको उत्तरी क्षेत्रमा बागमती नदीको शिर रहेको पहाडको नाम शिवपुरी कसरी रहन गयो त ? शिवपुरी, बागद्वार र पशुपति के हो त ? भन्ने जिज्ञासा पनि त लाग्ने नै भयो । त्यसबारे एकादेशको कथा यस्तो छः
एक दिनको कुरो हो । शिव कैलासमा आफ्नो परिवार र गणसँग सुखसँग बस्थे । हिउँ कम हुने वर्खा ऋतुमा शिव, पार्वती, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, किरात, खस आदि सहित मनोरञ्जनको लागि स–परिवार आफ्नो घर कैलासको परिक्रमा गर्न निस्के । उनीहरू आजको डोल्मा ला (५६३० मिटर) त्यसबेलाको शङ्कर भन्ज्याङ पुगे । त्यसबेला पार्वतीलाई सास फेर्न केही कठीन भयो । वरपर पानी थिएन । शिव भने सुन्दर मौसमको कारण अत्यधिक प्रशन्न भई ब्रह्मा र विष्णुलाई पार्वतीको हेरविचार गर्न लगाई आपूmले शिवबुटी बनाई दुईचार सर्को तानी सोही धुनमा कैलास परिक्रमामा ध्यानमग्न भए । उता पार्वतीलाई व्रह्मा, विष्णु, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर सबै मिलेर शिव भन्ज्याङ पार गराई केही तल झारे । पार्वतीको तीर्खाको पिडा अन्तरहृ्रदयबाट थाह पाई शिव भन्ज्याङको केही तल पूर्वी कुनामा व्रह्माले गौरी कुण्ड ( सानो कुण्ड आज पनि देख्न सकिन्छ) को निर्माण गरे । पार्वतीले पानी पिए पछि उनमा स्पूmर्ति आयो । सबै नाचगान गर्दै झरे (मानसरोवरको उत्तरमा रहेको आजको दारचेनतिर) ।
उता शिवजी शिवबुटीको धुनमा पार्वती वेपत्ता भइन् भन्दै कैलास पर्वत पार गरी, विशाल हिमगिरी नाघेर दक्षिणपूर्व जाँदा अलकापुरीको उत्तरमा रहेको थुम्कोमा पुगे । त्यहाँ पुग्दा शिवबुटीको असर कम भै सकेको थियो । पार्वती र गणका सदस्य कहाँ होलान भनि अन्तरदृष्टिदिँदा पार्वती त उनलाई खोज्दै कैलास नाघेर गौरी पर्वत नजीक पुगेको देखे । चारैतिर पहाडै पहाडले घेरिएको, मानसरोवर जत्रै ताल भएको अतिनै सुन्दर उपत्यकाको टुप्पोमा शिव पुगेका थिए । उनले त्यहीँ केही कन्दमुल खाई ध्यान गरे । शिवलाई खोज्दै त्यहाँ पुगेका यक्ष, गन्धर्व, किरात, खस त्यसै उपत्यका वरपर बस्न थाले । शिव बसेको पहाडको फेंदमा उनका गणले पुर बसाए । त्यसबेलादेखि त्यस पहाडको नाम शिवपुरी रहन गयो । त्यसबेलादेखि आजका दिनसम्म कसैले आफ्नै पार्वती खोज्दै त कोही सांसारिक भोग र मोहबाट मुक्त हुन शिवपुरीमा तपस्या गर्न पुग्ने गर्छन, शिवपुरी बाबा, टोडके बाबा, योगी, भोगी तथा युवायुवती ।
पार्वतीलाई भेटन शिव पूर्वतिर लागे । पार्वतीले थकाईमार्न विश्राम गरेको पहाडलाई ‘गौरी’ पहाड भनि नामाकरण गरियो । शिवको प्रतिक्षामा बेसेकी पार्वतीसँगै अर्को त्यस्तै हिमाच्छदित पहाड थियो जहाँ शिवले एक रात विताएका थिए । भोलिपल्ट विहान सुर्योदयसँगै शिवले पार्वतीलाई नजिकै जोडिएको हिमालमा देखे । दुवै जनाको भेटभयो । एकअर्का अँगालोमा बाँधिए । त्यस पछि शिवले रातकाटेको हिवैहिउँले भरिएको सेतो पहाडको नाम शङ्र रहन गयो । कालान्तरमा त्यस वरपर बस्ने शिवगण, दैत्य, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर र मनुश्यले त्यसलाई गौरीशङ्कर भनि पूजागर्न थाले । जुन आजको नेपालको दोलखामा गौरीशङ्कर हिमालको नाममा प्रख्यात छ । अर्को एउटा कथामा शिवपुरीको उपत्यकालाई खेतीयोग्य बनाउन शिवले आफ्नो शिरबाट बागमती र विष्णुमतिको सृष्टि गरी आपूm पशुपतिमा गई बसे । यो एउटा कथा हो । त्यहाँ भौगोलिक, प्राकृतिक, सांस्कृतिक र जातिगत सत्यता भने प्रसस्त छन् ।
शिवपुरी चुली हिडेका यात्रुले विष्णुलाई ढोगे । आशिर्वाद लिई यात्रामा पेट पूजा गर्न मन्दिर छेउ फलपूmल, विस्कुट, दालमोठ र पानी किने । झोलामा हाले । आफ्नो फोहोर आफैले बोकेर फिर्ता ल्याउनु पर्ने नीति पारित गरेपछि उकालो लागे पानी मुहान तिर ।
शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वार नजिकै पानीमुहान छ, त्यहाँबाट गुर्जुभन्ज्याङ, सुइरेचौर र ककनीतिर जान सकिन्छ । वन घना छ । राजधानीको त्यो बिच्र्याटलाग्ने कोलाहलपूर्ण डाउन–टाउनबाट पाँच किलोमिटरको दुरीमा अति मधुर, शान्त, सुमधुर, पानीको कलकल, जुरेलीको चिरबिर, रुखका पातहरूको फिरफिर, जनावरको स¥याक–सुरुक र लस्याक–लुसुकपूर्ण वातावरणमा पुग्ने ठाउँ हुनु राजधानीबासीको लागि अपुर्व अवसर हो । तर त्यस्तो ठाउँमा आपूmले ल्याएको प्लास्टिकहरू वनको छातिमा फाल्दा मन नदुख्नु अपराधि प्रवृत्ति हो ।
निकुञ्ज कार्यालय नजीकका रुखमा रुखको वैज्ञानिक र नेपाली नाम लेखिएका सूचना किलासँगै टाँसिएका थिए । रूखलाई दुखेर हो कि रुखको आँशु तलसम्म झरेको देखिन्थ्यो । अरब गएको छोरोको लास काखमा लिएर बसेकी एक्ली आमाको आँशुको त यहाँ अर्थ छैन भने किला ठोक्दा झरेका रुखका आँशुको के कुरा ?
अग्ला रुखहरू वर्खाको पानीले स्नान गरेर यति सुन्दर देखिएका थिए तिनले वाश्तवमै चुमनुर्वी उपत्यकाकी तरुनीको सौन्दर्यलाई विर्साउथे । घाम बादलभित्र गुम्फिए पनि हावाले विश्राम गरेकाले हपक्क गर्मी थियो । प्रवेशद्वार नजिक पानी मुहानको पानी ल्याएर बनाईएको कलात्मक ढुङ्गे धारोले लिच्छविकालीन सभ्यताको झल्को दिन्थ्यो । कलिला सहरीया युवायुवतीलाई धाराको पानीले प्रेमिल छेपा–छेपमा रङ्गिदै सेल्फिन भरपुर अवसर दिन्थ्यो ।
एक सय रुपँैयाँको टिकट सेनाको जाँचकीलाई देखाएर यात्रु निकुञ्ज भित्र पसे । ‘आफुसँग लगेको प्लास्टिकजन्य फोहोर आफै फिर्ता ल्याउनु होला, हजुर । ’ जवानले शिष्ट शैलीमा आग्रह गरे ।
निकुञ्जको अग्निरेखा (ँष्चभष्लिभ)को बाटो हुँदै उनीहरू धकेलिए । आधा घण्टा नहुँदै पसीनाले निथु्रक्क पार्न थाल्यो, पानी पिउनु पर्ने, विस्कुट टोक्नु पर्ने अवस्था आयो । रुखले आकाश देखिदैन्थ्यो । चराहरू डाली–डाली नाच्दै थिए । झाडी बाक्लियो । पसिनाकै कुराकानीमा अग्ला जय, नेपाली उचाइका प्रतिक र प्रधानबीच बल्ल परिचय भयो । उनीहरूको मुल थलो क्रमशः खोटाङ र रामेछाप थियो । वर्खाकै दिन किन नहोस् हिंड्न पाएकोमा प्रसन्न देखिन्थ्यो सबैको अनुहार ।
पसीना बगाउन आएका शहरीयाहरू । मानो छरेर मुरी उब्जाउने बर्खाको बेला खेतमा हलो जोतेर, धान रोपेर, घाँस काटेर पसीना बगाएको भए सायद त्यसको परिणाम वहुगुणी हुन्थ्यो । तर त्यहाँ तिनीहरूको पसीना आफ्नो शरीरमा भएको चिनी कारकाना कमजोर पार्न थियो । पसीना नझारेमा सेकुवा, व्हिस्कि र वियर तान्नेहरू छिटै यमराजको प्रिय बनिदिन्छन् । त्यसैले शहरीयाहरू धोक्छन् र त्यसलाई पचाउने निहुँमा कुद्छन् ।
झ्याउँकिरीको आवाज झ्याउँ–झ्याउँ झन्केको थियो । मित्र प्रधान पसिनाले लुछुप्पै भिजे । स्याँ–स्याँ गर्दै बिना चिनीको विस्कुट टोके, घत्घती पानी पिए । बुढानीलकण्ठ मन्दिरबाट नै उकालिएकाले एक घण्टा हिडेका थिए ।
अति सामान्य त्यो हिडाई पनि मित्रलाई गाह्रै परे जस्तो भयो । मित्र प्रधानको कन्चेटबाट असारे झरीमा झरेको झरीझैं पसीना झ¥यो । विस्तारै हिडेर उनीहरू शिवपुरी चुली र नागी गुम्बा जाने दोबाटोमा पुगे ।
यात्राको प्रारम्भ मात्र भएको थियो । शरिरले असहज मान्दै थियो । मनमा एक थोपो पसीना थिएन तर तनमा थियो । बाक्लो वनमा भलाकुसारी गर्दै, जीवनका प्रेमिल कथा एक–अर्कालाई सुनाउँदै चराहरूको चिरबिर, चितुवाको हेराई, मृग र बदेलको लुकाछिपी, झरनाको झरझर र रुखका पातहरूको फिरफिरे धुनसँग पाईला चाल्ने रहर बोकेरनै यात्रा तय गरेका थिए, उनीहरूले । तर यात्रा आपूmले सोचे जस्तो कहाँ हुन्छ र ?
त्यसबेला मनको भाव र शरीरको शक्तिको यथार्थता केलाएर निर्णय गर्नु पर्ने हुन्छ । पसीना तरतरी चुहिने नाके उकाली त शुरु हुदै थियो । जङ्गलको बीचमा पुगेर फर्कँदा उकालो उक्लने र ओरालो ओर्लने दुवै थरीलाई नमज्जा हुन्थ्यो । त्यसैले प्रधान निकुञ्जको प्रवेश द्वारतिरै फर्के । अन्य उकालो लागे । नजिकै छाप्रो थियो । त्यहाँ प्लास्टिकका बोतल, प्लास्टिकका झोला, विस्कुटका खोस्टा, वियरका बोतल छरपस्ट छरिएका देखिन्थे । त्यसले वैदिक युगका सभ्य पुर्खाका सन्तान एक्काइसौं शताब्दीमा आईपुग्दा जङ्गली हुन पुगेछन् भन्ने छर्लङ्गिन्थ्यो ।
डाउनटाउनमा फोहोर देखेर अत्तालिएका प्रतीक निकुञ्ज परिसर पनि सफा नदेख्दा धोबीको कपडाझैँ निचोरिए । हाम्रोमा सभ्यता र संस्कारमा खिया लागेको छ । जिम्मेवारी व्रह्मनालमा लम्पसार छ । इमानमा विर्को लागेको छ । वागद्वारको मुलनै फोहोर भयो भने बागमती सभ्यता भनेर फलाक्दैमा पानी सफा हुन्छ र ?
त्यो दिन बासिबिदो परेकोले लफलफे चिसो थिएन । जुकाहरू पनि पार्टी र सरकारी कार्यालयतिर पो गएछन् कि बाटोमा देखिएनन् । वर्खाको पानीले गलेका पातपतिङ्गरको थुप्रो, छाता जस्तै उभिएको च्याउ, स–साना खोल्सिबाट बगेको कलकले पानी वरपर देखिन्थ्यो । त्यस्तैमा जयलाई एउटा जुकोले चुम्बन गरेछ ।
तल्लो देउराली नपुग्दै जयले केरा खोल्स्याउने कुरो निकाले जबकी उनले टन्न भात खाएको सूचना दिएका थिए । बिना चिनीको विस्कुट टोक्दै प्रतीकले उनलाई साथ दिए । ठाडो उकालो तुरे पछि तल्लो देउराली आयो जुन नागी गुम्बाको पछाडिबाट ठडिएको थियो । देउराली बारे बहस भयो । के हो त देउराली भनेको ?
एउटाले –पहाडको ठाडो लमतन्न परेर चुलिएको पखेरो जहाँ पोखरी, मौलो हुन्छ र सन्तान सुख, खेतीपाती र पशुपालन राम्रो होस् भनेर वर्षमा एकपटक पूजा गरिन्छ त्यसलाई देउराली भन्छन् भन्यो । दोस्रोले–पहाडको अग्लो ठाउँ जहाँ बाटोको अन्त हुन्छ, जहाँ यात्रीले पाती, रुखको हाँगो, ढुङ्गा चढाउछन्, त्यो देउराली हो । अर्कोले मोवाइलमा भएको शब्दकोश घिसार्दै भन्यो– डाडो वा भन्ज्याङ परेको ठाउँलाई पनि देउराली भनिदो रहेछ ।
नेपाली प्रकृतिपूजक हुन् । प्रकृतिमा निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ । जन्म, मृत्यु, वनस्पति, बाढी, पहिरो, ऋतु परिवर्तन, भुकम्प आदि घटनाहरू प्रकृतिमा हुने निरन्तर गतिको कारण भएका हुन् । त्यो गतिलाई पहिचान गरी मानिस जब सभ्यताको सिँढी उक्लँदै गयो तब प्राकृतिक प्रलयबाट बाँच्न मानिसले नदी, हिमाल, पहाड, मैदान, वनस्पति, चट्याङ, सूर्य, चन्द्र, पृथ्वी, वायु, अग्नि आदि तत्त्वहरूको पूजा गर्न थाल्यो । दसौँ हजार वर्ष पहिले प्रारम्भ भएको प्रकृति पूजा आज पनि नेपालको विभिन्न भुभागमा विभिन्न विधिबाट गरिँदै आएको छ । देउरालीमा गरिने पूजा पनि त्यस मध्यको एक हो । मानिसले चढाउँदै गएको ढुङ्गा, काठ आदि वस्तुको थुप्रो हुँदै गयो र पछि त्यसले वनदेवीको रुप धारण ग¥यो ।
देउरालीमा पुग्दा सबै खुशी भए । देउरालीदेखि बागद्वारसम्मको बाटो सजिलो तेर्पाए थियो । वर्खाको हरियो वनले उनीहरूलाई स्वागत त गरेकै थियो । त्यसमाथि सेतो वादलको बाक्लो भुल्काले घाम छेकेर शितल बनाएको थियो ।
यहाँ जंगली जनावर त होलान् नि, स्याँ–स्याँ गर्दै प्रतीकले सोधे ।
पथ प्रदर्शकको जिम्मालिएझैँ गरी अर्कोले भन्यो– बुझ्यौं प्रतीक, पहिले यो शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जमात्र थियो । अहिले यसैमा नागार्जुन पनि थपेर शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज बनेको छ । यसको कुल क्षेत्रफल १ सय ५९ वर्ग किलोमिटर छ । यहाँ २ हजार १२२ प्रकारका रुख विरुवा छन् । त्यसमध्ये १ हजार २५० त पूmलफुल्ने रुख तथा विरुवा छन्, जसमध्ये ५७ थरीका औषधिजन्य वृक्ष छन् । तिमीले काठमाडौंदेखि नजीक छ भनेर हेपेका हौला । यही जङ्गलले त तिमी डाउनटाउनका वासिन्दाले उत्सर्जन गरेको प्रदुषण निलेर सास फेर्न अक्सिजन दिएको छ । कि कसो हो ?
साथीको कुरा सत्य थियो । त्यसैले कोही बोलेनन् । हो, वनस्पति फ्लोरा (ँयिचब) मा त अचम्मै धनि छ नि यो निकुञ्ज । त्यतिमात्र कहाँ हो र ? यो निकुञ्ज त कञ्चन पानीको भण्डार पनि हो जहाँबाट ऐतिहासिक र धार्मिक महत्व भएका बागमती, विष्णुमती, रुद्रमती, नागमती, स्यारमती, साङ्ला, टुसाल लगायत थुप्रै नदी, खोला र नाला छन् । धेरै गाउँ र शहरमा यिनै नदीको ताजा पानीलाई खाने पानीको रुपमा प्रयोग गरिएको छ । यो निकुञ्जले पर्यावरणमा सन्तुलन ल्याउन महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ । चारैतिरबाट वनले घेरीएको हुनाले पनि राजधानीले सास फेर्न सकेको छ, जयले थपे ।
फेरि विस्कुट टोक्ने काम भयो । जीवजन्तु फोना (ँबगलब)को बारेमा प्रतीकको प्रश्न बाँकी थियो । यो निकुञ्जको सीमा काठमाडौं, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक र धादिङसँग जोडिएको छ । निकुञ्ज प्रभावित क्षेत्रमा तामाङ्, गुरुङ, नेवार, क्षेत्री, बाहुन आदि जातिको बसोबास छ । चितवन र वर्दियामाझैँ यहाँ पनि यहाँका बासिन्दा जङ्गली जनावरबाट पीडित छन् । निकुञ्जका अनुसार यहाँ २४ थरीका जनावरको बसोबास रहेको छ । सानो फुस्रो चितुवा सहित नौ थरीका जनावर लोपोन्मुख अवस्थामा रहेका छन् । चितुवा, बन विरालो, हिमाली कालो भालु, घोरल, मृग, साम्बर, बदेल, आसामी बाँदर आदि ठूला जनावर यहाँ घुमफिर गर्छन् । त्यसै गरी १ सय ६ थरीका पुतली, ३ सय १८ थरीका चराचुरुङ्गीको घर यही हो । त्यसमध्ये १ सय १७ थरीका चरा वसार्इं सरेर आउने गर्दछन् । त्यसैले यो निकुञ्ज वनस्पति र जंगली जीवजन्तु र चराचुरुङ्गीमा पनि उत्तिकै धनि छ, जयले बिटमारे ।
वाश्तवमा उनीहरू विस्तारै हिड्दै, यी सबै कुरा पनि गर्दै थिए । त्यसैले थकाईको महसुस गरेका थिएनन् । देउराली पछि सानो खोल्सी तरे । उकालो लागे । कटुसका बडेमाका रुखले सूर्यको किरण जमिनमा पर्न रोकेको थियो । त्यस्तैमा तिनीहरू खुला ठाउँमा पुगे जुन बागद्वार नजिक थियो । मौसम खुलेको बेला त्यो खुला ठाउँबाट गौरीशङ्कर हिमालका जोडी देख्न सकिन्छ ।
वागद्वार पुगेपछि उनीहरू अचाक्ली रमाए । नयाँ ठाउँमा पुग्दा रमाउनु स्वभाविक हो । वागद्वार नेपालको बागमती नदीको शिर हो, जुन शिवपुरी पहाडको शिरवाट निस्केको छ । बागमती एक नदीमात्र नभएर मानव सभ्यता र संस्कृति को जननी हो । त्यसका अतिरिक्त यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने विभिन्न जातजाति, हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बिको भरोसाको केन्द्र पनि हो । वागद्वारमा विभिन्न धार्मिक आस्था भएका स्थानीयले आफ्नो परम्परा अनुसार चाडपर्व मनाउने गर्दछन् । हजारौं वर्ष पहिले जव मानिसले प्रकृतिनै जननी हुन्, प्रकृतिको संरक्षण विना जीवजन्तु र वनस्पति रहन सक्दैनन् भन्ने जाने त्यसबेलादेखि प्रकृतिपूजाको शुरु भयो र आजसम्म त्यो चलिरहेछ । पृथ्वीलाई प्राणी र वनस्पतिको घर बनाईराख्न पुर्खाले प्रकृतिको पूजा गरे । त्यसको मर्म मानिसले बिर्सेको हुनाले आज पृथ्वी तातेको छ । युरोप र अमेरिकामा तातो वायुको कारण हजारौं मानिसको मृत्यु भएको छ । प्रलयको घण्टीको आवाज पृथ्वीमा घन्केको छ ।
स्याउ र विस्कुट सँगसँगै टोक्दै जयले भनेको कुरा गहिरो गरि मनन गरे । प्रतीक भने बाघको टाउकोको आकृति भएको तथा वाघको मुखबाट कलकली बगेको पानीको धारोमा पुगेर धार्मिक स्नान गरे । शिवपुरीको शीर तिरबाट सानो खोल्सीहुँदै आएको पानीलाई त्यसस्थानमा वाघको टाउकोको आकृति बनाएर बाघकै मुखबाट पानी झरेको बनाईएको छ, जस्ले बाघको मुख मूल भएर निस्केर बगेको नदी भयो र त्यसलाई बागमती नदी भनियो । शिवपुरी बाघको वासस्थान हो, वाघको वासस्थानमा मूल भएकाले बागमती भयो । जे होस, बागद्वार वरपर रहेका स–साना गुफामा भक्तालुले चढाएका ध्वजा, लुङ्दार, मूर्ति, तपस्थल, र पोखरी रहेको छ । प्रतीकले भिडियो र तस्वीर बनाए पछि उनीहरू उकालो लागे शिवपुरी चुलीतिर, जहाँ पार्वती खोज्दै कैलासबाट शिवजी त्यहीं बसी ध्यान गरेकाले शिवपुरी भनिएको थियो ।
बागद्वार नजिकै सन्यास आश्रम र सानो बौद्ध विहार रहेको छ । त्यहाँ कहिलेकाहीँ नेपाल र भारतका योगी, सन्यासीहरू शिवलाई जगाएर शिवधाम पुग्न ध्यानमा बसेका हुन्छन् । योगीहरू भएको समयमा त्यहाँ तीन–चार जनालाई खान र बस्न पनि मिल्दछ । त्यहाँबाट पुर्वतिर चिसापानी, मूलखर्क र उत्तरतिर शिवपुरी चुली जाने बाटो छुट्टिन्छ ।
कटुस, लालीगुराँसका रुख र निगालो घारीको वन देखियो । सिँढीको बाटो कटुसको रुखको टुप्पोतिर ठडियो । त्यो अन्तिम उकालो थियो । बागद्वारबाट करिव पैतालिस मिनटमा उनीहरू शिवपुरी चुलीमा पुगे ।
जय र प्रतीकको लागि शरीरले उकालो थेग्छ कि फिर्ता पठाउछ भनेर शरीरको क्षमता जाँच्ने बलमिटर पनि थियो शिवपुरीको यात्रा । उनीहरू त्यहाँपुग्दा शिवपुरी बाबा जालीभित्र गुपचुप बसेका थिए । असारे बादलले वरपरका सबै पहाडलाई गर्लम्म अँगालोमा बाँधेको थियो । हिउँदमा नीलो आकास भएको बेला हुन्थ्यो भने त्यहाँबाट अन्नपूर्ण दोस्रो, हिमालचुली, मनास्लु, लाङ्टाङ, जुगल जस्ता विशाल र सुन्दर हिमाल श्रृङ्खलाको ताँती लामलागेर उभिएको दृश्य देख्न सकिन्थ्यो । त्यसबेला त्यो दृश्य देखेझैँ गरी खुशी भएका थिए वर्खाको बेला पनि शिवपुरीको चुलीमा पुगेको भएर प्रतीक र जय ।

काठमाडौं उपत्यकाको दोस्रो अग्लो चुली शिवपुरीको उचाइ २७३२ मिटर छ भने सबैभन्दा अग्लो फुलचोकीको उचाइ २७९१ मिटर रहेको छ । चम्पादेवी, चन्दागिरी, नगरकोट, मणिचुड, ककनी, जामाचो अन्य चुलीहरू हुन् जहाँबाट हिमालयको लामो श्रृङ्खलाका साथै उपत्यकाको पानोरामिक दृश्य देख्न सकिन्छ । शिवपुरी चुलीबाट पश्चिम–दक्षिण हुँदे विष्णुद्वार पुग्न सकिन्छ ।
शिवपुरी वावा जो भारतबाट आई चुलीमा पुगेर ध्यान गरेका थिए उनको शालिकको तस्वीर लिए । शालिकमा दिइएको जानकारी अनुसार उनको जन्म सन् १८२६ मा भएको थियो भने उनले सन् १९६३ मा समाधि लिएका थिए । त्यसलाई पत्याउने हो भने उनी १३७ वर्ष बाँचे । उनी ख्यातीप्राप्त योगी थिए भन्ने कुरा भारतका तत्कालिन राष्ट्रपति तथा दार्शनिक डा. सर्वेपल्लि राधाकृष्णन यहाँ आएर उनलाई भेटेकोबाट पनि थाह हुन्छ । उनलाई पशुपतिनाथ क्षेत्रको ध्रुवस्थलीमा समाधिस्थ गरिएको छ ।
त्यहाँबाट विदा भएर धर्मशालामा झरे । लामा तथा सेता दाह्री पालेका बाबाजीसँग गफ गर्दै चिया पिए । शिव प्रसाद ग्रहण गरे । आकाशमा ठूलो गर्जन सुनियो । असारको महिना भए तापनि त्यसबेलासम्म पानी परेको थिएन । झर्दै गर्दा पानी प¥यो । त्यो पनि प्रतीकलाई नौलो भयो, छाता ओढेर पनि हाइक ग¥यौँ भनेर सहपाठीहरूलाई गफ हाँक्न उनले सेल्फि हाने । त्यसदिन वुढानीलकण्ठ मन्दिरमा झर्दा उनीहरू करिव २० किलोमिटर हिँडेका थिए ।
तीनै जनाले फर्केर शिवपुरी चुलीलाई हेरे । शिवपुरीका थुम्का पनि शिव र पार्वती जस्तै देखिए । पानी मुहान क्षेत्रको वन भने त्यसैमा टाँसीईरहुँ जस्तो लाग्ने गरी गाढा हरियो देखियो । ठीक त्यसैबेला गोधूलितर्फ धकेलिँदै गरेको सूर्यको किरण एउटी सुन्दरी यौवनाको छातिमा पहेंलो पछ्यौंरी टाँसिएझैँ टपक्कै टाँसियो । गाढा हरियो वन सुनौलोरङ्मा परिणत भयो । त्यो सुनौलो किरण लम्पसार परेर सुतेका वुढानीलकण्ठको निधारमा प¥यो । उनी मुसुक्क मुस्काएझैँ गरे । त्यही बेला ती तीन यात्री सार्वजनिक बसबाट दक्षिणतिर लागे, मानिसहरूको भीडमा । फोहोरको दुर्घन्धित चुलीमा । मन्दिरै–मन्दिरको शहर कान्तिपुरी नगरीमा ।
असार ३०, २०७

यायावरीय–अनुसन्धानात्मक नियात्राकृति ‘श्वेत पर्वत’


ठाकुर शर्मा भण्डारी

हर्दिक धन्यवाद समीक्षक, समालोचक, कवि एवम् साहित्यकार श्री ठाकुर शर्मा भण्डारीज्यू तथा रचना साहित्यिक पत्रिका परिवार । रचना अङ्क १७७ बाट साभार

१. विषयप्रवेश
‘चरैवेति चरैवेति’जस्तो जीवन चक्रका अनुयायी बाह्य जगत् (प्रकृति)मा पनि भ्रमणशील छन् – कतिपय व्यक्तित्वहरू । ‘परिवर्तिनि संसारे’ अर्थात् ः परिवर्तनशील संसारको नित्य–नूतनता परिभ्रमण गर्ने मानवीय स्वभावका अनुयायीबाट लेखनको माध्यमबाटतत्तत् स्थानको भ्रमणानन्द गराउनु पनि महान् कार्य हो । नेपाली भाषा–साहित्यको स्वरूप देखिनु अघि यात्राका लेखोटहरू पाइएको सन्दर्भ भाषाशास्त्रीहरूको अनुसन्धानबाट प्राप्त भइसकेका छन् । यस नेपाली भाषा–साहित्यको सन्दर्भमा गगनिराजको यात्रा, जङ्गबहादुरको बेलायत यात्रा आदि प्राचीन कालखण्डका यात्रावृत्तान्त उल्लेख्य उपलब्धि मानिएका छन् । वर्तमान समयमा पुरातात्त्विक विषयको चर्चा होस् वा यात्रासाहित्यको विषयका साथै नेपाली भाषा–साहित्यमा महनीयकार्य गर्ने योगी नरहरिनाथ, पूर्णप्रकाश नेपाल यात्री आदि व्यक्तित्वबाट साहित्यिक उपलब्धि हासिल भएको छ । अहिले नेपाली भाषा–भाषीहरू संसारभरि फैलिएका छन्, भाषा–साहित्यको विकास प्रभावकारी रूपमा भएको पनि देखिन्छ । विविध पेसामा रहेका नेपालीहरूले आफ्नो यात्रासम्बन्धी विवरण लिपिबद्ध नगरे पनि साहित्यिक क्रियाकलापमा लोगेका र आफन्तलाई भेट्न जाने यात्रीहरूले भने यात्राको अनुभूतिलाई लिपिबद्ध गरी धेरै नियात्राका पुस्तकहरू प्रकाशित हुने गरेका छन् । अहिले नियात्रा लेखनको क्रमले व्यापकता पाएको सर्वविदित छ ।
२. नियात्राकार परिचय
कथा, कविता, समीक्षा, निबन्धादिको लेखनबाट पत्र–पत्रिकामा छाएका एवं केही वर्षको अन्तरालमा भ्रमण तथा लेखन गरी नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा चर्चित एवं स्थापित नियात्राकार विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली वि.सं. २०१६ साउन १५ गते रानीपानी, पर्वतमा जन्मिएका हुन् । शिक्षामा त्रिभुवन विश्वविद्यालय, नेपालबाट एम.ए.(स्नातकोत्तर) गरेका विष्णुप्रसादको रुचिको विषय पनि पदयात्रा हो । प्रेस काउन्सिल नेपालमा एक्काइस वर्ष काम गरेपछि अहिले राष्ट्रिय सञ्चार विकास केन्द्र संलग्न भएका कारण लेखनको क्षेत्रमा ‘पत्रकार आचार संहिता र व्याख्यानात्मक टिप्पणी’ (सहलेखन) पहिलो कृति थियो । नेपालको यात्रामा निरन्तर लागेका नियात्राकार विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुलीको भुँडीपुराण प्रकाशनबाट २०७२ असारमा प्रकाशित ‘तिब्बत यात्रा’ दोस्रो एक यात्रानुसन्धानात्मक कृति आएको थियो । त्यसपछि ‘डोल्पो विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय’ (२०७४) आयो भने पुनः सोही संस्थाबाट यात्रात्मक÷अनुसन्धानात्मक कृति ‘श्वेत पर्वत’(२०७८) अझ परिष्कृत, परिमार्जित र सुन्दर आकृतिमा नेपाली यात्रासाहित्यको फाँटमा पदार्पण गरेको छ ।
२. ‘श्वेत पर्वत’ कृतिमा विभिन्न विद्वान् स्रष्टाको धारणा
यस कृतिमाविभिन्न चित्रहरू रहेको पूर्ण वनेमको आवरण पृष्ठ, अग्रलेख एवं तस्वीहरू बाहेक करिब ३२७ पृष्ठको पुस्तकमा आद्यन्तमा अत्यन्त सुन्दर रङ्गीन हिमाल, ऐतिहासिक, प्राकृतिक, पुरातात्त्विक क्षेत्रसँग सम्बन्धित चित्रहरू र ग्रामीण क्षेत्रका चित्रहरू समाविष्ट गरिएको छ । सन्दर्भसूची प्रस्तुत गरेर लेखकीय इमानदारी पनि झल्काइएको छ । मिश्रित संस्कृतिको चर्चा, मिश्रित घरको सन्दर्भ, बालीनाली, कृषि परम्पराका कुराहरू यथार्थ रूपमा आएका छन् । यसमा विद्वान् समालोचक एवं भाषाविद् माधवप्रसाद पोखरेलज्यूको ‘विष्णु पराजुलीको नियात्रा श्वेत पर्वत’ शीर्षकमा भनिएको छ ः लेखकको भाषा मिठो छ, वर्णन जीवन्त छ अनि यो किताब नपढेको भए म आपैm उल्लिखित ज्ञानमा निकै पुड्को हुने रहेँछु भन्ने आत्म स्वीकृति र मसिनो गरी पढुँ पढुँ लाग्ने कुत्कुती र खुल्दुलीले किताब पढ्दा, राँटा हान्दा र सक्ता मलाई किताबले अत्यन्तै आङ जुरुङ जुरुङ बनाउने शक्ति छ ।(अग्रलेख)
विद्वान् रामकृष्ण रेग्मीको ‘श्वेत पर्वत वर्णन पदयात्राको, चर्चा जनजीवन संस्कृतिको’ शीर्षक लेखमा भनिएको छ ः धवलागिरि, मुस्ताङ र मनाङका विविध स्थानको पदयात्रामा डो¥याउने क्रममा श्री विष्णुजी पाठकलाई उच्च पर्वतीय हिँडाइ कस्तो हुन्छ, त्यसमा खास खास के के विषयमा ध्यान दिनुपर्दछ, कस्ता रमाइला सन्दर्भ फेला पर्छन्, कस्ता समस्या आइलाग्छन् र समस्या समाधानका लागि के विकल्प हुन सक्छन् भन्ने सन्देश दिनुहुन्छ । (अग्रलेख)
देशका मूर्धन्य स्रष्टा, समालोचक, विद्वान्हरूको सान्दर्भिक अभिव्यक्तिले सूक्ष्मरूपमा पुस्तकको गरिमालाई बढाएको मात्र होइन कि विद्वान्, स्रष्टाको अनुभूतिजन्य कुरालाई दृष्टिगत गर्दा कृतिभित्रको सम्पूर्ण कुराहरूलाई चिरफार गरेको अनुभूति हुन्छ । नियात्राकारद्वारा ‘आफ्नो कुरा’ शीर्षकमा पुस्तक सम्बन्धमा पाठकलाई सजिलो हुने गरी आपूmले यात्रा गर्दाका अनुभूतिजन्य कुराहरू र त्यहाँको परिवेशगत प्राप्त प्रभावलाई यसरी व्यक्तगरिएको छ ः यो यात्राखण्डमा मध्य नेपालको धवलागिरि, अन्नपूर्ण, मुस्ताङ, मनाङ र दामोदर हिमालय क्षेत्र, हिमालय शृङ्खलाभन्दा उत्तरमा रहेका हिमाली उपत्यका, सहायक हिमालय र त्यस अन्तर्गतरहेका गुरुङ, मगर, थकाली र अन्य जाति बसोवास गर्ने गाउँ रहेका छन् । त्यसैगरी यस क्षेत्रका मुख्य ठूला नदी म्याग्दी, कालीगण्डकी र मस्र्याङ्दी हुन् । (अग्रलेख)
३. ‘श्वेत पर्वत’को समीक्षात्मक दृष्टिकोण
धवलागिरि परिक्रमा पदमार्गको चित्र दिएर कहाँबाट प्रारम्भ भयो र कहाँ गएर टुङ्गियो ?भन्ने कुरालाई अगाडि नै छर्लङ्ग भएको छ । यसमा चार खण्ड छन् । प्रत्येक खण्डमा उपशीर्षक दिएर क्रमिक रूपमा वर्णन गरिएको छ । तीन सय सत्ताइस पृष्ठको सुन्दर आवरणमा सजिएको पुस्तकमा भ्रमणटोलीले गरेका, भोगेका सन्दर्भहरू नछुटाइकन वर्णन गरिएको छ ।
(क) पहिलो खण्ड – धवलागिरि परिक्रमा पदमार्ग
हिमालयको अप्सरा मानिने धवलागिरिको परिक्रमा गर्ने क्रममा स्याङ्जा नौडाँडाबाट प्रारम्भ गरी कुश्मा, धवलागिरिको आधारशिला पुगेर पोखरा हुँदै पच्चीस दिनमा पूरा भएको सन्दर्भका अनुभूतिजन्य कुराहरूलाई व्यक्त गरिएको छ । ‘जुनकिरीसँगै मुदी गाउँको रात’ शीर्षकमा पर्वतारोही आङछोपाल शेर्पाको पहलमा जर्मन वैज्ञानिक डा. वाल्टर लुडरको सहयोगी बनी २०४३ सालमा धवलागिरि परिक्रमा गर्न भरियासहित तेह्रजनाको टोली स्याङ्जा नौडाँडाबाट कार्कीनेटाको उकालो हुँदै ज्ञादी (१२९४ मि.)मा बास बसेर पाखा–पखेरा नाघ्दै कुश्माबाट – सहस्रधारा, मालुङ्गा, खनियाघाट हुँदै पाँचौँ दिन वेनी पुगेको र म्याग्दी खोलाको मार्गबाट – दरवाङ, धारापानी, ताकम, सिवाङ फल्ले हुँदै मुदीको बास र धवलागिरि पदमार्गको मगर गाउँ, त्यहाँको परम्परा, व्यवसायको वर्णन विस्तृत गरिएको छ । भनिएको छ ः मुदीको पारि पाखा, म्याग्दीखोलाको पूर्वमा खिवाङ, बोबाङ,खाम्लासहित ठूला मगरगाउँहरू पखेरामा टाँसिएका थिए । हामी मुदीको पुच्छारमा बारीको पाटोमा पाल टाँगेर बस्यौँ । त्यहाँ दाउरा, आलु, खुर्सानी, हरियो साग किन्यौँ । गोठनजिक चुलो बनाएर पकाएर खायौँ । त्यस वेला पाको उमेरका मगर बाआमाहरूले खोकी लागेको, छाती दुखेको, हात र खुट्टामा लागेको घाउ देखाउँदै उपचारका लागि औषधी छ कि ! भनेर वाल्टरसँग मागिदिन मलाई सम्पर्क गरेका थिए ।वाल्टरले काटेको घाउमा दल्ने मलम दिँदा उनीहरूले उनलाई दुई हात जोरेर नमस्ते गर्दै धन्यवाद दिएका थिए । (पृष्ठ १३) यहाँ दिएको उदाहरणबाट थाहा हुन्छ कि अत्यन्त सरलतामा आप्mना भावनाहरू व्यक्त गरिएको छ । सिधासादा जनताहरूको नेपाल आज पनि पुरानै स्थितिमा भएको पनि देखिन्छ ।
‘धवलागिरि उच्च आधार शिविर’ शीर्षक दिएर यात्राको क्रममा आधार शिविरतिरको हिँडाइमा मुरीदेखि उत्तरतिरको भेगअत्यन्त रमणीय हिमाली सुगन्धको परिवेशमा खोला, झरना पार गर्दै लाप्चे खर्कको पहरो काटेर जङ्गलको बासपछि चार हजार मिटरभन्दा माथिको आधारशिविरमा पुगेको सन्दर्भ छ ।त्यहाँ पर्वतीय क्षेत्रको बस्तीको अवलोकन, जनजातिको अवस्थालाई मनन गर्दै ४,७४८ मिटरमा पुगी त्यहाँ वेलावेलामा भएका सर्भेका सन्दर्भ र अहिले गरिएको सगरमाथाको उचाइ ८८४८.८६ भएको कुरा पनि छर्लङ्ग पारिएको छ ।
यहाँ नियात्राकारको अनुभूतिजन्यकुराहरू यसरी व्यक्त भएका छन् ः रातको चकमन्नतामा ताराहरू ओर्लेर धवलागिरिका सबै चुचुरामाथि लुकामारी खेलेका थिए । चुचुराभन्दा अलि माथि उँभिएर जूनले उज्यालोका किरण छर्केर तारा, हिमचुचुरा अनि हिमनदीको लुकामारी हेर्दै थियो । फ्रेन्च धुरीबाट आएको बरफिलो चिसो सिरेटोले निद्रादेवीलाई मुदीगाउँतिर हुत्याइदियो सायद । (पृष्ठ १९)
‘फ्रेन्च धुरीबाट देखिने साङ्ग्रिला’ भित्र संसारको सातौँ अग्लो हिमाल धवलागिरि (८१६७ मि.)ले ठूला भूभाग ओगटेको कुरा गर्दै यसमा विभिन्न विदेशी व्यक्तिले हिमाल चढ्न खोजेको सन्दर्भ र हिमालहरूको उचाइसहित वर्णन गरिएको छ । यहाँ महाकवि कालीदासको ‘कुमारसम्भव’ महाकाव्यको सन्दर्भ छ । यक्ष, किन्नर, गन्धर्व, देवताको कुरा छ, यो क्षेत्रलाई कैलाश र मानसरोवरकोआँगन भनिएको छ । वदान्य, अष्टावक्र आदि ऋषि–मुनिको कथालाई समाविष्ट गरेर त्यसको महत्तालाई वर्णन गरिनुका साथै वैदिक कालदेखि आजसम्मका स्रष्टाहरूको सन्दर्भ उठाइएको छ भने ‘धम्पुस चुलीको काखमा मृत्युसँग जम्काभेट’ शीर्षकमा धवलागिरिको ‘हिडन भ्याली’मा रात बिताएपछि दोस्रो अग्लो भन्ज्याङ धम्पुस (५२५० मि.) हिमालको ऐतिहासिकता, हिमाल चढ्ने प्रयासको सन्दर्भमा देशी–विदेशीका कुरा, आपूmले औषधी खान ढिलो हुँदा परेको शारीरिक समस्या, थापाचुली पुगेको र त्यहाँ भएको स्वास्थ्य समस्या आदिको वर्णन रहेको छ । त्यहाँको सुन्दरताका साथै कठिनाइको सन्दर्भ यसरी गरिएको छ ः अहिले पनि धवलागिरि परिक्रमा हिमाली क्षेत्रको कठिनतम पदमार्गमध्येको एक हो । ट्रेकिङ कम्पनीले यो पदमार्गलाई साहसिक र कठिन पदमार्गको स्थानमा राखेका छन् । त्यसैले यो पदमार्गमा यात्रा गर्ने पर्यटकको सङ्ख्या सगरमाथा आधार शिविर, अन्नपूर्ण परिक्रमा र अन्नपूर्ण आधार शिविरमागर्नेभन्दा धेरै गुणा कम हुन्छ । यहाँ यात्रा गर्दा हिमचुली आरोहण गर्दा चाहिने सामान र अनुभवी पथप्रदर्शकको व्यवस्था गरेर मात्र यात्रा तय गर्नुपर्छ । कठिन भए तापनि सुन्दरता र साहसिक पदयात्रामा भने यो अन्य क्षेत्रजस्तै अब्बल छ । (पृष्ठ ३६)
‘धवलागिरिका मगर’ शीर्षकमा भौगोलिक फैलावट र मगर जातिको सान्दर्भिक इतिहास, विभिन्न व्यक्तिहरूको खोज–अनुसन्धान, त्यहाँका घरहरूको बनोट, धर्म–संस्कृति, पहिरन, जन्म तथा विवाह संस्कार र मृत्युसंस्कार, चाडपर्व, पेसा–व्यवसाय आदिको वर्णन गरिएको छ । जसबाट त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिको सम्बन्धमा जानकारी हुन्छ भने यहाँ भ्रमणको क्रममा पर्वतीय सौन्दर्यका दृश्यहरू समाविष्ट गरिएको छ । जस्तै ः खयरभारानी ताल, अन्नपूर्ण आधार शिविर, हिमाल, मोदीखोला, मगरजातिका घर आदिका तस्वीर दिएर त्यहाँको भौगोलिक यथार्थलाई स्पष्ट पारिएको छ ।
(ख) दोस्रो खण्ड – देवचुली वरपरको परिक्रमा पदमार्ग
यसमा विभिन्न उपशीर्षकहरू दिएर अन्नपूर्ण हिमालीक्षेत्रको सेरोफेरो, भौगोलिक, सांस्कृतिक, खोज–अनुसन्धानको, जात–जाति, परम्पराको वर्णन गरिएको छ । पहिलो ‘हिउँचुलीले थामेको छोमरोङको मन’मा नेपालको भौगोलिक सौन्दर्य, ऋतु अनुसारको परिवर्तन, सबभन्दा होंचा केचनाकलन (समुद्र सतह ७६ मि.)देखि सगरमाथा (समुद्र सतह ८८४८.८६ मि.)सम्मको भौगालिक अवस्थालाई संसारका मानिसहरूको आकर्षणको केन्द्र रहेको सन्दर्भ उठाएर अन्नपूर्णको वरपर वा काखमा बसोवास गर्ने विभिन्न जाति, अनेक संस्कृति, परम्परामा बाँचेका मानिसहरूको यथार्थ वर्णन छ । काठमाडौँ–पोखरा–घान्द्रुक–छोमरोङ–घोडेपानी–वीरेठाँटी–सिनुवा आदि स्थान हुँदै गन्तव्य आधारशिलातिर लागेको वर्णन गरिएको छ भने ‘देउचुली आधारशिविरमा प्रकृतिको प्रेमलीला’ शीर्षकले सर्वप्रथम त्यहाँको सौन्दर्य वर्णन गर्दछ । विभिन्न हिमटाकुराको विवरणसहित ‘जिम्मी रोवर्ट’को पदयात्राका सन्दर्भसँगै गन्तव्यमा पुगेपछिको वर्णनको सन्दर्भमा –जसले त्यहाँको सौन्दर्यको अनुपम उपहार र हृदयतः परिशीलन गर्दै महत्तालाई प्रदर्शन गर्दछ ःहामी त्यही विश्वचर्चित पदमार्गमध्ये एकको अन्तिम विन्दुमा पुगेका थियौँ । फुर्सद, स्वास्थ्य र साधन हुने हो भने अन्नपूर्ण र माछापुच्छ«े हिमनदीको अवलोकन गर्न सकिन्छ । माछापुच्छ«ेको दक्षिण धारबाट उदाएको सूर्यको किरणले सर्वप्रथम अन्नपूर्णको शिरमा चुम्बनको वर्षा गर्दै देखाएको प्रेमलीलाले त्यहाँ भएका पचासौँ पदयात्री हर्षले उफ्रँदै चिच्याउँदै आप्mना प्रेमी÷प्रमिकालाई चुम्बन बर्साउन थालेका थिए । (पृष्ठ ६४)
“मुल्देको आँखीभ्mयालबाट देखिने हिमगङ्गा, देवीको वास खयर भारानी ताल, दृश्यावलोकनको अभिमानमा मोहोरे डाँडा” आदि शीर्षकहरूले अन्नपूर्णाको आधारशिविरमा पुगेर गुरुङ गाउँमा पर्वजस्तै मनाएको, तालमा पुगेर हेर्दाको त्यहाँको आनन्द वा स्वर्गको अनुभूति, मोहोरे डाँडाको दृश्यावली, लेस्पारको बसाइको विस्तृत वर्णन रहेको छ । त्यस सन्दर्भको एउटा उदाहरण दिँदा उपयुक्त होला ः लेस्पारबाट देखिने लोभ लाग्दो सूर्योदयले हाम्रो मनलाई तरङ्गित पार्दै थियो । चिसो मौसममा गरिएको अन्नपूर्ण आधारशिविर र खोप्रा डाँडाको यात्रा अत्यन्त सफलताका साथ सम्पन्न भयो । केही रात असह्य चिसो भएको भए तापनि सफा मौसममा देखिएको हिमालयको लामो शृङ्खलासहित देखिएको उपत्यका, नदी, पहाडका तरेलीदेखि तराईका फाँटसम्मको लोभलाग्दो दृश्यले हामी सबैलाई रोमाञ्चित पारेको थियो । (पृष्ठ ८३)
(ग) तेस्रो खण्ड – मुस्ताङ परिक्रमा पदमार्ग
यसभित्र ‘मुस्ताङलाई नेपालको ह्लासा भनिन्छ’ भन्दै यहाँको विविधतायुक्त धर्म–संस्कृति–परम्पराका दृश्यका साथै भौगालिक फैलावटको सन्दर्भलाई देखाइएको छ । मूलतः यसमा ‘थाकखोलाको ऐतिहासिक टुकुचे गाउँ’ भित्र यसको ऐतिहासिक पक्ष हेर्दा ब्रह्माका मानसपुत्र पुलह–पुलस्त्यदेखिको कथानक सन्दर्भ, कालीगण्डकीको सेरोफेरोको दृश्य, दामोदर कुण्डदेखि मुक्तिनाथ हुँदै विभिन्न ठाउँको वर्णन गरिएको छ । यस्तै ‘जोमसोमै बजार…’मा स्याउका लागि प्रसिद्ध ठाउँ मार्फको ऐतिहासिकता, विदेशी र स्वदेशीको आकर्षणको केन्द्र, कलात्मक भौगोलिकता, विभिन्न ठाउँबाट आएर बसोवास गरेका थकालीहरूको रीति–स्थितिको वर्णन रहेको छ । ‘धर्म–संस्कृतिको सङ्गम कागबेनी’मा पनि देवताहरूको वासस्थान भनिएको यो स्थलको धर्म–संस्कृतिको महत्त्व बताइएको छ । यहाँको भौगोलिक अवस्था, हिन्दूधर्म र कागबेनी, बौद्ध धर्म र कागबेनी, रेशम मार्ग र कागबेनी अन्तर्गत विविधताका कुराहरूलाई विस्तृतताका साथ वर्णन गरिएको छ । ‘मुक्तिको धाम मुक्तिक्षेत्र’मा त्यस क्षेत्रको महिमा, ऐतिहासिकता र भौगोलिक अवस्था एवं त्यहाँको सम्बन्धमा विभिन्न व्यक्तिहरूले गरेको अनुसन्धानको विषयमा चर्चा गरिएको छ ।
यस्तै त्यहाँको पूर्णतया विशेषता प्रकट गर्ने – चैलेको सुरुङबाट चियाउने कालीगण्डकी, राङबुङको स्वनिर्मित मूर्ति, चराङको सांस्कृतिक गौरव, रहस्य र यथार्थको धनी मुस्ताङ, मानव सभ्यताको अग्रणी मुस्ताङ, पर्खालभित्रको सहर ल्होमान्थाङ, ल्होमान्थाङ ः मैत्रेय बुद्धको प्रतीक्षा, सिजा जोङ गुफा, याराको लुरी गुम्बा, दामोदर हिमालमा हिमचुचुराको खात, दामोदर कुण्ड ः प्रकृति, धर्म र संस्कृतिको त्रिवेणी, सङ्कटमा धे गाउँ, प्राचीन मानव सभ्यताको धरोहर ः ताङ्ग्या र थाकखोलाका थकालीआदि शीर्षकहरूले त्यहाँको सम्पूर्णतालाई द्योतन गरेका छन् । यी मुस्ताङका महत्त्वपूर्ण स्थल हुन्, जसले यहाँको परिदृश्यको वर्णन गर्दछन्, जो कोही पनि यो ठाउँमा पुगेर स्वर्गको अनुभूति गर्छ, त्यस्तै यात्राको क्रममा नियात्राकारलाई पनि अनुभूत भएको छ । मुस्ताङ क्षेत्रलाई उनले मानव सभ्यताको अग्रणीका रूपमा औंल्याउँदै यहाँको मानव सभ्यता दस हजार वर्षभन्दा कम नभएको कुरा सन्दर्भ सहित उल्लेख गरेका छन् ।
(घ) चौथो खण्ड – मनाङ परिक्रमा पदमार्ग
मनाङ क्षेत्रको भौगालिक स्थितिको वर्णन यस खण्डको सान्दर्भिक पक्ष हो । यस क्षेत्रका जुनसुकै उपत्यका वा भन्ज्याङ र हिमाच्छादित चुलीहरूको अवलोकन गर्दा जोसुकैलाई पनि आनन्दको अनुभूति हुन्छ । पहिला ‘मस्र्याङ्दी सलल..’ शीर्षक राखेर यात्राको प्रारम्भ भएको छ । २०७५ भाद्रमा पथप्रदर्शक देश राईसहित – मिठाराम अधिकारी, ज्ञानेन्द्र बानियाँ र स्वयं नियात्राकारको चारसदस्यीय टोली यात्रामा निस्कियो र प्रेमराजा महतको सुन्दर स्वरमा ‘मस्र्याङ्दी सलल…’ गीतको स्मरण गर्दै बाहुन डाँडा–स्याँगे झरना–जगत्–च्याम्चे झरनाको अनुपम सौन्दर्यको अवलोकनले भावविभोर बनाएको छ भने ‘ग्यासुम्दोको स्वर्ग जाने पौङ्दी डाँडा, मुटुहल्लाउने क्याङ्को भिर, बालुवाको ढिस्कोमाथि उँभिएको पूm गाउँ, भगवान्को घरमा गाँस र वास, नार ः लोभलाग्दो हिमाली उपत्यका, प्राचीन कवि मिलरेपाको ब्रागा, नेस्याङ्को राजधानी मनाङ उपत्यका, अन्नपूर्ण हेर्दै तिलिचोमा शिव र बुद्ध, नमेटिएको रहर ः थोराङ्ला आदिको भ्रमण गर्दै त्यहाँको वस्तुस्थितिको वर्णन विस्तृत रूपमा गरिएको छ ।
मनाङ सुन्दर हिमाली क्षेत्र हो, जहाँ पुगेपछि जीवन धन्य भएको अनुभूति नियात्राकारलाई भएको छ । यसको सन्दर्भमा भनिएको छ ः यस पटक थोराङ भन्ज्याङ पुग्दा मौसम साह्रै नै सफा भएकाले धीत मर्ने गरी मेरो रहर पुग्यो । हामीले ‘थोराङ ला पास ५४१६ मि. बधाई’ लेखिएको झण्डा र खादाले ढाकिएको भन्ज्याङमा तस्बिर लियौँ । विदेशीसमेत रहेका सेनाका आरोहीहरू भन्ज्याङसँगै दक्षिणतिर जोडिएको थोराङ चुलीमा आरोहण गर्दै थिए । (पृष्ठ ३१४)
यसपछि ‘अन्नपूर्णका गुरुङ’ शीर्षक दिएर त्यहाँको भौगालिक फैलावट र इतिहास, घरको बनोट, धर्म–संस्कृति, जात, पहिरन, जन्म तथा विवाह संस्कार, चाडपर्व, पेसा–व्यवसाय आदिको विषयमा छोटकरीमा चर्चा गरिएको छ । यसरी हिमाली क्षेत्रको जीवनकतिपय अवस्था र कुरामा कठिन भए पनि बाहिरबाट भ्रमण जाँदा अमरावतीको अनुभूति अवश्य हुन्छ भन्ने कुराको सन्दर्भ ठाउँ–ठाउँमा आएको छ ।
४. ‘श्वेत पर्वत’को विषयमा बुँदागत दृष्टिकोण
(क) नियात्राकार विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुलीको यो साहसिलो यात्रा आपैmमा महत्त्वपूर्ण रहेको छ । खण्डखण्डमा सम्बन्धित यात्राको क्रमका ठाउँ, गाउँ, हिमालयको नक्सा र तस्वीरसहित यात्राविवरणले पाठकलाई बुझ्न, हिमाली सौन्दर्यको बारेमा जान्न, पुरातात्त्विक यथार्थतामा पुग्न र जीवन्तता ठम्याउन नियात्राले बल अवश्य पु¥याएको छ । त्यसैले यस पुस्तकमा यात्राका ससाना कुरादेखि ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक विवरणहरू प्रासङ्गिक रूपमा पनि उल्लेख भएको कारण केवल यात्रावृत्तान्त नभएर अनुसन्धानात्मक बहुउपयोगी कृति बन्न पुगेको छ, भन्न सकिन्छ ।
(ख) नियात्राकारले यात्राको क्रममा जिल्ला–नगर–गाउँको जनसङ्ख्या, साक्षरता, औसत आयु, प्रतिव्यक्ति आय, वर्ग कि.मि.को नक्सा–विवरण र भ्रमणको मार्ग प्रस्तुत गरेकोले पदयात्री कुन ठाउँमा, कसरी गए र त्यहाँको विषयमा के के कुरा पाठकलाई दिन सक्दा के फाइदा हुन्छ भन्ने कुरालाई दृष्टिगत गरी लेखनलाई अगाडि बढाएको स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । जो कोहीले पनि यो पुस्तकलाई अध्ययन गरेपछि आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, परम्परा आदिको जानकारी अवश्य हुन्छ । यति मात्र होइन, त्यो क्षेत्रको भ्रमणमा जाँदा यो पुस्तक साथमा लिएर हिँडेपछि पदयात्रीलाई त्यो क्षेत्रमा कहिँ कतै अल्मलिनुपर्दैन । यो पुस्तक पथप्रदर्शकको रूपमा लिन सकिने किसिमबाट नियात्राकारले पूर्ण विवरणसहित प्रस्तुत गरेको देखिन्छ ।
(ग) पहिलो खण्डको प्रारम्भमा छब्बिसवटा, दोस्रोमा उनन्तिसवटा, तेस्रोमा एकचालिसवटा र चौथो खण्डमा बीसवटा सम्बन्धित ठाउँका तस्वीर समाविष्ट गरी त्यस क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण ठाउँहरूको अवलोकन गर्दा हामीहरूलाई पनि सँगसँगै हिँडाएको अनुभूति हुन्छ र पुस्तक पढ्दै जाँदा ती चित्रहरूले सम्बन्धित ठाउँको भौगालिक अवस्था, दुर्गम ठाउँमा भएका हिमनदी, हिमताल, गाउँ, वनस्पति आदिको प्रशस्त जानकारी हुन्छ ।
(घ) संसारमा नेपाल एक धार्मिक सहिष्णुताको प्रतीक हो, यो नेपालको विशेषता पनि हो । बहुसंस्कृति, बहुजाति, बहुधर्म भएको कारण परापूर्व कालदेखि समन्वयात्मक दृष्टिकोणबाट यहाँका मानिसहरू चलेका छन् र मुक्तिनाथ होस् वा मनकामना, पशुपति होस् वा बौद्ध स्तूप, सबैमा एकले अर्कोलाई आदर भावले लिने गरेको देखिन्छ । कुनै पनि जातिका व्यक्ति मठ–मन्दिरमा पुजारी भए पनि सबैले आदर–सत्कार गर्ने गरेको सन्दर्भमा नियात्राकारले अत्यन्त सूक्ष्म ढङ्गबाट अवलोकन गरी ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भएको कुरालाई पाठक समक्ष प्रस्तुत गरेको देखिन्छ, जसले गर्दा हाम्रो दृष्टिकोण, रहन–सहनले एक अर्कालाई आकर्षण गरेको कुरालाई पुष्टि दिएको छ र यस पुस्तकले यसमा अझ बल प्रदान गरेको छ ।
(ङ) यसमा विषयसूचीमा रहेका शीर्षक र पुस्तकभित्र रहेका शीर्षकमा एउटा फरक परेको बाहेक पुस्तकको गातादेखि लिएर सम्पूर्ण कुराहरू अत्यन्त आकर्षक रहेको छ । भाषा परिष्कृत छ, बोधगम्य छ, आलङ्कारिक वाक्यांशले स्थान पाएका छन्, पढ्दा आनन्दको अनुभूति गर्न पाइन्छ । कतै कतै स्थानीय भाषाका शब्दले थिचे पनि नाम जस्ताको तस्तै रहने हुँदा केही फरक परेको छैन र अझ त्यसले चलनचल्तीको भाषा सिक्न सहयोग गरेको छ र यस्तो प्रयोगले पाठकलाई ज्ञान बढाएको छ । यसमा पढ्दा सलल..गण्डकी–मस्र्याङ्दीभैmँ बग्ने भाषिक प्रयोग छ ।
(च) यसमा थाकखोलाको ऐतिहासिकता र मगर र गुरुङको ऐतिहासिक पक्षमा पुस्तकभित्र धेरै कुरा आएका छन् । कालीगण्डकी क्षेत्र मूलतः ऋषि–मुनिको थलो हो, जहाँ अनेक ऋषिले आप्mनो वासस्थान बनाए । हिमाली क्षेत्र शिवपार्वतीको घर भनेर पौराणिक ग्रन्थहरूमा आएको छ । विज्ञानले प्रत्यक्ष बाहेक अरू कुरा नमान्ने हुनाले कतिपय कुरा यहाँ उल्लेख गर्दा नियात्राकार पनि धेरै परसम्म पुग्न नसकेको देखिन्छ भनौँ वा अनुमानतिर नलागेको पनि देखिन्छ, तथापि यो हज्जारौँ वर्षदेखिको मानवसभ्यताको केन्द्र मानेको कुरा भेटिन्छ । जे होस् यो अनुसन्धानमूलक ग्रन्थ चाहिँ अवश्य हो । धेरै लेखनसमय वा दृष्टिकोण खोज–अनुसन्धानमा लगाइएको छ, त्यसैले पनि महत्ता बोकेको कृति बन्न पुगेको छ ।
(छ) नेपालका सबै ठाउँ प्राकृतिक सौन्दर्यले परिपूर्ण भएकोले नियात्राकार देशको सौन्दर्य वर्णनमा थाक्दैनन् र ठाउँ–ठाउँको वर्णन गर्ने क्रममा पुनरावृत्तिको भ्रम पर्न सक्छ तर नियात्राकारले अत्यन्त सजग भएर शब्द सन्तुलनमा ध्यान दिएकोले केही फरक परेको छैन, पढ्दा आनन्द नै प्रदान गर्छ । यो एउटै भ्रमण नभएर पटक–पटक गरिएको भ्रमण हो । पहिलो यात्रा २०४३ सालको पच्चिसदिने थियो । दोस्रो र तेस्रो २०७४ सालको र चौथो २०७५ सालको यात्रा थियो । फरक–फरक यात्राका फरक–फरक साथी थिए । यो अत्यन्त उपलब्धिपूर्ण कठिन यात्राबाट नियात्राकार विष्णुप्रसाद पराजुलीले सुन्दर अनुन्धानात्मक कृति नेपाली साहित्यको फाँटमा प्रदान गरेर ठूलो गुन लगाएका छन् । यो पुस्तक सबैका लागि मननयोग्य, ज्ञानवद्र्धक र सङ्ग्रहणीय रहेकोमा कुनै द्विमत छैन ।
अन्तमा ‘श्वेत पर्वत’नियात्रात्मक कृति अध्ययन गर्दा मनमा तरङ्गित भावलाई कवितात्मक स्वरूप प्रदान गर्दै यो समीक्षामूलक एवं भावनात्मक लेखनबाट विश्राम लिन्छु ः
यात्रा सुन्दर ‘श्वेत पर्वत’सँगै
श्रीविष्णुको कथ्य छ
यात्रासार रसाउने प्रकृतिको
आनन्दको रास छ
यात्रामात्र हुँदैन दिव्य धन हो
अस्तित्वको सारमा
लाग्यो यो अमरावती सुरभि हुन्
शिवत्वको वासमा ।१।

नेपाली जनभावनासँग हुँदा
पाइन्छ है ! शुभ्रता
हाँस्छन् दिव्य मुहार पावन कथा
प्रत्येकमा शिष्टता
यात्रा जीवन–धर्म–कर्म सब हो
भन्छन् नि स्रष्टा यहाँ
यस्तो लेखन–कर्मले फलित भो
आनन्द हृत्केन्द्रमा।२।

छन् रहस्य यहाँ अनेक कृतिका
खोजेर नै मिल्दछन्
अन्तःस्थापित भावनासँग सबै
सत्कर्मले खुल्दछन्
खोला छन् हिमताल उच्च गरिमा
दिव्यौषधी मिल्दछन्
यस्तो सुन्दर देशको विविधता
संस्कारमा रम्दछन् ।३।

धुम्बाराही, काठमाडौँ । २०७८ चैत्र २९ गते ।

चम्पादेवीको आँशु

दायित्वको साउन–भदौ २०७९ अंकबाट साभार ः


(निवन्ध)

कस्तो नौलो !
विकास त कति हो कति !
घर जत्रै अग्लो फोहोरको डुङ्गुर चोक–चोक, गल्लि–गल्लिमा थुप्रिएको छ, मानौं त्यो हाम्रो आधुनिकता, विकास अनि उच्च सभ्यताको परिचायक हो । कालो रुप लिएको रूद्रमती खोलो थापाथली नजिक रुद्रेश्वर महादेवको छेउमा त्यस्तै प्राचीन सभ्यता बोकेको वागमती नदीमा हेलिन्छ । दुवै मिले पछि बागमतीले बागमती सभ्यतालाई गर्भमा अठ्याएर बग्छ, दुर्गन्ध विस्तार गर्छ, सहर भर । दुर्गन्ध घनिभूत तब बन्छ जव विष्णुमती कालिएर टेकु दोभानको दक्षिणमा राधाकृष्ण मन्दिर नजिक विशाल बागमती सभ्यतामा समाहित हुन्छ । उच्छृङ्खल र गैरजिम्मेवारीलाई आधुनिक सभ्यताको कसी मानेर त्रिभुवन विश्वविद्यालयको आँगनमा प्रमाणपत्रको लागि जोहो गरेर अनिश्चित लक्ष भेदन गर्न हिंडेका, यौवनले पुष्टिएका युवालाई हावासँगै बागमतीले सन्देश छर्छ । मास्क लगाए पनि, नगलगाए पनि त्यो गन्धले मरे छुदैन ती विद्यार्थीलाई । सत्य हो, उनीहरूको मुहार न त फोहरको गन्धले खुम्चिन्छ, न त नदीको सुगन्धले चौडिन्छ । यो दुर्गन्धलाई चोभारको डाँडामा रहेका आदिनाथ लोकेश्वर पनि चित्तमग्न भएर ग्रहण गर्न बाध्य छन् । लोकेश्वर पनि आजकल प्रेमीप्रेमिकालाई मिलाउने र विवाहितको सम्बन्ध विच्छेद गर्ने कार्यमा पहिलेभन्दा व्यस्त छन् । प्रेम जोड्दा र तोड्दा आदिनाथ लोकेश्वरले प्राचीनकालदेखि लिएको भाँडाकुँडा उपहार बाहेक लुकेर पनि नगद नलिएकाले आदिनाथ गनाएका छैनन् ।
झकाझक बनेको छ चोभार । युवायुवतीको प्रणयस्थल बनेको छ मन्जुश्री उद्यान । साँच्चिकै हो त, गरे के हुन्न र ? कीर्तिपुर, बुङ्मती, खोकना र चोभार वरपर त्यो क्षमता थियो, छ र त देखाइदिए विशाल मूर्ति बनाएर मञ्जुश्रीको । मञ्जुश्रीले काठमाडौँ उपत्यकाको विशाल ताललाई चोभारको पहाड काटेर पानी बग्ने बनाईदिए । ताल सुक्यो । स्वयम्भूमा चैत्य स्वयम् उत्पन्न भयो । उपत्यकालाई सपिएन्स मानव जातिले कोपरे, आफ्नो बनाए, इतिहास खाए, फोहोर थुपारे यो २–३ हजार वर्षमै क्षतविक्षत पारे । मन्जुश्रीलाई हिन्दु, बौद्ध सबैले बोधिसत्व भन्दै बुद्धि, ज्ञानको रूपमा लिन थाले । हो, तीनै बोधिसत्वको मूर्ति चीनमा अरनिकोले बनाए पछि नेपालमा बन्यो । उनको ३३ फिट अग्लो मूर्ति चोभारमै बन्यो जहाँको गल्छी खोलेर उनले पानी दक्षिणतिर बगाईदिएका थिए । त्यहीँ उद्यान बन्यो, होटल बन्यो, मानिसको भीड हुन थाल्यो । बाफरे ! अहिले चोभार त प्रेमकुण्ड, प्रेमपखेरो, प्रेमगल्छी, प्रेमपुञ्ज बनेको छ । युवा जोडीको त के कुरा ? झरेर बाँकी रहेको कपालमा हाँडीको मोसो जस्तै कालो दलेर उमेर ढाकेका मानिस पनि तन्नेरी तरुनी बनेकाहरूको पनि भीड उत्तिकै । क्या गजब ! आम्मै नि, मोटर र बाइकको लाम त कुरै नगरौँ ।
म त्यसलाई विकास भनिदिन्छु । तर अचम्म मेरा मित्र अनिरूद्र उल्टै मलाई प्रश्न गर्दै झपार्छन् – ‘छोरीको उमेरसँगै उनको स्तनको आकार बढनु, छोराको ओठमा जुँघाको रेखी बस्नु विकास हो त ?’
जवाफ दिने सामथ्र्य मसँग छैन । मैले शिवपुत्रतिर कुरा मोडिदिएँ । चार मूख्य विनायक चन्द्र, सूर्य, अशोक र जल विनायक मध्ये जल विनायक त्यही चोभार गल्छी नजिक विराजमान छन् । बागमतीको गन्ध, प्रकृतिको विनास, स्खलित नैतिकता र इमान बारे उनी मरे मुख खोल्दैनन्, आफै जल हुन्, जलका ईश्वर हुन् । पिता शिवजीको चरणकमलको जल हो, बागमतीको, जुन उनै शिवको पुर शिवपुरीको गर्भ बागद्वार भन्ने ठाउँबाट झरेको हो । बाबुको गर्भबाट आएको जल भनेर जल विनायक चुपचाप बस्छन् । आफ्नै पिताजीको शुद्धजल सम्झेर आचमान गर्छन् । गन्धबारे चुप बस्छन् । भक्तजनले ल्याएको लड्डु खाएर मख्ख पर्छन् । यसरीनै त चलिरहे छ नेपालमा थिउरिएका नेपालीको दिनचर्या ।
चोभारले राहत पायो । हिमाल सिमेन्ट कारखाना बन्द भयो । धुलोको मुस्लो आउन छोड्यो । क्यान्सर हुनेलाई भयो । कारखानाको मृत्युपछि चोभार क्षेत्रको धर्तीमा च्याँ गर्दै जन्मेकालाई धुले अक्सिजन तान्न परेन । त्यसैमा सुख्खा वन्दरगाह बन्यो । त्यसलाई पनि साथीहरूले छली विकास भने । मलाई पनि हो कि जस्तो लाग्यो किनभने त्यो सुख्खा वन्दरगाह साच्चिकै सुख्खा छ । त्यसको परिसरमा बडेमाका डोजरहरू ‘खाली शिशी, पुराना कागज, फलामका टुक्रा’ भन्ने आवाजको प्रतिक्षामा छ । नजिकै बागमती बगेको छ र पनि त्यसलाई सुख्खा वन्दरगाह भनियो, त्यसमा मलाई चिन्ता लागेन । पानीजहाज आउन सकेको भए वन्दरगाह भनिन्थ्यो होला ! वन्दरगाहमा काम गर्ने सुकिला नीला कोटहरूका लागि बनाईएको प्रशासनिक भवन भूतबङ्गलामा रूपान्तरण भएछ । तर कस्लाई के मतलब ? आफ्नो बाबुको सम्पत्ति त बाँझो पल्टेको बेला सुख्खा वन्दरगाह भूतबङ्गला वा बादरबङ्गलानै भए पनि किन टाउको दुखाउने ?
म कहिले अचम्मिन्छु, यस अर्थमा कि त्यो हिमाल सिमेन्ट उद्योगको जग्गामा कसरी ड्राईपोर्ट बन्यो होला ? नाम चलेका पार्टीका नाम चलेकै नेता, क्षमतावान कर्मचारी र भूमाफियाको मिलेमोतोमा उनका छोरा, मित छोरा, साली, सालीको छोरीको नाममा बालुवाटार जसरी, गोहीले हरिणको पाठो सर्लक्क निले झैँ किन ननिलेका होलान् ? केशर महल खान तिनीहरूको आँखामा किन फुलो परेको होला ? धन्य हो, आजसम्म कीर्तिपुरको विश्वविद्यालयको आँगनमा मत्ता हात्ती छिरेन ।
मित्र अनिरुद्रले बन्दरगाहको पनि मनग्गे पीर गरे । गाली गरे । उनको गालीले मान्छे मर्ने भए साच्चिकै जलविनायकले पनि बचाउन नसक्ने गरी ‘ड्राईपोर्टमा’ मर्ने थिए । ‘ड्राईपोर्ट’ काम नलागे पनि उनको विरोधमा कुनै तुक देखिन । मलाई लाग्यो कमसेकम हिजो सिमेन्टको धुलो खाएर आज दमरोगी भएकाको सन्तानले ड्राई र पोर्टको नाम त सुने । तिनीहरूको फोक्सोले धुलो धोक्न त परेन । त्यो उपलब्धि हैन र !
मैले कुरो नबुझेकै रहेछु । देशको राजधानी काठमाडौंमा मानिसको तँछाड–मछाड भीड, गज्याङ्–गुजुङ्, फोहोरको डुङ्गुरमा बसेका झिङ्गाको भीडभन्दा अटेसमटेस भीड । आम्मैनि ! कति हुन् ती सेता, राता, काला, चाँदी रङ्का कार ! वर्खे कमिलाकोभन्दा लामो जन्ती जस्तो । हिजोका तरकारी र चामलका पसल त आज कारका सो रूम भएका । अनि त्यस्तै भब्य क्याफे, सेकुवा कर्नर भन्ने भट्टी पनि कति हुन् ! डोल्पाको मेरो मित्र दोर्जी रोकाय यहाँ आउदा अर्कै देशमा पुगेको झस्को पसेजस्तो । चारकिलो चामल लिन चार दिन हिँडेर मानिसको लाममा बसेको देखेको उस्ले कारको लाम देख्दा नतर्सेर के गर्नु त ! अनि, त्यो विकास हैन र भन्या ?
अनिरुद्र त्यो पत्याउन पटक्कै तयार छैन । म विलखवन्दमा पर्छु । उनी दिगो विकासको कुरा गर्छन् । नजिकैको वङ्गलादेशको उदाहरण दोहो¥याउछन् । प्रेसर बढाउदै उनी कराउँछन्–कम्तिमा कृषिमा आश्रित देश भएकाले आफ्ना सन्तानको लागि धान, गहुँ, कोदो, मकै विदेशबाट ल्याउन नपरोस्, ससाना भए पनि कलकारखाना स्वदेशमै बनुन्, रोजगारी मिलोस्, खाडीको गर्मीमा नेपालको कलिलो हिमाल पग्लिन नपरोस् । बागमतीको पानी कालो नहोस् । सहर दुर्गन्धित नहोस् । हरियाली नास नहोस् । घाटमा लम्पसार पर्नुभन्दा पहिले सफा हावामा अन्तिम सास फेर्न पाईयोस् । नेता र कर्मचारी जिम्मेवार होउन् । योजना गरेका काम अलपत्र नपरुन । अति भ्रष्टाचार नहोस् । सामान्य अर्थमा मित्रको आसय त्यही हो । उनी धेरै बोल्दैनन् । घत परे मज्जैले हाँस्छन् माथि डाँडामा बसेकी चम्पादेवी आमाले सुन्नेगरी ।
मिचेर, थिचेर, चिमोटेर, तानेर, लुछालुछ गर्दा बाँचेर क्रिटिकल केयर युनिट (सिसियु)मा भर्ना भएको टौदहले अक्सिजन पाएछ, ब्यूँतियो । अनिरुद्रले वरपर नियाले । टौदह पश्चिमको चम्पादेवी बस्ने अग्लो हरियो पहाड हेरे । इतिहासको कुरा कोट्याउँदै भने– टौदह भने बाँचेछ । अनिरुद्रको अनुहार शरदको जुनझैँ उज्यालिनुमा टौदह वरपरको परिवेश थियो । त्यो त काठमाडौँ हो र ? प्राचीनकालमा काठमाडौको त्यो ताल कतै टौदहसम्मनै फैलिएको त थिएन ? चोभारको गल्छीबाट उपत्यकाको जल दक्षिणतिर लाग्यो । अनि त्यो माथिल्लो खण्डमा रहेको ताल बाँकी रह्यो । ठूलो तालका नागहरू आफूलाई बचाउन त्यो अग्लो ठाउँमा सुरक्षित हुन्छ भनेर त्यही बसे । अनि स्थानीयले टौ (नाग) दह नागको पोखरी भने ।
टौदहको चारैतिर क्याफेहरू उभिएका थिए । डुङ्गा तैरिएका थिए । मुलतः भरखर मात्र यौवनावस्थामा पुगेका तन्देरीतरुनी स्वच्छन्द भएर आफ्नो यौवन छताछुल्ल हुने गरी टौदहमा पोख्न आतुर देखिन्थे । खासगरी मूल काठमाडौँको त्यो अनौठो निस्सासिने गन्धले अत्तालिएका ती युवतीहरू आफ्नो कुतकुतिएको वैँस पूर्ण नग्न भएर टौदहलाई समर्पण गर्न मग्न थिए । त्यो जीवनमा एक पटक आउने यौवनको नशा हो । त्यो यौवन शरीरको नसा–नसामा व्याकुल भई दौडेको हुन्छ, जस्लाई हाम्रा ऋषिले नियन्त्रण गर्न नसक्दा धेरै पुराणहरूको जन्म भएको थियो । युवतीहरूको मुहार हसिलो थियो मानांै त्यो मुस्कानमा हिउँदको निलो आकाश समावेश भएको होस् । युवतीहरूको शरीर यस्तो कञ्चन र कोमल थियो, मानौ माघे झरीमा हिमालमा परेको आलो हिउँ हो त्यो । उनीहरूले त्यस्तै सम्वेदनशील अङ्गको सम्वेदनशील भाग ढाक्ने झिनो प्रयास मात्र गरेर अन्य भाग युवाको दृष्टिको लागि खुला गरिदिएका थिए । त्यो देखेर मेरा मित्र झस्के । कतै शिव नृत्य नाच्ने हुन् कि, म डराउदै थिएँ । उनी डेनमार्कमा सन बाथ गर्ने गरेका मान्छे । उनी टोलाए । शायद, डेनमार्कनै पुगे होलान् भन्ने लाग्यो मलाई । वैंश फक्रेपछि वैंश देखाउन सबै विकास डेनमार्कको जस्तै हुनपर्छ भन्ने छ र ?
‘यो त विकास हो नि, मित्र ।’ मैले जिज्ञासा राख्दा यसपटक उनी हाडीमा मकैका फुला पडकेझैँ पड्केनन् । चुईक्क बोलेनन् । अलमलमा परे । लहै–लहैमा पहिचानविहीन भएर सर्वाङ्ग नाङ्गो जस्तो लाग्ने ती युवतीको पहिरन देखेर उनी अलमलिए । शुरुमा हाँस्न थालेका उनी एकाएक असारे दिनमा क्षणभरमै कतैबाट वादल आएर वातावरण अँधेरिएझैँ अधेँरिए । त्यो विकास देखेर चिन्तित भए । त्यसपछि भने – डेनमार्कसँग हाम्रो तुलनै हुन सक्दैन । त्यहाँको प्रतिव्यक्ति वार्षिक आय रु ७४ लाख ६४ हजार छ जवकी हाम्रो मात्र १ लाख ३२ हजार छ । उनीहरूले आफ्नो संस्कार, संस्कृति बचाएर, भोग गर्ने आधार बनाएर मोज गरेका छन् । उनीहरूलाई सुहाउछ । हामीले नक्कल गर्न मिल्छ ? यी नफुल्दै चाउरी पर्न तम्सिएका यौवन हुन् । अनिरुद्रको अनुहार रातो भयो मानौं नेपालको संस्कृति बचाउने ठेक्का उनले लिएका हुन् । प्रतिवाद गरिनँ ।
वर्खाको बेला जब काठमाडौं मुस्काउँछ त्यसबेला पहाड गाढा हरिया र गम्भीर प्रकृतिका देखिन्छन् । सेता बादलका फुर्का र कताकति खुलेको उपत्यकाको सौन्दर्य आकर्षक हुन्छ । तर जल विनायक र चम्पादेवीको निर्जल भाकल गरे पनि हिमालको दर्शन पाउन भने दशैँ नजीकिनै पर्छ । त्यस्तै सोचमा थिएँ । बेला बर्खै हो । पानी हर्र–ह्वार्र प¥यो । छाताले थेगेन । बोसनको उकालोमा चम्पादेवीले साथ दिइन उक्लन । चम्पादेवीको फेदमा बसेकी पाउदेवीले उकालोमा चढन प्रोत्साहन गरिन् ।
घना ओसेपिलो वन । चिस्याने झाडी । ढुङ्गे खुडकिलो । जुकाको आक्रमण अपत्यारिलो । जुका कम आक्रामक थिएनन्, मानौं कि ती नेपालका मन्त्री र उच्च पदस्थ कर्मचारी हुन्, जो पदमा रहँदा जुका बन्ने होड गर्छन् । तीनले खाने भनेको किसान, मजदुरको रगत हो र जुकाले खाने भनेको पनि गोठालो र किसानलाई त हो, जो गाई, भैँसी, याक, चौरी भेडाबाख्रा लिएर वनतिर उक्लन्छन् अनि बेलुकी पख गोधूलि साँझमा घाँसको डोको बोकेर गोठ झर्छन् । उकालो हिँडदै गर्दा किन हो कुन्नि ती जुकाहरूमा मैले सबै मानिसका अनुहार झलझली देखेँ । त्यहाँ मेरो आफन्तको अनुहासर पनि थियो जो मन्त्री बनेका थिए । ती जुकाको अनुहारमा कति नातेदार विधायक थिए । कति साथी थिए, जो ठूला नेता बनेका थिए । मेरो मथिङ्गल ती सपियन्स जुकाले खाईरहेका थिए, ठीक त्यसैबेला चम्पादेवीको पाउदेखि उकालिँदा वनका जुकाले जुत्ता भित्र छिरेर कति छिटै रगत चुसिसकेछन् । आपूmलाई सचेत भन्ने म, मेरो रगत उनीहरूले चुसेको थाहै पाइनँ । सोचें, थाह नपाउनेलाई त झन कति चुस्दाहुन् हगि ! तपाईलाई थाह छ कि छैन कुन्नि ! रगत चुस्दा चुस्दा ढाडिएर जुका आफै मर्छ नि ! उसको मृत्यु हुन्छ । रगत बाटोमा पोखिन्छ । हाम्रो देशका नेताहरू पनि भ्रष्टाचार गरेर गरिब नागरिकको रगत चुस्दाचुस्दै डर्लङ्गै ढल्छन्, मर्छन् । उनको लासलाई घिसार्ने मलामी हुँदैनन् । तर पनि रगत चुस्न छोड्दैनन् । लोभलाई पछ्याएर मृत्यु बिर्सँदा त्यस्तो हुन्छ ।
वर्खामा पनि चम्पादेवीको पहाड उक्लने युवायुवती बग्रेल्ती नै छन् । पिठ्यूको झोला स्पिकर सहित छ । मोबाइलबाट ढङ्–ढङ् आवाजका साथ जीवजन्तु र वनस्पतिलाई झस्काउने गरी गीत बजाएका छन् । चराचुरुङ्गी तर्सेर भार्रभुर्र गर्दै सल्लाको वल्लो र पल्लो डाली चहार्दै ती सभ्य सपिएन्स मानवका सन्तानलाई नियाल्दै छन् । आधुनिक सभ्यता सिकेका ती बृद्ध जुकाका असभ्य सन्तान हुन्, मेरो साथी अनिरुद्रे भन्छ ।
सभ्यता र संस्कार कुच्चिएकोमा अनिरुद्र क्रोधित र दुःखि छ, वश् ।
काठमाडौँको विकासबाट अत्तालिएर म चम्पादेवीको पाउ हुँदै चम्पादेवीको काखमा लुटपुटिन पुगेको हुँ । त्यहाँ त विकास झन् सप्रेछ । वल्लोपल्लो भिराले पखेरो, बाटोको दुवैतिर यत्रतत्र, रुखका हाँगामा समेत विकास पुगेको थियो, खासगरी नेपालका सभ्य कर्णधार युवायुवतीबाट । चम्पादेवीको काखमा प्रकृतिको सौन्दर्य यस्तो देखिन्थ्यो कि मानौँ कुनै उदण्ड युवाले सुकुमारी युवतीको अनुहारमा तेजाव छर्केको होस् । वरपर छरपस्ट छरिएका वियरका फुटेका र सग्ला बोतल, विस्कुट, चाउचाउका प्लास्टिक, कोक, स्प्राइटका बोतल, प्लास्टिकका थाल र कचौराले त्यो अनुभुत गराए । त्यसो गर्ने सबै यो देशका विश्वविद्यालयमा पढने र पढाउने बोधिसत्व थिए ।
मलाई नौलो लागेन । किनकि मेरो देशमा सभ्यता, संस्कृति र संस्कारको अनुहारमा तेजाब खन्याईएको छ । हामीले वैदिक, औपनिषदिक, बौद्ध, काब्यकालको सभ्यता भएको माटो भनेर मात्र हुन्छ र ? त्यो उहिलेको कुरो हो । त्यसबेला त्यस्तै थियो, पिपलको पूजा हुन्थ्यो । आज आधुनिकता छ, त्यसैले पिपल काटिन्छ, तातो हावा पिइन्छ, अनि तातो हावाले युरोप जलेझैँ जलिन्छ । हिजोको सभ्यताको कुरा गर्नेका सन्तान आज आधुनिक सभ्यताको मातमा चम्पादेवीको काखमा पुगेर विएर पिएर, त्यसलाई त्यहीँ फुटाएर चप्पादेवीको छातिमा रोप्छन् । त्यसबेला ती नातिनातिनीको सभ्यता देखेर बज्यै चम्पादेवी मूर्छित हुन्छिन् । देवी मूर्छित भएको देख्ने मानिसको आँखामा मोतिया विन्दु यति पुरानो भएको छ कि त्यसलाई डा. सन्दुक रुइतले पनि उपचार गर्न सक्दैनन् ।
‘बाबु बोतल त्यसरी वनमा नफालन’– मृदु शैलीमा अनिरुद्रले बोतल फाल्ने युवालाई भने ।
‘राजनीति गर्ने भ्रष्टाचारी आएर सफा गरुन्’ – युवाको जवाफ आयो ।
बाबु राजनीति त सपिएन्सका सन्तानले गरेका हुन्, यो वनको के दोष ? ती डाली–डालीमा नाच्ने जुरेली, कोकले, ढुकुर र लामपुच्छे«को के दोष ? ती सल्लोको फुर्को र लालीगुराँसको के दोष ? वन त हाम्रो प्राण हो । अनिरुद्रले सिकाउन खोजे ।
उसले अनिरुद्रलाई वियरको बोतल चम्पादेवीको छातीमा हानेर फुटाउदै देखायो । अनिरुद्र बोतलसँगभन्दा पनि आधुनिक शिक्षित युवाको संस्कार र सभ्यतासँग डराए । अनिरुद्र हारे शिक्षित युवासँग ।
त्यस्तैमा चम्पादेवी देखिइन । पढेगुनेका सभ्य नातिनातिनीको सभ्यता देखेर होला चम्पादेवीका आँखाबाट बलिन्द्रधारा आँशु असारे झरीझैँ झरीनै रहे । त्यसबेला झरी भने बन्द भै सकेको थियो । टौदह पनि गम्भीर देखियो । उपत्यका सास फेर्न नसकेर निस्सासिएको त्यहाँबाट देखिन्थ्यो । चम्पादेवीले निरन्तर किराँतभन्दा पहिलेदेखिको सभ्यता देखेकी छन् । र आजका नातिहरूको पनि सभ्यता उनले नियालेकी छन् । शायद नसम्हालिएका, मातेका नातिनातिनी र तिनका जुका प्रवृत्तिका पिताको गतिबिधि देखेर होला चम्पादेवी रोइन् । प्रकृतिका यी सन्तानले नै किन यसरी प्रकृतिको नास गरेका छन्, सपिएन्स मानवले आपूm बाँच्न प्रकृतिलाई माया गर्नु पर्छ, ललाई–फकाई गर्नु पर्छ भन्ने किन बुझेनन् । चम्पादेवी विवस भएर घरै–घर, फोहोरै–फोहोरको डुङ्गुर एक टकले हेरिरहिन् । कालो लेदो सहितको बागमती नदी चोभारदेखि तल–तल दक्षिण लाग्यो, चम्पादेवीको आँशु बोकेर ।*-*
साउन ५, २०७९

कथा ६. ज्याक्सन पाल्देनको चौरीगोठ

बेलायत र नेपालको हिमाली क्षेत्रको कथा जनमत साहित्यिक मासिक असार २०७७ अंक २७३ मा प्रकाशित ।

कथा ६. ज्याक्सन पाल्देनको चौरीगोठ
कोभिड–१९ को महामारीबाट संसारभर दिनहुँ मानिस मरिरहेका थिए । सर्वप्रथम चीनमा देखिएको भाइरस चीनलाई थर्कमान पारेर हाम्रा प्राचीन मुनि नारद चिम्टा बजाउँदै विश्व भ्रमणमा निस्केझैँ भ्रमणमा निस्क्यो । महाविकसित देशहरूले विज्ञानको चमत्कार र धनको फुइँ देखाउँदै मत्त भएर प्रकृतिको चरम दोहन गरेकाले भूमण्डल त्रसित थियो । एकातिर बल, विज्ञान र धनको मातले प्रकृतिको चरम दोहन भएको थियो भने अर्कोतिर तिनै प्रकृति आमाका सन्तान मरुभूमिको तातो हावामा जुरेली चरी भुकुभुकु मरेझैँ पृथ्वीमा भोकभोकै र बन्दुकको गोलीबाट मरिरहेका थिए ।
शक्तिशाली देशले जसरी होस् संसार कब्जा गर्ने उत्कट आकाङ्क्षा राखेर जल, भूमि र अन्तरिक्षमा पुराणका कथाहरूमा रहेका स्वर्गका राजा इन्द्रले अप्सराहरूसँगै झुमेर राज गरेझैँ राज गर्न प्रतिस्पर्धा गर्दै थिए । प्रकृतिमाथिको दोहनले माताको छाती तात्नुका साथै शिर भीमकाय पहाडले थिचेझैँ थिचिएको थियो । त्यो विकराल अवस्थाले गर्दा प्रकृति माताले मानवलाई तर्साएर पृथ्वीलाई बचाउन कोरोना कालभैरवीको रूप नलिएर अरू के गर्ने त ? हुन पनि त्यस्तै भयो । अनि धरती माताले एक्काइसौँ शताब्दीको कोरोना कालभैरवीको रूप धारण गरेर विश्वभ्रमण गर्न थालिन् । एसियाबाट फुत्त निस्केर सिधै युरोप र अमेरिका पुगिन्, तीनका धोती घुँडामुनि धारीदिइन् – जसले संसारलाई पाँचसय वर्षदेखि एक छत्र राज गरिरहेका थिए ।
बेलायतको सेन्ट थोमस अस्पतालको क्याविन कक्षभन्दा बाहिर ज्याक्सन पाल्देन घले चौध दिनदेखि आफ्नो बाजे पाल्देन घले गुरुङलाई कुरेर बसेको थियो । बाइस वर्ष बेलाइतको गोर्खा ब्रिगेडअन्तर्गत शाही गोर्खा राइफल्समा सेवा गरेर क्याप्टेन पाल्देन घले गुरुङ पेन्सनमा निस्केका हुुन् । उनको बाल्यकाल मनाङको थोन्जेमा बितेको थियो । उनका पिता छिरिङ पाल्देन घले पनि बेलायती गोर्खा सेनामा नै थिए । नेपाल आउने–जाने गरे तापनि ९४ वर्षको उमेरमा छिरिङ बेलाइतमा नै बितेका थिए । छिरिङको पुख्र्यौली घर मनाङको पूm गाउँ हो ।
बेलायती सेनामा भर्ती भएपछि उनले आफ्नो परिवारलाई तल्लो मनाङको ग्यासुम्दो भनिने थोन्जेमा सारेका थिए । बेसीसहरमा खेत र बारी पनि जोडेका थिए । धेरै गोर्खा लाहुरेहरूको बसोबास बेलाइतको उलवीच, ग्रीनवीच, प्लमस्टेट, चार्लटन, आसफोर्ड, केन्टरवरी, फल्कस्टोनमा रहेको छ । उनीहरू आसफोर्डमा बसोबास गर्दथे । ज्याक्सन पाल्देन घले गुरुङ छिरिङ पाल्देनका पलाती हुन् । छिरिङसहित उनको चौथो पुस्ता अहिले बेलाइतमा बसोबास गर्दै आएको छ । थर लेख्दा उनीहरूले घले गुरुङ लेख्ने गरेका छन् ।
पश्चिमतिर हानिएकी कोरोना कालभैरवीले विगत ७४ वर्षदेखि बेलाइतमा बस्दै आएका ज्याक्सनका बाजे पाल्देन घले गुरुङलाई छोडिनन् । ज्याक्सन पाल्देनले हजुरबालाई बाजे भनेर सम्बोधन गर्छ । बाजे बिरामी परेदेखि उसले छोडेकै थिएन । कोरोना सरुवा रोग हो भन्ने थाहा पाए तापनि ऊ अस्पतालको प्रतीक्षालय जान छोडेन । चौधौँ दिन बाजेको स्वास्थ्य प्रतिवेदन आउँदै थियो ।
“पाल्देन घलेको नातेदार को हुनुहुन्छ ? यहाँ आउनुहोस् ।” एक जना अग्ली, मोटी त्यस्तै करिब बत्तिस वर्षकी अति सुन्दर गोरी रेविका नाम गरेकी नर्सले खबर गरिन् । उनले घाँटीसम्म गाउन लगाएकी थिइन् । अनुहारको मुखौटो पछिल्तिर झुण्डिएको थियो ।
“म पाल्देनको नाति, ज्याक्सन पाल्देन हुँ । बाजेलाई कस्तो छ ? ज्वरो घटेको छ कि छैन ? बाजेलाई निको हुन्छ नि ! मैले बाजेलाई कहिले भेट्न पाउँछु ? कृपया एक पटक भेटाइदिनु न !” ज्याक्सनले नर्सलाई बोल्नै नदिई एकै पटकमा मनमा आएको सबै कुरा सोध्योे ।
“बाजेलाई हिजोभन्दा कठिन भएको छ । आइ.सि.यु.मा भेन्टिलेटर खाली भयो भने भोलि बेलुकादेखि उनलाई भेन्टिलेटरमा राख्नुपर्छ । सास फेर्न कठिनाइ हुँदै गएको छ । अहिले बोल्न सक्नुहुन्छ । भोलि के हुन्छ भन्न सकिँदैन । त्यसैले आज दुई घण्टा एक–एक जना भएर पूरै गाउन लगाएर भेट्न मिल्छ । तर, कम्तिमा तीन मिटर टाढा बस्नुपर्छ । क्याविनभित्र जाँदा र बाहिर आउँदा पूरै औषधि छर्कनुपर्छ । यहाँ जो जसले क्याविनमा भेटने हो उनीहरू चौध दिन एकान्तवास बस्नुपर्छ । त्यस्तो गर्न सक्छौँ भने यो फाराम भरेर तयार गर । म तीस मिनेटपछि आउँछु ।” रेविका नर्सले पनि ज्याक्सनले खोजेभन्दा बढी जानकारी दिइन् र क्याविनतिर छिरिन् ।
ज्याक्सनले आमा, बाबु र आफ्नी प्रेमिका जेनिस भट्टराई तीनै जनालाई फोन ग¥यो । बाबा र आमा दुवैको सरकारी नोकरी भएकाले चौध दिन बिदा लिन मिलेन । दुवै जनाले फेस टाइपबाट आफ्नो पिता र ससुरालाई भेट्ने गर्थे । ज्याक्सनकी प्रेमिका जेनिस भने जागिर र स्वास्थ्यको पर्वाह नगरेर भेट्न आउने भइन् । ज्याक्सनले दुई जनाको नाम फारममा भ¥यो । ज्याक्सन सेन्ट थोमस अस्पतालमा पुगेको छ घण्टाको बीचमा तेह्र जना कोरोना सङ्क्रमित बिरामीको मृत्यु भइसकेको थियो । ज्याक्सन निकै अस्थिर देखिन्थ्यो । उसको निधारमा पसिना आइरहेको थियो । ऊ अधिर बनेर यताउता गरिरहेको थियो । ठीक तीस मिनेटमा उसलाई फारम दिने नर्स रेविका देखापरिन् । ऊ नजिक गयो ।
“फारम तयार भयो ?” नर्सले सोधिन् ।
“भयो । हामी दुई जनाले मात्र भेट्न चाहन्छौँ । सोहीअनुसार फाराम पनि भरेको छु” भन्दै ज्याक्सनले फारम दियो ।
नर्सले साँझ छ बजेदेखि दुई घण्टाको लागि समय दिइन् । सो कुरा ज्याक्सनले आफ्नी प्रेमिकालाई फोन गरेर भन्यो ।
दुवै जना भेट भएर छ बजे स्वास्थ्यकर्मीले लगाउने गाउन लगाएर क्याविनभित्र गए । क्याविन बाहिर दुईटा मेच थिए । उनीहरू त्यहीँ बसे । नर्स आएपछि पालैपालो गरी जान भनिन् र उनले समय तालिका मेसिनमा समय लेखेर बाहिर निस्किन् ।
पहिले ज्याक्सन भित्र छि¥यो । तीन मिटर टाढा बाजे सुतिरहेका थिए । उनको अनुहार उज्यालो थियो । नर्सले भनेझैँ त्यो दिन बिहानदेखि सास फेर्न कठिन भएको थियो र कठिनाइको मात्रा हिमालमा उकालोमा हिँड्दा सास फेर्न कठिन हुँदै गएझैँ क्रमशः कठिन हुँदै गएको थियो ।
ज्याक्सनले बाजेलाई तीन मिटर वरैबाट शिर झुकाएर नमस्ते गर्दै सोध्यो “बाजे अहिले कस्तो छ ?” बेलाइतको थेम्स नदीमा जहाज वारपार गर्दा पानी छचल्केझैँ बाजेका आँखामा आँसु छचल्केको ज्याकले देख्यो । बाजेले क्याविनको सेतो बिछ्यौनाबाट हातैले आशीर्वाद दिँदै भने “सास फेर्न कठिन हुँदै गएको छ । ज्वरो घटकै छैन ।”
“ज्याक” उनले थपे, “आजदेखि मैले आपूmलाई कमजोर पाउन थालेको छु । बाल्यकालमा नेपालमा खेलेको झलझली देख्न थालेको छु । म धेरै बाँच्दिनँ । मलाई जतिजति सास फेर्न कठिन भएको छ त्यतित्यति मेरो आँखाअगाडि झलझली नेपाल ठिङ्ग उभिएको देख्छु । म नेपाल गएर नै मर्न चाहन्छु ।”
एकछिन रोकिएर फेरि भने, “तेरो जिजुबाजेले ‘सन्तानको भविष्य राम्रो होस् । मनाङको पूm गाउँमा भेडागोठालो हुन सजिलो छैन ।’ भनेको हुनाले मैले यहाँ बस्ने परिचय पत्र (इनडिफिनिट लिव टु रिमेन आइ.एल.आर) लिएको हुँ । समयले त्यस्तै गरायो । आमासँग बेलाइत आएपछि पन्ध्र वर्षको उमेरमा उनान्साठी वर्षपहिले नेपाल गएको थिएँ । मनाङ जाँदा बाहुनडाँडा नजिकै बाटोमा ठूलो पहिरो गएको रहेछ । तीन दिन कुरेँ । पहिरो छिचोल्न सकिएन । मेरो स्कुलको छुट्टी धेरै थिएन । गाउँ नपुगी बिच बाटोबाट नै फर्केँ । त्यसपछि स्कुल, कलेज, जागिर, व्यावहारिक जीवनको चाँजोपाँजो मिलाउँदा–मिलाउँदै जानै पाइनँ । तेरो जिजुले ‘बेलाइत बसे पनि नेपाल नबिर्सनू’ भनेको कुरा मैले चाहेर पनि पूरा गरिनँ । मलाई रोगको पीडाभन्दा नेपाल जाने चाहनाको पीडा हजार गुणा बढी छ । म नेपाल जान्छु ।”
बोल्दाबोल्दै क्याप्टेन पाल्देन फेरि रोकिए । लामो सास ताने । आँसु पुछे । नाति ज्याक्सनलाई हृदयबाट निस्केका आँसुले भिजेका पातला परेलाले मायाको अँगालो फैलाउँदै भने –“ज्याक म नेपालमा मर्न चाहन्छु । जब मलाई सास फेर्न कठिन हुन्छ त्यसबेला मैले अन्नपूर्ण हिमालयको चौथो चुली हेर्दै मनाङतिर उकालो चढेको विपनामा नै सपना देख्छु । सास फेर्न सजिलो हुँदा देउरालीमा पुगेर मनास्लुतिरबाट आएको शीतल हावालाई तानेर फोक्सोसम्म पु¥याएको हुन्छु । मलाई किन–किन मनास्लु र अन्नपूर्णले एकोहोरो हेरिरहेका हुन्छन् अनि मस्र्याङदीले आज सुसाउन बिर्सेर गन्धर्वले सारङ्गी रेटेर पाखाबारीको गीत गाएझैँ सारङ्गीको धुनमा मलाई नेपाल बोलाइरहेको छ । ज्याक्सन, म मेरा पुर्खाको जन्मभूमिमा प्राण त्याग्न चाहन्छु । ज्याक, मेरा आँखाबाट झरेका यी बलिन्धारा आँसु होइनन् यी त मस्र्याङ्दी नदीका छाल हुन् । जहाज चार्टर गरे भए तापनि मलाई नेपाल पु¥याइदेऊ ।” उनले भने ।
ज्याक्सनले देख्यो ती बलिन्धारा साँच्चिकै थेम्स नदीका सहायक नदीजस्तै निरन्तर बगिरहेका थिए । उसले पनि आँसु रोक्न सकेन । कोरोना भाइरसको कारणले सारा संसार पूर्णतः ठप्प भएको थियो । कोरोनाको कारणले युरोप र अमेरिकामा मात्र दिनहुँ दश हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएकोे कुरा बाजेलाई भन्ने कि नभन्ने ऊ दोधारमा प¥यो । कोरोना सङ्क्रमितको मृत्युदर सुन्दा बाजे पक्कै पनि धेरै दिन जीवित रहनुहुन्न भन्ने उसले पनि अनुमान गरेको थियो । त्यसकारण बाजेले भनेको सबै कुरा ध्यानपूर्वक सुन्यो ।
ऊ बाजेसँग “दुई मिनेटमा आउँछु” भनेर बाहिर निस्क्यो । बाजेले पनि उसले आँसु पुछेको देखे ।
ज्याक्सनले भित्र बाजेले उसलाई जसरी पनि नेपाल जाने इच्छा व्यक्त गरेको कुरा प्रेमिकालाई भन्यो । “तिम्रो सुझाव के छ ?” ज्याकले आफ्नी प्रेमिका जेनिससँग सल्लाह माग्यो ।
“बाजेलाई वर्तमान अवस्थाको साँचो कुरा भनौँ । कम्तिमा छ महिना नेपाल जान सकिँदैन । त्यसपछि जाउँला भनौँ ।” उनले सुझाव दिइन् । ज्याक्सन फेरि भित्र गयो ।
ज्याक्सनले मोबाइलबाट आफ्नो आमाबाबु र परिवारका अरू सदस्यलाई बाजेको अवस्था देखाइदियो । बेलाइतभरि सबैले त्यसै गरेका थिए । त्यति मात्र कहाँ हो र ! रोग सर्छ भनेर धेरै बेलायती छोराछोरीले आमाबाबुसँग स्काइप, फेसटाइमजस्ता सामाजिक सञ्जालबाट आँसु साटासाट गर्दै हात हल्लाउँदै बिदा हुँदै थिए । संसारभर त्यस्तै भइरहेको थियो । प्रकृतिलाई चरम दोहन र आक्रमण गरेकाले त्यस्तो स्थिति आएको कोरोना कालभैरवीले ठहर गरेकी थिइन् ।
“बाजे” ज्याक्सनले भन्यो, “कोरोना भाइरस संसारभर फैलिएको छ । युरोपमा मात्र दिनहुँ चार–पाँच हजार मानिसको मृत्यु भइरहेको छ । अहिले संसार पूरै बन्द छ, बाजे । एक देशदेखि अर्को देशको त कल्पना नै नगरौँ एक गाउँदेखि अर्को गाउँ पनि बन्द भएका छन् । ‘घरभित्रै बस्ने, सुरक्षित हुने’ भन्ने निर्देशन छ । हामीले केहि गर्न सक्दैनौँ । अब आत्मबल बढाएर कोरोनालाई पराजित गर्नुपर्छ । तपाईंलाई सञ्चो भएपछि नेपाल जाउँला ।”
ज्याक्सनको भनाइ सुनेर बाजे झन् पीडित बने । उनले नातिलाई भने, “ज्याक, तँ अब सानो छैनस् । संसार बन्द भएको छ भने मैले नेपाललाई माया गर्दैमा अहिले खुल्ने त कुरा भएन । तैँले मेरो लागि एक काम गर है त । तैँले सक्छस् । तेरो बाले गर्न सक्दैन ।”
ज्याक्सनले दुवै हात जोडेर भुईंमा दुवै घुँडा धसेर भन्यो, “बाजे भन्नु न । तपार्इंको जे इच्छा छ, त्यो इच्छा म जसरी पनि पूरा गर्नेछु ।”
त्यसपछि बाजेले भने, “साँचो बोल्नुपर्छ । म अन्तिम अवस्थामा छु । मलाई मर्ने बेलामा किन–किन नेपाल देख्ने रहर तीव्र भएर आयो । म नेपालमा जन्मेँ । बाल्यकाल त्यहाँ बिते पनि बेलाइत नै आइयो । नेपाल बस्ने रहरै पुगेन । विगत तीन–चार वर्षदेखि मलाई नेपाल जान मन लागेको थियो । उमेरले समय मिलाउन सकिनँ । तेरो पढाइ, बाबाको नोकरी, तिमीहरूको छुट्टी सबै हेर्दाहेर्दै समय बित्यो । यो वर्ष दशैँमा नेपाल जान टिकट पनि बुकिङ गरिसकेको थिएँ । यहीबेला कालभैरवी भएर कोरोना आयो । मलाई सास फेर्नै नहुने गरी घाँटीमा च्याप्पै समात्यो । अब म बाँच्दिनँ । म जे भन्दैछु, त्यो मेरो मात्र चाहना होइन तेरो जिजुको पनि इच्छा हो ।”
पाल्देनको वाक्य घाँटीमा अड्क्यो । उनी क्षणभर बोल्न सकेनन् । आँखाबाट झरेका आँसुले मस्र्याङ्दीकै रूप लिएका थिए । ज्याकले अँगालो हाँलेर बाजेलाई आश्वासन दिन चाहन्थ्यो । आँसु पुछिदिन चाहन्थ्यो । तर, के गर्ने अस्पतालले बनाएको नीतिलाई उसले उल्लङ्घन गर्न मिल्दैन्थ्यो । “बाजे, तपाईंको इच्छा के छ भन्नुहोस् । त्यति मात्र होइन मेरो जिजुले तपाईंसँग र मेरो बाबासँग के भन्नुभएको थियो ? त्यो सबै भन्नुहोस्, मैले पूरा गर्नेछु ।” ज्याक्सनले आश्वस्त पार्दै सोही प्रण दोहो¥यायो ।
त्यसपछि बाजेका आँसु रोकिए । कालो बादलले छोपेर अँध्यारो देखिएको अनुहारमा एकाएक बिहानी पखको घाम मनाङको पिसाङ चुलीमा पर्दा सुनौलो रङमा झलझलाकार देखिएझँै झलझल उज्यालो देखियो । लेकाली पूmलको कोपिला फक्रेझैँ बाजेको ओठमा मुस्कान प्रस्फुटित भयो । मृत्यु नजिक पुगेको मानिसको मृत्युइच्छा र त्यो मृत्युइच्छा पूरा गरिदिने बाजे र नातिबीच एकान्त वार्ता भएको थियो लण्डनको त्यो सेन्ट थोमस अस्पतालको क्याविन कक्षमा । यस्तो लाग्थ्यो कि त्यहाँ हिन्दू धर्मशास्त्रको कथामा आफ्नो इच्छा पूरा गर्न महादेवसँग वर माग्न तपस्या गर्ने भक्त र महादेवबीच संवाद भएको होस् । त्यहाँ भक्त बाजे थिए भने महादेवको रूपमा बाजेको इच्छा पूरा गरिदिने नाति ज्याक्सन पाल्देन घले थियो ।
त्यसैबिच बाजेले ज्याक्सनलाई नजिकैको दराजभित्र रहेको सानो छालाको ब्याग सुरक्षित राख्न भने । त्यसभित्र बैँकका कार्डहरू थिए । त्यसमा “मेरो नाममा भएको सबै प्रकारको सम्पत्ति मेरो मृत्युपछि नाति ज्याक्सन पाल्देन गुरुङको बैँक खातामा रकमान्तर गर्न मेरो मञ्जुर छ ।” भनी सहीछाप गरी स्थानीय सरकारले प्रमाणित गरेको पत्र ती कार्डहरूसँगै रहेको उसले देख्यो ।
ज्याक्सन भावुक देखियो । उसका आँखा राता भएका थिए । अँगालोमा बाँधिएर हृदयको स्पन्दन एकअर्कालाई सुनाउन नपाउँदा दुवैको मन व्याकुल भएको थियो । आँसुसँग आँसु साट्दा पनि प्रेमको रहर नमेटिँदो रहेछ ? मायाको अर्थ र गहिराइ आत्मसात् गर्न स्पर्श नै गर्नुपर्दो रहेछ कि ? अँगालोमा बाँधिएर दुःख र सुखमा साट्दा जति सन्तोष पाइन्छ त्यति सन्तोष आँसु मात्र साटेर पाइँदोरहेनछ । आँसु मात्र खसालेर पुग्थ्यो भने बाजे किन नेपाल जानुपथ्र्यो र ? त्यसैले माया गर्न हृदय–हृदय नै टाँसिनुपर्ने रहेछ । बाजे त्यहाँ नातिको हृदयभन्दा साढे दुई मिटर टाढा थिए । उनीहरूको हृदयको ढुकढुकीले एकअर्काको भाषा पढे तापनि ती दुई हृदयबिच तातो स्पर्शको खाँचो खड्केको थियो । बाजेको हृदयमा नेपाल टाँसिएको थियो । तर, मृत्युपूर्व नेपालमा उभिएर आफ्नै तीन औँलाले देशको माटो झिकेर निधारमा टीको लगाउन नपाउँदा उनको मन अत्यधिक व्यग्र थियो । त्यसैले होला बाजेको नेपालप्रतिको अकुत माया आँसुबाट मस्र्याङ्दी बनेर झरिरहेको थियो ।
बाजेलाई बोल्न कठिन भएको थियो । “नाति ज्याक्सन, मेरो मृत्युपछि अस्तु लिएर नेपाल जानू । नेपालको मनाङ जिल्लाको उत्तरमा तिब्बतदेखि नजिक पूm भन्ने गाउँ छ । त्यो गाउँ जिजु बाजे छिरिङ पाल्देन घलेको जन्मथलो हो । गाउँदेखि नजिक एउटा ढिस्कोमा तासी गुम्बा छ । त्यो गुम्बामा जिजुको रगत मिसिएको छ । त्यही पखेराको एक छेउमा एउटा सानो चोर्तेन (मठ) बनाएर मेरो अस्तु त्यहीँ राख्नू । म त्यहीँ बस्नेछु । त्यसपछि तिमी तिम्रो जिजुमामाको घर नार जानू । जिजुको नयाँ घर थोन्जेमा एक रात बिताउनू । मृत्युपछि जीवन समाप्त हुन्छ । जीवन फर्केर आउँदैन । पुनर्जन्म मात्र अश्वासन हो । आफ्नो इच्छा यहीँ जीवनमा पूरा गर्नू । तिमी दुवैको जीवन सफल होस् ।” पाल्देनले मृत्युशैयाबाट मनको कुरा नाति ज्याक्सन पाल्देनलाई भने ।

सनातनी हिन्दू धर्म शास्त्रमा प्रलयको कथा उल्लेख भएझैँ त्यो वर्षभर नै संसारभर एक प्रकारको प्रलय नै भयो । लाखौँलाख मानिसको कोरोना कालभैरवीबाट मृत्यु भयो । कति परिवारको वंश वृक्षको जरा नै उखेलियो । कोरोना कालभैरवी शान्त हुने लक्षण देखिएन । उनी संसारभर डुलिन् । ठुलाठुला कलकारखाना बन्द भए । एक मिनेटमा सयौँ हवाइजहाजहरू उड्ने, हजारौँ मोटरकार गुड्ने विमानस्थल र चिल्ला सडकहरू मसानघाटमा परिणत भएका थिए । संसारको मानिसका अति प्रिय बनेका ठूला सहरहरू दिउँसै चकमन्न भएर एकाएक मृत्युशैयामा सुतेका जस्ता देखिएका थिए । यस्तो लाग्थ्यो कि मानौँ ठूला सहरमा कोरोना कालभैरवीले यमराजको रूप धारण गरी मृत्यु–नृत्य नाचिरहेकी छन् । धनी देशले प्रकृति मातालाई निर्मम दोहन गरेकाले त्यस्तो अवस्था आएको थियो । मानवबाहेकका अन्य जीवजन्तु र वनस्पति भने प्रफुल्लित थिए । नेपालले प्रकृतिको दोहन गरेकै थिएन । त्यसैले कालभैरवी कालभैरवसँग मिलेर नेपालमा प्रवेश गरे तापनि भयङ्कर मृत्यु–नृत्य नाचेकी थिइनन् ।
कोरोनाले प्रलयकै रूप लियो । अति धनी देशहरू पनि दशौँ वर्ष उठ्न नसक्ने गरी थला परे । गरिब देशका मानिस रोग र भोकले मर्न थाले । लाखौँ मानिस स्वाहा भए । आफन्तलाई अन्तिम पटक भेटेर अँगालो हालेर आँसु साट्न पनि पाएनन् । लास गाड्ने ठाउँ नभएर सयौँ लास एउटै चिहानमा पुरिए । मानव जातिको लागि अहिलेसम्मकै त्रासदी बन्यो । बिना कम्पन, बिना आँधीबेहरी, बिना सुनामी मृत्यु लहर आएको थियो । प्रकृति माताको दोहनबाट निस्केको प्रलय थियो त्यो ।
“बाजे म नेपाल गएर जिजुबाजेको गाउँ पुगेर तपाईंले भनेको कुरा अवश्य गर्नेछु । प्यारो पूm गाउँलाई भरिलो पार्नेछु । तपाईंको हृदयले बोलेको कुरा मैले पूmका आफन्तलाई भन्नेछु । जिजुले बनाएको गुम्बालाई मात्र होइन गाउँले सबैलाई खुसी पार्नेछु । तपाईंले कुनै पीर नमान्नु ।” कोरोनाबाट सिकिस्त भएका बाजेलाई आश्वस्त पार्दै ज्याक्सनले भन्यो । बाजेलाई आश्वस्त पार्न मात्र नभई हृदयदेखि नै नेपाल जाने सङ्कल्प ग¥यो । तर, ज्याक्सनले थाहा पाउन नसकेको कुरा के भने मृत्युशैयामा लम्पसार परेको बेला बाजेलाई नेपालको त्यति विघ्न सम्झना किन आयो ? मर्नेबेलामा जन्मघर मानिसले खोज्छ रे ! भन्ने उसले बज्यैबाट सुनेको थियो । के बाजेले पनि मर्नेबेला भएकाले नेपाल सम्झेका हुन् त ? उमेर छँदै बाजे नेपाल किन गएनन् ? त्यो प्रश्नले भने उसलाई घोच्यो । जे होस् बाजेलाई वचन दिएपछि उनको उज्यालो अनुहार हेरेर बाहिर निस्क्यो । त्यसबेला आधा घण्टा मात्र भेट्ने समय बाँकी थियो । उसले आफ्नी प्रेमिका जेनिसलाई बाजेलाई भेट्न पठायो ।
जेनिस भित्र पसिन् । त्यसबेला बाजेले जेनिसलाई भने– “नानी, हुन त कर्मले हामी बेलायती भयौँ । आपूm जन्मेको थलो प्यारो लाग्छ । तिमी पनि तिम्रा बाजेको जन्मथलो नेपाल उमेर छँदै धेरै पटक पुग्नू । मेरो रहर पुगेन । अहिले मृत्युको बेला मलाई नेपाल आमाले बोलाइरहन्छिन् । तिमीलाई विश्वास नलाग्ला । मैले मर्नेबेलामा पूmलजस्ती प्यारी तिमीलाई किन भूmटो बोल्थेँ र ? तिमी नेपाल गयौ भने तिमीपछि तिम्रा सन्तान नेपाल जान्छन् । पितृभूमि नेपाल कस्तो रहेछ भन्ने थाहा पाउँछन् अनि नेपाल आमा पनि खुसी हुन्छिन् । नेपाल त स्वर्ग हो । त्यहाँ देवताको बास हुन्छ । त्यहाँ प्रकृतिको राज अझै छ । जीवन कष्टकर छ तर निरस छैन । तिमी थाक्यौ भने देउरालीको शीतल हावाले तिम्रो थकाई मेटिदिन्छ । तिमीलाई प्यास लाग्यो भने आफ्नै धुनमा गितार बजाउँदै नाच्ने झरनाले तिर्खा मेटाइदिन्छन् । तिमी निरास भएको बेला बादलका पछ्यौरी पन्छाएर सेता हिमालचुलीले तिमीलाई साहसिक मुस्कान दिन्छन् । बेलाइतमा सुखी देखिने तिमीहरू नेपालको मायाले खुसी पनि हुनेछौ ।”
“हुन्छ, बाजे ज्याक्सनसँग म पनि नेपाल जान्छु । हामी बेलाइत बसोबास गरे तापनि छुट्टीमा नेपाल जानेछौँ । नेपाल जाने मात्र होइन जिजुबाजेको सुन्दर जन्मथलोलाई हामीले अझ सम्पन्न बनाउनेछौँ । बाजे तपाईं ढुक्क हुनुहोस् ।” उनले भनिन् ।
“तिमी रूपवती र ज्ञानी छौ । तिमी र ज्याक्सनमा नेपाली रगत बढी देख्छु म । त्यसैले विश्वस्त छु कि मैले गर्न नसकेको माया तिमीहरूले नेपाललाई गर्नेछौ” उनले विस्तारै भने । प्रत्येक घण्टा उनलाई सास फेर्न कठिन हुँदै थियो ।
त्यसैबेला ढोकामा रातो बत्ती बल्यो । भेट्ने समय सकिएको थियो । जेनिस बाहिर ननिस्कँदै ज्याक्सन पनि भित्र छि¥यो । बाजेले ती दुवैलाई हातको इसाराले आशीर्वाद दिए । आँसु झार्दै माया गरे । त्यसैबेला नर्स रेविका भित्र पसिन् । उनीहरूले हात जोर्दै बाजेलाई हेर्दै पछाडि सर्दै ढोकाबाट बाहिर निस्के ।
अस्पतालको बगैँचानजिक पुगेर दुवै जना एकअर्कालाई हेर्दै धित मरुञ्जेल रोए । ज्याक्सनलाई बाजेले नै हुर्काएका थिए । पाल्देनलाई सास फेर्न कठिन हुँदै गयो । भेन्टिलेटरमा राखेको चौथो दिन नर्सले ज्याक्सन र उसको आमाबाबुलाई बाजेको अनुहार हेर्न दिइन् । पाल्देनले छोरा बुहारीलाई आँखाका परेला झिम्क्याएर माया दर्शाए । उनी बोल्न नसक्ने भइसकेका थिए । त्यसपछि बाजेका दुवै आँखाबाट बलिन्धारा वर्षन थाले ।
भेन्टिलेटरमा राखेको पाँचौ दिन दिउँसो ११ बजे ज्याक्सनलाई तिनै गोरी नर्सले बोलाइन् । बाजेको अन्तिम अवस्था भएको थियो । उसलाई भित्र जान दिइन् । बाजेले पुलुक्क ज्याक्सनलाई हेरे । बाजेले उसलाई हेरी नै रहे । बाजेका आँखाबाट आँसु झरेनन् । साँच्चिकै त्यसबेला ज्याक्सनले बाजेको आँखामा नेपालको नक्सा देख्यो । आँखा झिमिक्क नै भएनन् ।
लासलाई छुन दिइएको थिएन । लास गाडेको ठाउँको माटो ज्याक्सनले सुरक्षित राख्यो । नर्स रेविकाले ज्याक्सनलाई विशेष सहयोग गरेकीले त्यो अस्तु पाइएको थियो । मृत्यु–संस्कारका अन्य सबै कुरा बेलाइतको घरमा नै सम्पन्न गरे ।

प्रकृतिको अत्यधिक दोहन गर्ने ठूला देशमा प्रवेश गरेकी कोरोना कालभैरवीले तिनीहरूलाई थर्कमान पारिन् । तर, ती देशले लाखौँलाख निरपराध मानिस कोरानाको मुखभित्र छिर्दा पनि प्रकृतिमाथि गरेको अपराध स्वीकार गरेनन् । बरु उल्टै एकले अर्कालाई दोषारोपण गरे । कोरोना महामारीबाट सामान्य जीवनमा फर्कन नेपाललाई दुई वर्ष, युरोपलाई चार वर्ष र अमेरिकालाई पाँच वर्ष लाग्ने बहस चलेको थियो । कर्णालीका युवा भारतमा अस्थायी खेती गर्न जानै छोडे । मलेसिया, अरब मुलुकमा भएका धेरै नेपाली युवा बेरोजगार भएर नेपाल फर्के । नेपाल फर्केका युवाहरू उद्योग, साना व्यवसाय र खेतीपातीमै होमिएका थिए । अमेरिका, अष्ट्रेलिया, युरोपमा भएका युवा पनि विस्तारै घर फर्कन थालेका थिए । जस्तोसुकै प्रकोप आए तापनि आकाशलाई छानो बनाएर कुनै पनि नेपालीले रात काट्न परेको थिएन ।
नेपाल सरकारले नागरिकबाट पैसा उठाएर कोशी, गण्डकी, कर्णाली र महाकाली तथा तिनका सहायक नदी गरी पन्ध्र नयाँ ठूला जलविद्युत् गृह र सिँचाइ आयोजना सुरु ग¥यो । चिया, कफी, फलपूmल, कृषि र पशुपालनमा नयाँ नीति ल्याएर किसानलाई शून्य प्रतिशत व्याजमा दश वर्षे ऋण प्रवाह ग¥यो । हिमाली क्षेत्रमा चौरी, भेडापालन, जडीबुटी सङ्कलन र प्रशोधनलाई पन्ध्र वर्षे निव्र्याजी ऋण दिने नीति लियो । सातै प्रदेशमा स्वास्थ्य, पर्यटन, प्राविधिक, कृषि र जलस्रोतका महाविद्यालय खुले । कोरोना कालभैरवीले नेपाललाई भने एउटा पाठ सिकाएर छोडिन् । दुःखमा पनि फिस्स हाँस्ने नेपाली साँच्चिकै घोडेपानीको पखेरामा लालीगुँरास फुल्दा धवलागिरि हिमाल मुस्काएझैँ मुस्काउन थाले । वसन्तपुरमा कालभैरवसँगै कोरोना कालभैरवीको नयाँ मन्दिर पनि स्थापना गरियो ।
ज्याक्सन र जेनिसको परिवारबीच पाल्देन घले गुरुङको अस्तु लिएर नेपाल जानेबारे छलफल भयो । उनीहरू दुवैले नेपाल जाने स्वीकृति पाए । बाजेको एक वर्षको मृत्यु–संस्कार पूरा गरेपछि उनीहरूले बिहे गर्ने टुङ्गो गरे । सत्ताइस वर्षीय ज्याक्सन कृषि विज्ञ हुन् र उनले बेलाइतमा परामर्शदाताको रूपमा काम थालेका छन् । ज्याक्सनकी आमा बेलायती बाबु र नेपाली आमाकी छोरी हुन् । उसका आमाबाबु दुवै इन्जिनियर हुन् । दुवैले सरकारी कार्यालयमा नोकरी गर्दछन् ।
चौबीस वर्षीय जेनिस भट्टराईले भूगर्भशास्त्रमा पि.एचडी गरेकी छन् । उनका बाजे हरिबल्लभ भट्टराई नेपालको पर्वत जिल्लाको विहादी भन्ने ठाउँबाट बेलाइत छिरेका थिए । परराष्ट्र मन्त्रालयका सरकारी जागिरे बाजे एउटा तालिममा बेलाइत गएका बेला उतै लुकेर बसे । बाजेले एक जना बेलायती मार्गारेट भन्ने महिलासँग प्रेम–विवाह गरेपछि मात्र त्यहाँ बस्ने अनुमति पाएका थिए । जेनिसका बाबु परिश्रम भट्टराईले पनि बेलायती पिता र नेपाली मुलकी आमाबाट जन्मेकी सोफी भन्ने युवतीसँग प्रेम–विवाह गरे । जेनिस तेस्रो पुस्ताकी हुन् भने ज्याक्सन चौथो पुस्ताको प्रतिनिधि हो । उनीहरू दुवैका वंशमा आमा वा बाबु कुनै न कुनै रूपमा नेपाली रहेका छन् । त्यसैले उनीहरू जतिसुकै सम्पन्नतामा बसे तापनि नेपाललाई बिर्सेका थिएनन् । अर्को अचम्मको कुरा के भने उनीहरूले नेपाली बोल्न र लेख्न सिकेका थिए । त्यसबाहेक अचम्मको कुरा के भने ज्याक्सनको बज्यैको माइतीघर र जेनिसको बाजेको घर पर्वतको विहादी नै थियो । के थाहा पैतृक थलोले उनीहरूको प्रेम अङ्कुरण हुन मद्दत पो गरेको थियो कि ?
जेनिस सौन्दर्य, गुण, शिल, चरित्र र ज्ञानमा रोजा छन् । अग्ली, गोरी जेनिसको अनुहारमा मानिसलाई लोभ्याउन सक्ने आभा देखिन्छ । उनका मधुर काला आँखामा देखिने खैरोपनले सौन्दर्यमा निखार ल्याएको देखिन्छ मानौँ सुनको हारमा सुगन्ध थपिएको होस् । उनी मुस्काउँदा पूर्णिमाको चन्द्रमाजस्तै शीतलता र कोमलताको आभास मिल्छ । उनको शरीर सलक्क परेको छ । गुलाबी रङको फक्रँदै गरेको कमलको पत्रजस्ता देखिने उनका कलिला ओठमा प्रकृतिले हलुका रातो लाली लगाइदिएको जस्तो देखिन्छ भने रातो मिश्रित सेता गाला मायालु हातले मुसार्दा पनि फुट्लान कि जस्ता नरम देखिन्छन् । फक्रँदै गरेको लालीगुँरासका पूmलजस्तै पोटिला देखिने उनका वक्षस्थल हिमालय पर्वतमालामा गौरीशङ्करका चुली शोभायमान भएझैँ तिनले उनको पातलो शरीरको शोभा बढाएका थिए ।
वैशाखको बुद्ध पूर्णिमामा पूm गाउँ पुगेर बाजेको नाममा तासी गुम्बामा बत्ती बाल्ने गरी नेपाल जाने उनीहरूले योजना गरे । नेपालबारे लेखिएका पुस्तक पढे । नेपालको अन्नपूर्ण हिमालय शृङ्खलाको धार नाघेर त्यसभन्दा उत्तरको संसारकै अति विकट भनेर चिनिएको नार र पूm उपत्यका जानुपर्ने भएकाले उनीहरू फ्रान्स र स्वीट्जरल्याण्डमा पुगेर पदयात्रा गरे । फ्रान्सको चामोनिक्समा रहेको युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाङ्क वरपर पदयात्रा र डोरीको सहयोग लिई ठाडो चट्टान चढेर अनुभव लिए । त्यसबाहेक निरन्तर रूपमा दिनको तीन घण्टा शारीरिक व्यायाम गरे ।
ज्याक्सनले बारम्बार जेनिसलाई हौसला दिँदै भन्थ्यो “हाम्रो लागि नेपालको यात्रा पहिलो हो । यो हाम्रो लागि ठूलो अवसर पनि हो किनभने पहिलो यात्रामा नै हामी संसारकै अति सुन्दर र लामो पर्वतमाला अन्नपूर्ण हिमालयको काखमा र संसारकै विकट गाउँ भनेर चिनिएको पूm र नार जाँदैछौँ । सक्यौँ भने संसारकै उच्च स्थानमा रहेको सबैभन्दा ठूलो ताल तिलिचो पनि पुगौँला । हाम्रो लागि यो यात्रा साहसिक, स्वर्गको अनुभूति गर्ने तथा पितृथलोमा जाने भएकाले पितृ तीर्थयात्रा हो ।”
“हो नि ! अन्नपूर्ण हिमालयको लम्बाइ मात्रै साठी किलोमिटर फैलिएको रहेछ । हामी त त्यसको उत्तर पुग्दैछौँ । यो हिमाललाई अन्नकी देवी पनि भनिँदोरहेछ नि ! यो यात्राले हाम्रो जीवनको नयाँ ढोका खोल्नेछ ।” जेनिसले ज्याक्सनको भनाइलाई समर्थन गर्दै आफ्नो भावना र पढेर जानेको कुरा सुनाइन् ।

फागुनदेखि वैशाखसम्म नेपालको मौसम बिहान सफा हुने, निलो आकाश छर्लङ्ग देखिने, हिमालहरू दुधले स्नान गरेझैँ सेताम्मे देखिने र अपराह्न हावाहुरी चल्ने, चट्याङ पर्ने, आकाशमा काला बादल मडारिने हुन्छ । उनीहरू बिहान नौ बजे नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा अवतरण गर्नुभन्दा पहिले उत्तरतर्फ पश्चिमदेखि पूर्वसम्मको लामो धारमा तिनीहरूले हिमालयको ताँतीले निलो आकाशलाई उछिनेर माथि पुगेको दृश्य प्रत्यक्ष देख्न पाए । त्यसबेला ती दुवै किशोरकिशोरी खुसीले यति धेरै आनन्दित भए कि दुवैका आँखा हर्षले उद्दीप्त भएका थिए ।
विश्वका धनी र विकसित देशको यात्रा गरिसकेको हुनाले विमानस्थलबाट बाहिर निस्कुञ्जेल उनीहरूलाई कुनै कठिनाइ भएन । नेपालका सवारी चालक पनि धेरै सुसंस्कृत भएका रहेछन् । त्यसैले पुस्तकमा पढेजस्तो गरी कसैले पनि उनीहरूका झोलाहरू तानेनन् । सडकपारि जेनिस भट्टराई र ज्याक्सन पाल्देन घले गुरुङ भन्ने नाम लेखेको कागज देखाउँदै उभिएका आफन्तलाई उनीहरूले देखे । वारिबाट हात हल्लाए । सामान ट्याक्सीमा राखेपछि स्वागत गर्दै आफन्तले ती दुवैलाई सयपत्री पूmलका माला पहिराई नेपालमा स्वागत गरे । बाग्मती नदी किनारमा अवस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर, ज्ञानेश्वर हुँदै दरबारमार्गमा रहेको होटल अन्नपूर्णमा छिरे ।
ज्याक्सन र जेनिसलाई लिन पूmबाट ग्याल्बो घले, नारबाट फुर्वा घले गुरुङ र पर्वत विहादी लौकेबाट प्रभात गुरुङ र विहादीबाट सुशान्त भट्टराई काठमाडौँ आएका थिए । पूmबाट आएका ग्याल्बो ज्याक्सन दाजु पर्दथे भने नारबाट आएका फुर्वा जिजुआमातिरका दाजु नै पर्दथे । त्यसरी नै पर्वत लौके गुरुङ गाउँबाट आएका प्रभात गुरुङ ज्याक्सनको मामाको छोरा पर्दथे । सुशान्त जेनिसको काकाको छोरा पर्दथे । दुवैतिरका आफन्त भएकाले उनीहरू ढुक्क भएका थिए ।
आराम गर्दै दुई दिन उनीहरूले पशुपतिनाथ, बौद्धनाथ, ललितपुर, स्वयम्भूनाथ, भक्तपुर र चाङ्गुनारायणको अवलोकन गरे । होटलले व्यवस्था गरेको विज्ञले उनीहरूलाई नेपालको प्राचीन इतिहास, धर्म, संस्कृति, भाषा, जाति, जनजाति चाडपर्वबारे जानकारी दिए । भोलिपल्ट उनीहरू मोटरबाटोबाट मुग्लिङ हुँदै मस्र्याङ्दी नदीको किनारैकिनार बेसीसहर पुगेर बसे ।
“भाइ ज्याक्सन म यहाँबाट पोखरा हुँदै घर फर्कन्छु । तिमीहरू मनाङबाट फर्केर पोखरा आउँदा म पोखरामा तिमीहरूलाई भेटनेछु । त्यसपछि हामी त्यतैबाट जेनिसको बाजे र तिम्रो मावली गाउँ जाउँला ।” प्रभात गुरुङले भने ।
“हाम्रो स्वास्थ्यको अवस्था के हुन्छ । म हजुरलाई फोन गर्छु । त्यसपछि योजना गरौँला ।” ज्याक्सनले उत्तर दियो । त्यसपछि ज्याक्सन, जेनिस, पूmर्वा र ग्याल्बो मोटरबाट मनाङतिर र प्रभात र सुशान्त पोखरातिर लागे ।
“फुर्वा दाइ, यो कुन नदी हो ? यी गरामा लगाएको बाली के के हुन् ? यहाँ कति बाली हुन्छ ? ती महिलाहरूले डोकोमा के बोकेर ल्याएका हुन् ? ऊ त्यो माथि डाँडामा एकै ठाउँमा गुजमुज्ज देखिने घरहरूमा अहिले मानिस बस्छन् कि बस्दैनन् ?” जेनिसले सोधिन् ।
त्यो वर्ष फागुनदेखि पानी परेकाले वैशाखमा पनि असारमा जस्तै हरियाली थियो । फुर्वाले वरपरको दृश्य देखाउँदै जानकारी गरायो “त्यो ठूलो नदी मस्र्याङ्दी हो । खेत र बारीका मकै हुन् र खेतमा हरियो देखिएको चैते धान हो । यहाँ दुई–तीन खेतीसम्म नै हुन्छ । महिलाले डोकोमा घाँस ल्याएका हुन् । नदीकिनार वरपर बाहुन, क्षेत्री, गुरुङ, नेवार, दमै, कामी, सार्कीको बसोबास रहेको छ भने धेरै माथि डाँडामा गुजुप्प देखिएका घले गुरुङ गाउँ हुन् । उ…, त्यो देखिएको लमजुङ हिमाल हो ।”
कालो टोपी, छोटो कछाड, गादो भीरेका पुरुष र कानमा माडवारी, निधारमा रातो टीका, रातो चुरा, मखमलको चोलो, चोलोमाथि घलेक र लुङ्गी पहिरेर ओहोरदोहोर गरेका महिलालाई देख्दा दुवै निकै हर्षित देखिन्थे । त्यस्तै पहिरन चाडपर्वको बेला बेलाइतमा गुरुङहरूले पहिरेको उनीहरूले झलक्क सम्झे ।
“नदीदेखि उठेर अकासिएका भिराला पखेरामा गरागरा परेका खेत, बारी, घना जङ्गल, खोला, झरना, चराचुरुङ्गी, मानिसको ओहोरदोहोर र त्यो मस्र्याङ्दीको साँघुरो उपत्यका देख्दा मलाई त नेशनल ज्योग्राफी हेरेझैँ लागिरहेको छ ।” जेनिसले भनिन् ।
त्यो रात उनीहरू थोन्जेमा नारको मानिसले सञ्चालन गरेको होटलमा बसे । ज्याक्सनलाई भन्दा पनि वरपरका मानिसले जेनिसलाई हेर्दै उनको रूपबारे खासखुस कुरा गरेका देखिन्थे । मानिसको जात त्यस्तै त हो नि राम्रो–नराम्रो जस्तो रूप देखे पनि वर्णन त गर्छन् नै ।
“ज्याक्सन, थोन्जेलाई ग्यासुम्दो पनि भनिन्छ । यसको अर्थ चौबाटो हो । प्राचीन कालमा तिब्बतसँग नुनको सटही व्यापार गर्दा नुन ल्याएर यहाँ राखिन्थ्यो । बेसीसहरबाट मानिसले बोकेर ल्याएको खाद्यान्न पनि यहीँ थुपारिन्थ्यो । यहाँदेखि तल मस्र्याङ्दीको पहरो काटेर बनाइएको भीरको बाटो मानिस हिँड्न पनि कष्टकर थियो । घोडा खच्चड पहरामा ठोक्किएर लडेर मर्थे । त्यसैले तल र माथि दुवैतिरको यहीँ थुपार्थे । खच्चड जान नसक्ने भएकाले मानिसले नुन बोकेर पूर्वमा गोर्खा, दक्षिणमा लमजुङ पु¥याउँथे । त्यसैगरी लमजुङबाट ल्याएको कोदो, मकै, चामल, खुर्सानी मनाङतिर खच्चडले लैजान्थे” ग्याल्बोले विस्तृत रूपमा जानकारी दियो ।
हाम्रो घर भएको यहीँ ठाउँमा हो कि अन्तै हो नि ज्याक्सनले सोध्यो ।
“तिम्रो जिजु बेलाइतको सेनामा भर्ती भएपछि जग्गा किनेर घर बनाएको यहीँ हो । खाजा खाएपछि त्यो ठाउँ हेर्न जाउँला ।” फुर्वाले भन्यो ।
“पूmबाट यहाँ आएर किन बसेका होलान् ?” जेनिसले जिज्ञासा राखिन् ।
त्यसबेला ग्यासुम्दो उत्तरको नार र पूm, पश्चिमको मनाङ, दक्षिणको लमजुङ र पूर्वमा गोर्खाको नुन, ऊन र खाद्यान्न व्यापारको केन्द्र थियो अनि अहिले यहाँ नार र पूmका धेरै मानिसको बसोबास पनि छ । त्यसैले जिजुले यहाँ जग्गा किनेर घर बनाएर बसोबास गरेका हुन् । यो नार र फूको तिब्बत नेपाल व्यापारको केन्द्र पनि हो । त्यसैले यहाँ केहि फिरन्ते तिब्बती दोक्पाहरू, खम्पाहरू र शरणार्थी पनि थपिएका छन् ।
“अँ, हो यो त महŒवपूर्ण ऐतिहासिक ठाउँ रहेछ । जिजुले कति राम्रो ठाउँ रोज्नुभएको रहेछ ।” ज्याक्सनले खुसी प्रकट गर्दै भन्यो ।
“तिब्बतसँगको व्यापार बन्द भयो । अहिले त मनाङसम्म जाने मोटरबाटो पनि बन्यो । अहिले यो ठाउँको महŒव कस्तो छ त ?” जेनिसले निकै चाख मान्दै सोधिन् ।
“तिमीले ठीक भन्यौँ र सोध्यौँ पनि । नुनको व्यापारको ठाउँ विस्तारै पर्यटन व्यवसायले लियो । पर्यटकीय हिसाबले पनि यो त्यत्तिकै महŒवपूर्ण छ । यहाँबाट मनास्लु हुँदै गोर्खा, बेसीसहर, मनाङ, नार र पूm जान सकिन्छ ।”
खाजा खाएपछि उनीहरू थोन्जेको गुम्बा र मन्दिर हेर्न गए । गुम्बानजिकै करिब एक रोपनी क्षेत्रफल भएको खाली जग्गा थियो । त्यो जग्गामा घरको भग्नावशेष थियो । ग्याल्बो त्यहाँ पुगेर रोकियो र भन्यो, “भाइ ज्याक्सन यहीँ हो तिम्रो जिजु छिरिङ पाल्देन घलेले बनाएको घर र जग्गा ।”
त्यो दिन दिउँसोको बादल फाटेर ठाउँ–ठाउँमा निलो आकाश देखिएको थियो । घाम अन्नपूर्ण चौथोको अँगालोमा पुगेर विश्राम लिएको थियो । पहेँला किरण छिरलिएर पूर्वतिर लम्कँदै मनास्लुको टुप्पोलाई सुनौलो चुम्बनको वर्षा गर्न आतुर देखिन्थे । अर्को त्यस्तै किरण अन्नपूर्ण तेस्रोको वक्षस्थलमा टाँसिँदै मनाङ उपत्यका छिचोलेर तिलिचोतिर तेर्सिएको थियो । बेलुकाको सुनौलो किरणले हिमालय पर्वत त चम्किलो सुनौलो पहाडमा परिणत भएका नै थिए, वरपरका पखेरा र चट्टान पनि सुनकै धागोले बुनेको मलमलको सुवर्णमय पछ्यौरी ओढेर ती दुई युवा जोडीलाई प्रेमालिङ्गनमा बाँधिन प्रेरित गरेजस्ता देखिन्थे । सूर्यास्तको बेला समुद्रमा देखिने दृश्यभन्दा त्यो दृश्य हजारौँ गुणा बढी सुन्दर भएको कुरा सँगै उभिएकी जेनिसलाई ज्याक्सनले सुनायो । त्यो दृश्य देख्दा उनीहरू यतिसम्म एकोहोरिएका थिए कि ग्याल्बो बोलेको थाहै पाएनन् । त्यसबेलाको फोटो र भिडियो बनाए । पश्चिम मनाङ उपत्यकाबाट आएको चिसो सिरेटोको झोँकाले हिमालयको सौन्दर्यमा लीन ती युगल जोडीको एकाग्रतालाई खल्बलाइदियो ।
“दाइ अब हामी कता जाने ?” ज्याक्सनले सोध्यो ।
ग्याल्बोले जग्गा र भत्केको घर देखाउँदै पहिले भनेको कुरा दोहो¥यायो “ज्याक्सन यहीँ हो तिम्रो जिजु छिरिङ पाल्देन घलेले बनाएको घर ।”
ज्याक्सन झस्क्यो । ऊ त आफ्नै जिजुले बनाएको घरको भग्नावशेषमाथि उभिएर त्यो दृश्य हेरिरहेको रहेछ । जेनिस पनि उत्तिकै खुसी देखिन्थिन् । पहेँलो किरण उनको गोरो अनुहारमा परेको बेला उनी पनि ती हिमालझैँ गम्भीर र सुन्दर देखिएकी थिइन् । चिसो सिरेटो बढ्दै थियो । ज्याक्सनले जग्गा र भग्नावशेषको तस्वीर लियो । त्यसपछि सबै होटलमा फर्के ।
त्यो रात ज्याक्सन निदाउन सकेन । उसले बाजे पाल्देनलाई सम्झ्यो दुःख मानेन । जिजुले ७५ वर्षपहिले किनेको जग्गा र त्यसमा बनेको घरको त्यो भग्नावशेषमाथि उभिएको सम्झँदा आपूmलाई गौरवशाली ठान्यो । अनजानमै आफ्नै आँगनमा उभिएर उसले त्यो साँझ देखेको सूर्यास्तको दृश्य उसको हृदयमा अजम्बरी पूmल भएर बस्यो । बेलाइतमा उसलाई नपुग्दो केहि छैन । त्यहाँका मध्यम वर्गीय परिवारका सदस्यले उपभोग गर्ने सुविधामा ऊ हुर्केको हो । त्यो सुविधा उपभोग गर्न सक्छ । मृत्युशैयामा भएका बाजे किन रोएका रहेछन् ? कोरोना कालभैरवीका तिखा विषालु नङ्ग्राले बाजेको घाँटी छेडिसक्दा पनि बाजेले नेपाल सम्झेर दुई नयनबाट मस्र्याङ्दीका झरना किन झारेका रहेछन् ? उसले रातभर सम्झ्यो । पितृभूमि नेपाल पुग्ने अवसर दिएकोमा जिजु र बाजे दुवैलाई एकैचोटि आभार प्रकट ग¥यो । उनीहरूको पनाति, नाति भएकोमा गर्व ग¥यो । जिजुको घरलाई पुरानै ढाँचामा बनाउने सङ्कल्प ग¥यो । त्यसबेला जेनिस निदाइसकेकी थिइन् । उनको सुन्दर निधार र दुई आँखामा विस्तारै ओठले चुम्यो र ओछ्यानमा पल्ट्यो । मस्र्याङ्दी आफ्नै सुरमा हामफाल्दै थियो कसलाई भेट्न हो कुन्नि !
“मोटर जाने भए तापनि हिँडेर मेतासम्म पुगौँ ।” ग्याल्बोले भन्यो । करिब चार घण्टाको बाटो हिँड्न उनीहरूलाई छ घण्टा लागेको थियो ।
“दिनभर बादल लागेकाले हिँड्न त सजिलो भयो तर हिजोका ती सुन्दर हिमाल भने दिनभर नै बादलको पछ्यौरी ओढेर बसे । बाटो काट्न नै कठिन भयो ।” जेनिसले भनिन् ।
ग्याल्बो र दोर्जीले पूmसम्मको बाटोको बारेमा जानकारी लिए । उनीहरूसँग दुईटा ससाना पाल, ग्याँस, डोरी, आइस एक्सका साथै सङ्कटको बेला चार दिनको लागि खान पुग्ने सामान थियो । त्यो साँझ सबै सामानहरू निरीक्षण गरे । ग्याल्बो र दोर्जीले बोक्न सक्ने भए तापनि बाटोमा केहि दुर्घटना पर्ला भनेर दुई जना नयाँ भरिया कोतोबाट व्यवस्था गरे । क्यामेरा, मोबाइल र हलुका ज्याकेट, टिसर्ट र अन्य सामान आ–आफैँले बोके ।

भोलिपल्ट बिहान छ बजे खाजा खाएर पूmको लागि हिँडे बेलाइतमा जन्मेर हुर्केका बेलाइती नेपालीका सन्तान ।
“बाटो असाध्यै साँघुरो, भीर, तिखा ढुङ्गा भएको, उकालो, ओरालो र चिप्लो छ । एक पाइला मात्र बिग्रियो भने मस्र्याङ्दी जत्रै नार खोलामा छम्लङ्गै परिन्छ । बाटोमा हिमाल, खोला, पुल, पूmल, नाउर, चरा, पुतली देखिन्छन् । त्यस्तोबेला सुरक्षित ठाउँमा उभिनु अनि मात्र फोटो खिच्नु । छेउतिरबाट नहिँड्नु ।” नौ–दश वर्षका बालबालिकालाई आमाबाबुले सम्झाएझैँ ग्याल्बो र दोर्जीले उनीहरूलाई पालैपालो सम्झाए । मस्र्याङ्दी नदी तरेर नार खोलाको किनारैकिनार कोतो पहरोतिर चढे ।
“हाम्रो लागि यो पितृयात्रा हो । यसले पितृभूमि नेपालको माटो चुम्ने अवसर मिलेको छ । हामी होसियारीका साथ हिँड्नेछौँ । तपाईंहरू ढुक्क हुनुहोस् ।” नार खोलाको किनारदेखि अग्लिँदै गएको फुस्रो पहाडको तस्वीर खिच्दै जेनिसले भनिन् । उनको लागि अर्को फाइदा के भने उनले नेपालको भौगर्भिक अवलोकनको अवसर पनि पाएकी थिइन् ।
“हामी अन्नपूर्ण हिमालको मुख्य शृङ्खलाभन्दा उत्तरतिर लागेका हौ कि क्या हो ? ग्याल्बो दाइ ।” ज्याक्सनले सोध्यो ।
“हो, हामी नार उपत्यकातिर लाग्दैछौँ । यो उपत्यका मनाङ हिमालभन्दा उत्तर र दामोदर हिमालभन्दा दक्षिणमा पर्दछ । उत्तरमा चीनको तिब्बत रहेको छ ।” ग्याल्बोले जवाफ दिनुभन्दा पहिला उछिन्दै पूmर्वाले जवाफ दियो । ग्यासुम्दोदेखि उत्तर लागेपछि मनाङभर घले, लामा र गुरुङ थर भएका गुरुङ गाउँ छन् । यी गुरुङहरू यो क्षेत्रमा आठ–दश हजार वर्ष पहिले घुम्दै हिँड्दा यतै पशुपालन गर्दै त्यहीबेला देखि बसोबास गरेका हुन् रे” बुढापाकाले त्यस्तै कथा भन्छन् भन्दै ग्याल्बोले पुर्खाबारे जानकारी दियो ।
मुख्य काला चट्टानको भीरको साँघुरो बाटो सकिएको थियो । फुस्रा पहाड, खस्रु, लालीगुँरास र सल्लाको पातलो वन, अग्ला पहाड, घाम र बादलको लुकामारीमा छलिएर घरिघरि फुत्त देखिने सेता हिमालका टुप्पा, चराहरूको चिरबिर र थरीथरीका पूmलहरू देख्दा ती दुई युवायुवती निकै रमाएका थिए । हिमाली क्षेत्रमा ओहोरदोहोर गर्ने स्थानीय बासिन्दाले पनि कोतोदेखि पूmसम्मको बाटोलाई सुनसान, डरलाग्दो, विकट भनेर भन्दछन् भने बेलाइतमा हुर्केका ती युवालाई पहिलोपल्ट नै त्यस्तो बाटो हिँड्दा कठिनाइ त पक्कै भएको होला । तर, त्यो कठिनाइलाई पाइलैपिच्छे देखिने आकर्षक प्राकृतिक दृश्यले बिर्साइदिएको थियो ।
प्रकृतिलाई त्यसरी प्रकृतिकै नियन्त्रणमा छोडेको भए सायद कोरोनाले त्यस्तो भयावह स्थिति ल्याउने थिएन कि ? दुई अग्ला पहाडको चेपबाट बग्दै गरेको नार खोलालाई हेर्दै ज्याक्सनले मनमनै सोच्यो । जेनिस अगाडि आफ्नै धुनमा हिँड्दै थिइन् ।
त्यो दिन कोतोदेखि मेता पुग्न उनीहरूलाई एघार घण्टा लाग्यो । जेनिसको अनुहार थकान, गर्मी र उचाइले मार्फाको स्याउजस्तै रातो देखिएको थियो ।
मेताको त्यो रात चकमन्न थियो । नारखोला धेरै तल सुसाएको सुनिन्थ्यो । बेलाइतका तारा पनि मेताको आकाशमा जेनिस र ज्याक्सनसँगै पितृदेश आएछन् कि ? क्षणभर बाहिर निस्केर आकाश हेर्दै ज्याक्सनले सोच्यो । त्यो रात ती दुवैलाई निद्रा लागेन । शरीर तातेर भत्भत पोलेको थियो भने टाउको पनि दुवैको दुखेको थियो ।
“दाइ, हिजो हामी धेरै हिँड्यौँ । थाकेका छौँ । आज पाटन, खेतीपाती, याक, चौरी, भेडा र घोडा चरेको हेरौँ । यसले हामीलाई आराम पनि हुन्छ र केहि बुझ्न पनि सकिन्छ ।” ज्याक्सनले फुर्वालाई भन्यो ।
मेतामा आराम गरेको दिन बिहान ११ बजेसम्म मौसम खुलेको थियो । त्यो दिन आराम गरेको हुनाले ती दुईमा नयाँ ऊर्जा देखाप¥यो । ग्याल्बो र फुर्वा पनि उनीहरूको स्वास्थ्य देखेपछि ढुक्क भए ।
“आज, हिजो जति लामो हिँड्न सक्दिनँ कि जस्तो छ । पूmर्वा दाइ बिचमा बास बसेर अर्को दिन पूm पुगौँ । हुँदैन र ?” जेनिसले जिज्ञासा राखिन् ।
“बिचमा लज त छैनन् तर पानी भएको ठाउँ हेरेर क्याङ फेदतिर बसौँला । त्यहाँ बाट पूm पुग्न सजिलो पनि हुन्छ ।” पुर्वाले भन्यो ।
क्याङ जाने बिहान आकाशमा एक फुर्को बादल थिएन । आकाश चम्किलो निलो देखिएको थियो भने अघिल्लो साँझको हलुका वर्षा र हुरीले वरपरका पहाड झन् नुहाएर सिलिक्क परेका जस्ता देखिएका थिए । अन्नपूर्ण तेस्रो, चौथो, लमजुङ हिमाल दक्षिणतिर देखिएका थिए भने पिसाङ र चुलुका चुलीहरू आँगनमै ओर्लेका थिए । माथिल्लो हरियो पाटनमा घोडा, चौरी, याक चरिरहेका थिए । भेडाका पाठापाठी माउको दुध चुस्तै ‘म्याँ म्याँ’ गर्दै बुर्कुसी मार्दै थिए । त्यसबेला साँच्चिकै प्रकृतिको छटा जीवन्त देखिएको थियो । त्यो मनोरम दृश्य र प्रकृतिको खेल देख्दा हृदयदेखि नै उम्लेर आएको हर्ष ती दुई युवा जोडीका अनुहारमा प्रत्यक्ष देखिन्थ्यो । उज्यालो भएदेखि सूर्योदय हुँदासम्मको परिवर्तित दृश्यले तिनीहरूलाई मोहनी लगाएको थियो । ती दुवैले रमाइलो मान्दै हिमालसँग लुकामारी खेले । त्यो देखेर फुर्वा र ग्याल्बो पनि खुसीले गद्गद् भएका थिए ।
“सफा मौसम देख्दा मन पनि सफा भएर झरनाझैँ फुरुङ्ग हुँदोरहेछ । थकाइ पनि मेटिएर शरीर हावामा हिमाली ढुकुरसँगै उड्न खोज्दोरहेछ । त्यस्तो कसरी भएको होला हँ ?” जेनिसको मनको कुरा फुत्त निस्क्यो ।
“घाम लाग्दा, हिमाल हाँस्दा, पाटनका बुकीपूmल फुलेर हावामा लहराउँदा, पहाडका देवता पनि खुसी हुन्छन् । अप्सरा हिमालयका चुचुरामा नृत्य गर्न थाल्छन् । चौरी, याक, भेडा, नाउर पनि सफा मौसम भएको बेला खुसी देखिन्छन् । गाउँमा तन्नेरी–तरुनी पनि जिस्केर नयाँ–नयाँ भाकामा गीत गाउँन थाल्दछन् । प्रेमको सागरमा चर्लम्मै डुब्छन् । यो प्रकृतिको वरदान हो । सफा मौसम मानिसलाई स्वर्गको अनुभूति गराउने औषधि नै हो ।” ग्याल्बोले दर्शन छाट्यो । ग्याल्बो र पूmर्वा कलेज पढ्दा–पढ्दै पशुपालनमा लागेका युवा हुन् ।
“तर, हामी किसान त हिउँ पर्दा हिउँसँगै कुस्ती खेल्दै रमाउनुपर्छ । हामीले आपूmलाई ऋतुसँग परिवर्तन गर्दै जान्छौँ । ‘हे आकाश, हे भूमि, हे बादल, हे हिमाल, हे हावा, हे खोला हामीलाई रक्षा गर’ भन्दै प्रकृतिलाई पूजा गर्छौ । हाम्रो जीवन त घुमन्ते नै हो । परिवारसँगै हुने भनेको त पर्व, मानिसको मृत्यु हुँदा, विवाह हुँदा, खेती लगाउँदा र खेती थन्क्याउँदा त हो नि । अरू समय त लेकमा नै बित्छ ।” फुर्वाले थप्यो ।
त्यो दिनको बाटो अघिल्लो दिनको भन्दा सजिलो थियो । हिमनदीको बगर, पाटन हुँदै अगाडि बढे । एक बजेपछि कालो बादल देखिन थाल्यो । क्षणभरमा नै कुहिरोसँगै चिसो हावा र हिउँका स–साना गेडा झर्न थाले । आधा घण्टाजति हिउँ प¥यो । चिसो बढ्यो । त्यसपछि पानी पनि प¥यो । पानी पर्न छोडे पनि चिसो सिरेटो भने चलिरहेको थियो । त्यस्तैमा दिउँसो तीन बजे उनीहरू क्याङको फेदीमा पाल टाँगेर बसे । क्याङको भीरमा पहिरो गएकाले त्यो बाटो रोकिएको थियो । संयोगवश पहिरो फाल्दै गरेका दाजुभाइ पनि त्यहीँ रहेछन् । उनीहरूसँग दाउरा किनेर त्यो रात आगो तापेर सबैले जिउ तताए ।
“पहिरो गएकाले पहाड चढेर पुरानो बाटो जानुपर्ने भयो । कठिन छ । भञ्ज्याङसम्म विस्तारै जाऊँ । भञ्ज्याङदेखि मूल बाटोमा जाने बाटो साँघुरो धर्सो मात्रै छ । माथिबाट नाउरले ढुङ्गा झार्न सक्छन् । बाटोभन्दा माथि चट्टान आकाशतिर सोझिएको छ । त्यही पहरो सिधै पूmखोलाको किनारमा झरेको थियो । तल हेर्दा जो कोही पनि झस्किने र रिङ्गटा लाग्न सक्छ । गाउँलेले पनि घरबाट निस्कँदा त्यो भीर पार गर्न पाऊँ भनेर पहरो सम्झेर धूप बालेर निस्कन्छन् । भाइबहिनीले तल नहेर्नू । भञ्ज्याङ पुगेर सल्लाह गरेर मात्र जाने ।” ग्याल्बोले सबैलाई सचेत पारेपछि सबै उकालो लागे ।
“भीरदेखि तल एकैचोटि नदी देखिएकाले मेरा त आँखा नै तिरमिराए । नदी र यो पखेरो घुइँघुइँ घुमेजस्तो लाग्यो । खुट्टा पनि लुला भए । मुटुको धड्कन बढ्यो । मलाई डर लाग्यो ।” जेनिसले भनिन् ।
“नडराऊ, एक्कैछिन् बिसौनीमा बिसाऊँ । कसरी झर्ने सल्लाह गरौँ । अनि आस्तै–आस्तै झरौँला ।” ग्याल्बोले आश्वस्त पार्दै भन्यो ।
“मलाई पनि डर लाग्यो । लडियो भने त बल्ड्याङ् खाँदै नदी किनारमा छम्लङ्ग परिने रहेछ । बाजेको अस्तु लिएर नेपाल आएको फेरि हाम्रो अस्तु बाआमालाई बेलाइत पठाउनुपर्ला । हामीले डोरी यस्तै अप्ठेरो पर्छ भनेर किनेको त हो नि, होइन र फुर्वा दाइ ?” ज्याक्सनले डर र यथार्थमिश्रित जिज्ञासा राख्यो ।
सबैजना मिलेर भञ्ज्याङदेखि भीरको उत्तरतिरको धारसम्म डोरी टाँगे । डोरी छोटो भएकाले दुई पटक टाँग्नुप¥यो । डोरीको सहारामा उनीहरू सजिलो धारमा पुगे । त्यसपछि मूल बाटो देखियो । सबै खुसी भए । जेनिसको धड्कन शान्त भयो र ओठमा मधुर मुस्कान देखाप¥यो । सबैले लामो सास फेरे र धड्कन शान्त हुन्जेल आराम गरे ।
“जेनिस, उ… माथि पखेरामा हेर त नाउरको बथान हामीलाई हेर्दै चरिरहेका रहेछन् ।” फुर्वाले नाउर देखाउँदै भन्यो । “नाउर भनेको के हो ?” उनले सोधिन् ।
“जङ्गली भेडा हो । यसलाई ब्लु सिप भनिन्छ र यो समुद्र सतहदेखि तीन हजारभन्दा माथि भेटिन्छ । यो भेटिने लेकमा हिमचितुवा (स्नो लियोपर्ड) पनि भेटिन्छ ।” फुर्वाले जवाफ दियो । फुखोलाको फेदमा झरेर उकालो चढ्नेबेला एउटा बलौटे कलात्मक पहाड एक्लै ठिङ्ग उभिएको देखियो । त्यसको साँघुरो चेपबाट पूmखोला बगेको थियो । जेनिसले तस्वीर लिइन् । कानीचोर्तेन पार गरेपछि सबैजना पूmखोलाको झोलुङ्गे पुलमा पुगे । त्यहाँबाट भित्तामा गौँथलीको गुँडजस्तै ससाना घरहरु देखिए ।
“दाइ, उ… त्यो भिरालो पहाडमा देखिएका प्राचीन किल्लाका भग्नावशेषहरू हुन् कि क्या हो ? पहरोमा एकै ठाउँमा गुचुमुच्च देखिन्छन् नि ।” ज्याक्सनले तस्वीर लिँदै सोध्यो ।
“भाइ, फुस्रो भिरालो पखेरामा एकै ठाउँमा टाँसिएका, गौँथलीको गुँडजस्तै देखिएका, सबैका घरमा झण्डा फहराएका ती सबै घरहरू हुन् । त्यो नै हाम्रो पूm गाउँ हो । हामी पूm गाउँ आइपुग्यौँ । अब पाँच मिनेटमा गाउँको कानी चोर्तेनमा पुग्छौँ ।” ग्याल्बोले भन्यो ।
पूm गाउँ ! जेनिस र ज्याक्सन दुवै आश्चर्यचकित हुँदै एकैसाथ दोहो¥याउँदै प्रश्न गरे “के साँच्चिकै त्यो पूm गाउँ हो त ?”
“हो नि भाइ, हामीले के ठट्टा गर्नु र तिमीहरूसँग । अरूलाई भए त सायद झुक्याउँथ्यौँ पनि होला” ग्याल्बोले हाँस्दै भन्यो । “ठट्टा त गर्नुपर्छ नि नत्र त कसरी बाटो काट्नु !” सुर्ती ओठको चेपमा राखेर भुईंमा थुक्दै भरियाले भन्यो ।
पूm गाँउ देखेपछि उनीहरू दुवै असाध्यै खुसी भए । उनीहरू खुसी साट्दै एकअर्काको अँगालोमा बाँधिएर म्वाइँ खाए । दुवैका आँखामा खुसीका आँसु टप्केका थिए ।
“हामीले बाजेसँग गरेको वाचा पूरा गर्ने भयौँ । त्यो भन्दा ठूलो र हर्षको कुरा हाम्रो लागि अरू के हुन सक्छ र ?” जेनिसले भनिन् ।
“हो जेनिस । म भित्रभित्रै डराएको थिए । बाटोमा बिमार भइन्छ कि, हिंडन सकिँदैन कि भनेर । अब त आइपुग्यौँ । बाजेले सोचेको पुग्ने भयो” ज्याक्सनले थप्यो ।
ग्याल्बो, भरिया र फुर्वा उनीहरू खुसी भएर हर्षाश्रु बगाएको भावुक भएर हेरिरहेका थिए । त्यस्तैमा ग्याल्बोले भन्यो– “बेलाइतमा जन्मेर उतै हुर्केका केटाकेटी नाउर लड्ने भीरको बाटो यस्तो विकट गाउँमा जिजुबाजेको जन्मथलोमा पुगेको बेला हर्षले आह्लादित भएर खुसीका आँसु झारेका हुन् । उनीहरू बेलाइतबाट आए । हाम्रा यहाँका आफन्त भने काठमाडौँबाट आउन कठिन भयो भन्छन् ।” फुर्वाले गाउँको व्यथा बक्यो ।
त्यसबेला दुई बजेको थियो । आकाश बादलले ढाके पनि फुस्रा पहाडमा कुहिरो थिएन ।
“रूख त एउटै पनि रहेनछ । काँडे झार अलिअलि रहेछ । सबै पखेरा फुस्रा, उजाड, गिटी र पातलो माटो मिश्रित रहेछन् । कुनै–कुनै पखेराबाट त पहिरो झरिरहेछ । यस्तो ठाउँमा मानवको बसोबास कहिलेदेखि भएको होला हगि ज्याक्सन ।” जेनिसले सोधिन् ।
हिउँदमा यहाँ पाँच–छ फिटसम्म हिउँ जम्छ । वैशाख–जेठमा पग्लेर बग्दा पहाडको गेगर बोकेर झर्छ । हावा उत्तिकै जोडले चल्छ । हिमालले छेकेको हुनाले पानी कम पर्छ । त्यसैले त्यति विघ्न सुख्खा भएको होला, होइन त दाइ ? ज्याक्सनले जेनिसको जिज्ञासा मेटाउँदै फुर्वासँग सोध्यो । त्यहाँ बीस मिनेटजति बस्दा नाउरको अर्को बथान पश्चिमतिरको पाखोमा देखिए ।
पूm गाउँको प्रवेशद्वारमा लामासहित सबै गाउँले उनीहरूको स्वागतार्थ हातहातमा लामा खादा लिएर उभिएका थिए । कसैले धुप बालेका थिए त कसैले छ्याङ र रोटी बोकेका थिए । त्यो साँझ पूmको लागि लेकबाट चौरी झारेको दिनजस्तै पर्व बनेको थियो । उनीहरूलाई भेट्न नार र मनाङबाट पनि आफन्त आएका थिए । लामाले मन्त्रोच्चारण गरी खादा लगाई स्वागत गरेपछि अन्यले पालैसँग स्वागत गरे ।
“पुख्र्यौली गाउँ पूmमा स्वागत छ है” भन्दै बाजे, बज्यै, काका, काकी, दिदीबहिनी, दाजुभाइ र गाउँले इष्टमित्रले खादा लगाइदिए । खादाले दुवैको घाँटी टम्म भरिएको थियो ।
“छिरिङको पलाती होइना त ? छिरिङको छोरा तीनबीस वर्षपहिले आउँदै थियो तर त्यसैबेला ठूलो पहिरो गएयो । छुट्टी थोरै रहेछा । बिचबाटै फर्केर गयो । देख्नै पाएना । अहिले पलाती आएछा । हर्ष लाग्यो । मलाई थाहा छ छिरिङ १७ वर्षको उमेरमा भर्ती भएको हो । ऊ अहिले बाँचेको भए चारबीस र चौध वर्षको हुने थियो । अब पलाती कति वर्षपछि जिजुको गाउँ सम्झेर आएछ त ? लौ भन त !” हातको माने घुमाउँदै गरेका एकजना वृद्ध बाजेले उनीहरूलाई देखेपछि भने ।
“आम्मै नि ! त्यो केटी को रहेछा नि ? आहा ! कति राम्री हँ ! नाउरको पाठीजस्तै सुन्दर र मायालाग्दी” छोरीलाई दुध चुसाउँदै गरेकी अर्की आमाले जेसिकाको सौन्दर्यको चर्चा गर्दै भनिन् ।
“बेलाइतको लाहुरे हो नि केटाको जिजु र बाजे त । धेरै नै राम्रो मान्छे हो, यिनीहारु । माथि गुम्बाको एउटा घर ऊ लाहुरे हुँदै बनाको ।” डोकोमा गुइँठा बोक्दै घर फर्केकी अर्की महिलाले भनिन् ।
“आम्मै नि ! बेलाइत बसेको मान्छे, त्यो भीरको बाटो कसरी आयो होला नि । त्यो त नाउर लड्ने भीर ।” भेला भएका युवतीहरू कुरा गर्दै थिए ।

पूmमा उनीहरू आफ्नै जिजु र बाजे जन्मेको घरमा बसे । त्यसमा अहिले उनकै सन्तान ग्याल्बो बसेका छन् । फुस्रा पातला ढुङ्गा र बलौटे माटोको जोडाइबाट बनेको घरमा एक वर्गफिटको झ्याल थियो । भुईं तलामा घाँस, दाउरा र दुहुनो चौरी बाँधिएको थियो । पहिलो तलामा भान्सा, परिवार र पाहुना आउँदा सुत्ने ठाउँ थियो । दोस्रो तलामा गोदाम गरिएको थियो । चेप्टो छानोमा बिस्कुन सुकाउने र दाउरा राख्ने गरिन्थ्यो । उनीहरू आउँछन् भनेपछि एउटा शौचालय बाहिर बनाइएको थियो ।
तीन दिन तासी ल्हाखाङ गुम्बामा सात जना लामा राखेर पूजा सम्पन्न गरियो । त्यसको सबै बन्दोबस्त ग्याल्बोको परिवारले नै गरेका थिए । त्यसलाई लाग्ने खर्च भने ज्याक्सनले नेपाल आउनुभन्दा पहिले नै पठाइदिएको थियो । बुद्ध पूर्णिमाको दिन बिहानैदेखि मौसम सफा भएको थियो । लामाले जोखाना हेरेर ज्याक्सनका बाजे पाल्देन घले गुरुङको अस्तु राख्ने ठाउँ तोकिदिए । त्यो गुम्बा भएको पखेराको पश्चिम फर्केको एक छेउमा अस्तु राखेर तीन खण्ड भएको ढुङ्गाको स्मृति चोर्तेन बनाउन स्वीकृति दिए । पूर्णिमाकै दिन सबै गाउँले दाजुभाइको सहयोगमा चोर्तेन पनि बनाए । जिजु र बाजेको नाम लेखिएको पितलको ताम्रपत्र त्यही चोर्तेनमा राखिदिए । साँझपख गुम्बा र चोर्तेनवरपर बत्ती बालेर सबैजना फर्के ।
“जेनिस, अब बाजेले भनेको एउटा काम सम्पन्न भयो । अर्को एउटा हामीले यो गाउँलाई भविष्यमा केही सहयोग गर्न सकिन्छ कि जसले गर्दा गाउँलेलाई आर्थिक लाभ पनि होस् र हामीलाई पनि सन्तोष मिलोस् ।” ज्याक्सनले जेनिसलार्य भन्यो ।
“ठीक हो, मैले पनि बाजेलाई पीर नगर्नु हामी गाउँलाई नै सन्तोष हुने गरी केही ठोस काम अवश्य गर्नेछौ भनेकी थिएँ । त्यसैले ग्याल्बोलाई भनेर सबैसँग परिचय पनि गरौँ र त्यसबारेमा छलफल गरौँ न त ।” जेनिसले थपिन् ।
ग्याल्बो र फुर्वाले गाउँका सबैलाई गाउँको गुम्बामा बोलाए । लेक गएका बाहेक सबै घरपरिवारका सदस्य भेला भएका थिए । पूmमा साँच्चै ल्होसार आएको थियो । गुम्बामा सबै उपस्थित भएपछि ज्याक्सन र जेनिसले आफ्नो पढाइ, जेनिसको पुर्खा नेपालकै भएको र उनीहरूले बाजेको वर्ष दिनको काम सकेपछि बिहे गर्ने योजना गरेको कुरा आफन्तजनलाई जानकारी दिए ।
बाजे पाल्देनले अस्पतालमा हुँदा उनले हवाइजहाज चार्टर गरेर नेपाल आउन खोजेको, आँखाभरि आँसु टल्पलाउँदै गाउँलेलाई धेरैधेरै सम्झेको, सबै दाजुभाइसँग उनीहरूलाई भेट्न नसकेकोमा क्षमा मागेको अन्तिम अवस्थामा नेपालको मात्रै कुरा गरेको बारेमा ज्याक्सनले गाउँले दाजुभाइलाई बतायो । ज्याक्सनको भनाइले सबै भावुक भएका थिए भने कतिले त आँसु रोक्न सकेका थिएनन् ।
पाल्देनकै उमेरका उनकै दाइ पर्ने तासी घलेले भने “बाबु तिमीले तिम्रो बाजेले भनेको कुरा सम्झेर, बाजेलाई सम्मान गर्दै उनको अस्तु लिएर यहाँ सकुशल आइपुग्यौँ, तिमीलाई गाउँको तर्फबाट आभार व्यक्त गर्दछौँ । हाम्रो ठूलो पर्व बुद्ध पूर्णिमाको दिनमा पूजा गर्ने गरी आउन सक्यौ, हाम्रो लागि यो भन्दा हर्षको कुरा के हुन सक्छ र ? पाल्देन एक पटक आफ्नो पितृथलो नआई त कसरी मर्ला र भन्ने मलाई लागेको थियो । मलाई पनि असाध्यै देख्न मन थियो । कालले उसलाई आउन दिएन । तिमी आयौँ हाम्रो वंश धन्य भयो । मन टाढा नहुने हो र अठोट हुने हो भने बेलाइत पनि टाढा नहुँदो रहेछ नि । तिमी दुईले प्रमाणित ग¥यौँ । पूm हजारौँ वर्षको इतिहास बोकेको हाम्रा पुर्खाले याक र चौरी चराउँदै, नाउर र हिमचितुवासँग खेल्दै बनाएको गाउँ हो । यसको सबै मिलेर रक्षा गर्नुपर्छ ।” बोल्दाबोल्दै तासीको भक्कानो बस्यो उनी बोल्न सकेनन् अनि रोक्न खोज्दाखोज्दै आँसु पनि रोक्न सकेनन् । गुम्बा चकमन्न बन्यो । सबैका आँखाबाट पाल्देनको सम्झनामा दुई थोपा आँसु झरे । ज्याक्सनले तासी नजिक गएर उनका आँसु पुछि दियो ।
“राजधानीको त के कुरा गर्ने, मनाङमा नै भएका आफन्त त भीरको बाटो हिँड्नुपर्छ भनेर आउँदैनन् । तिमी दुई कष्टको कुनै पर्वाह नगरी आफ्नो पुख्र्यौली घर सम्झेर बेलाइतदेखि आयौँ । हाम्रो पूm गाउँ पवित्र भयो । यी पाखा, खोला, हिमाली देवता र पुर्खाले संरक्षण गर्दै तिमीहरूलाई यहाँ ल्याई पु¥याएका हुन् । तिमी दुईलाई हाम्रो गाउँको आशीर्वाद लागोस् । तिमीहरूले सोचेको पुगोस् ।” त्यस्तै सत्तरी वर्ष पार गरेकी एक आमाले हातको माने घुमाउँदै उनीहरूलाई आशीर्वाद दिँदै भन्नुभयो ।
त्यसपछि जेनिसले उठेर सबैलाई नमस्ते गर्दै भनिन् –“ मृत्युशैयामा सुतेको बेला मैले बाजेसँग आधा घण्टा कुरा गरेकी थिएँ । वहाँको हवाइजहाज चार्टर गरेर भए पनि नेपाल आउने इच्छा थियो । ‘म नेपालमा गएर मर्न चाहन्छु’ भन्नुहुन्थ्यो । कोरोना भाइरसले गर्दा सारा संसार बन्द थियो । संसार बन्द भएको कुरा थाहा पाएपछि उहाँ साह्रै दुःखी हुनुभयो । हामीले तपाईंको इच्छा के छ ? हामी पूरा गर्छौ भनेपछि बल्ल यहाँ तपाईंहरूलाई भेट्न जानू भन्नुभयो । त्यसपछि हँसिलो अनुसार पारेर आँखा हेर्दाहेर्र्दै हामीबाट बिदा हुनुभयो । त्यसैले हामी अहिले तपाईंका काखमा आइपुग्यौँ । ज्याक्सन र मेरो परिवारले नेपालको हाम्रो पुर्खाको जन्मथलोमा सबै गाउँलेसँग मिलेर गाउँलेलाई नै प्रेरित गर्ने सानो काम गर्ने सोच बनाएका छौँ । सबैभन्दा पहिले फू, अनि नार र पर्वतमा हामी तपाईंहरूका दुःखसुखमा सहभागी हुन चाहन्छौँ । के गर्दा राम्रो हुन्छ ? तपाईहरूले हामीलाई सल्लाह दिनुहोस् ।”
त्यसैमा ज्याक्सनले दुवै हात जोड्दै थप्यो, “मैले कृषि पढेको हँु । पशुपालन र कृषिमा भएको मेरो ज्ञान काम लाग्छ कि ?”
“बेलाइतमा जन्मेर, उतै हुर्केर उतै पढेलेखेका केटाकेटी कति भद्र, कति सुशील, कति राम्रो नेपाली बोल्न जानेका । के अचम्म हो !” छेउमा बसेका पाका गाउँलेले एकअर्कामा गफ गर्दै भन्दै थिए ।
त्यसैबेला गाउँका तासी घलेकै उमेरका समाजसेवी पशुपालक थोसाङ लामाले भने, “हामी आझै दाश हजार वर्ष पहिलेको घुमन्ते पशुपालनको जमानामा छौँ, बाबु ! माथिल्लो र तल्लो लेक गर्दा हाम्रो वर्षा बित्छा । यहाँ खेती हुने ठाउँ कम छा । हिउँदमा हिउँ बाक्लो पार्छा । त्यसपाछी कोरोना भाए जास्तो घारभित्रै बास्ने हो । पशुपालन र जडीबुटी काम गरे भने हामी किसानलाई फाइदा होला ।”
त्यस्तैमा एक जना करिब ५५ वर्षकी फुटी लामाले भनिन्, “चौरी र भेडापालनका साथसाथै जडीबुटी सङ्कलन र प्रशोधनको काम गर्न सकिन्छ कि ?”
“मेरो पनि पशुपालन र जडीबुटीमा केहि काम गर्न सकिन्छ कि भन्ने सोच छ । हामीले नोकरी भर्खरै मात्र थालेका छौँ । तर पनि जिजु बाजे र बाजेको सम्झनामा हामी तपाईंहरूसँग सहकार्य गर्न चाहन्छौँ तपाईंको तर्फबाट प्रस्ताव चाहन्छौँ ।” ज्याक्सनले प्रष्ट पार्दै भन्यो ।
“हामी एक घण्टा गाउँ घुमेर आउछौँ । भोलि फर्कने हो । त्यसैले हजुरहरूले सल्लाह गर्नुहोस् । बुबाआमा, बाजे र सबैले भनेको सुझावलाई हामीले स्वीकार गर्नेछौँ” जेनिसले भनिन् । उनीहरूसँगै गाउँका दुई भाइ र एक बहिनी पनि निस्के ।
उनीहरू गाउँतिर उक्लँदा मौसम सफा थियो । बाजेको अस्तु राखेको पखेरोमा नाउर चर्दै थिए । गाउँभन्दा केहि माथिको ढिस्कोबाट उनीहरूले पूर्वतिर एउटा हिमाल देखे । भाइलाई सोधेपछि थाहा पाए त्यो काङ्गर हिमाल रहेछ ।
गाउँ घुमेपछि गुम्बामा नै फर्के ।
त्यहाँ बसेका बहिनीले उनीहरूलाई सुचे हिमाली नुनचिया दिए । त्यसले उनीहरूलाई निकै हित गरेको थियो ।
गाउँले मिलेर गरेको सल्लाहबारे तासी घलेले जानकारी दिँदै भने, “बाबु, हामीले छलफल ग¥यौँ । गाउँमा भेडाच्याङ्ग्रा र चौरीपालन चलि नै रहेको छ । हातमुख जोर्न यसले हामीलाई तीन–चार महिनालाई थेगेकै छ । बेलाइत र पूmको नाता गाँसिरहनका लागि तिम्रो तर्फबाट पाँच सय भेडा र पचास चौरी थप्ने सोच बनायौँ । यी दुवैको लागि करिब पच्चीस लाख रूपैयाँ आवश्यक पर्नेछ । यसबाट आठ जनालाई रोजगारी पनि मिल्नेछ । तेस्रो वर्षदेखि हेरालुको खर्च, हिमपहिरोमा परेर मर्ने र हिमचितुवाले खाइदिने जस्ता प्राकृतिक प्रकोपबाट हुने नोक्सानीलाई कटाएर पनि पाँच–छ लाखसम्म आम्दानी हुनेछ । त्यसबाट भेडा, चौरी थप्दै जाँदा राम्रो होला ?”
ज्याक्सन र जेनिस दुवै जना गाउँलेबाट आएको प्रस्तावदेखि साह्रै खुसी भए । “यो प्रस्ताव त मलाई साह्रै व्यावहारिक लाग्यो” भन्दै ज्याक्सनले थप जिज्ञासा राख्दै सोध्यो, “तासी बाजे, यसको जिम्मा कसले लिन्छ ? अनि, तपाईंहरूले फाइदा कसरी गर्नुहुन्छ त ?”
तासीले भने “यसको सबै जिल्मा ग्याल्जेनले लिनेछ । तिमीहरूलाई ग्याल्जेनले नै जानकारी पनि दिनेछ । तेस्रो वर्षदेखि हामीले भेडा र भेडाको ऊन काठमाडौँमा बिक्री गर्न थाल्छौँ र चौरीको नौनी घिउ तिब्बतमा बिक्री गर्न सकिन्छ ।”
जेनिससँग सल्लाह गरेर ज्याक्सनले भन्यो, “यो प्रस्ताव हामीलाई धेरै राम्रो लाग्यो । तपाईंहरूले भन्नुभएको आर्थिक सहयोग हामी दुई वर्ष गरेर उपलब्ध गराउछौँ । तेस्रो वर्षदेखि हुने आम्दानीलाई बाजेले भन्नुभएझैँ चौरी र भेडा थपौँ । त्यसपछि यहाँ गाउँमा नै एक पस्मिना, एक चिज र अर्को जडीबुटी प्रशोधन उद्योग स्थापना गरौँला ।”
ज्याक्सनले भनी नसक्दै सबै गाउँले हृदयदेखिनै खुसी व्यक्त गर्दै एक मिनेटसम्म लगातार ताली बजाएर समर्थन जनाए । त्यो रात गाउँलेले ठूलो भोज गरे । सबैले छ्याङ, रक्सी खाएर राति एघार बजेसम्म नाचगान गरे । ज्याक्सन र जेनिसले भने स्वास्थ्यको ख्याल गर्दै चिया, भात र उसिनेको सादा तरकारी मात्र खाए ।
भोलिपल्ट बिदाइ गर्न झोलुङ्गे पुलसम्म गाउँले लामबद्ध थिए । सबैले “बाटो कठिन छ, ओरालोमा जुता लर्केर खुट्टा मर्केला विस्तारै राम्रोसँग जानु, फोन गर्नु, पूm गाउँलाई माया नमार्नु । फेरि भेटौँला ।” भन्दै खादा लगाइदिए । ज्याक्सनका आँखाले तासी बाजेलाई खोज्दै थिए । तासीबाजे बिमार हुनुभएछ कि भन्ने सोच्दै थियो । होइन रहेछ, तासी बाजे र अन्य चार–पाँचजना बाजेबज्यै त अगाडि नै कानी चोर्तेन पुगेर बसेका रहेछन् ।
“ल नाति, तिमी आयौँ म धन्य भएँ । मैले मेरो दौँतरी पाल्देनलाई भेटेजत्तिकै खुसी भएँ । म डाँडामाथि बसेकोे घाम अब फेरि भेट होला नहोला थाहा छैन । म पनि तिम्रै बाजे हुँ । नेपाल आमालाई नबिर्सनु ।” भन्दै तासीले बर्बर्ती आँसु झारे । आफ्नै बाजेलाई भेटेजस्तै मानेको ज्याक्सन र जेनिसले पनि आँसु रोक्न सकेनन् । बाजे र अन्य बज्यैहरूले उनीहरूलाई त्यही खादा लगाइदिए । पहाडजत्तिकै गह्रौँ मन लिएर ती दुई आँसु पुछ्दै बिदा भए । तिनीहरूको बिदाइलाई पखेरामा चर्दै गरेका नाउरका बथानले पनि टुलुटुुलु उनीहरूतिरै फर्केर हेरिरहेका थिए ।
उनीहरूलाई भीर कटाउन आएका युवा भाइहरू क्याङको भीर पार गराएपछि फर्के । त्यो दिनभर ती दुई गम्भीर देखिएका थिए । गाउँको आत्मीयताले उनीहरूलाई घरिघरि झस्काएको थियो । “नेपालीहरूको मन कति चोखो र पवित्र हुँदोरहेछ ।” ज्याक्सनले अनायास कुरा निकाल्दै पूm खोलातिर हेर्दै भन्यो ।
ज्याक्सनको छातीमा टाउको अड्याउँदै जेनिसले विस्तारै भनिन्, “साँचो अर्थमा नेपालीको मन हिमालजस्तै सफा, झरनाजस्तै निश्छल र आकाशजस्तै विशाल हुँदोरहेछ । पूm गाउँमा मैले त्यस्तै देखेँ ।” पूm खोला नारखोलामा मिसिएपछि त्यसको यात्रा सकिएझैँ उनीहरूको त्यस पटकको फूको यात्रा टुङ्गिएको थियो । उनीहरू नारमा एक रात, मनाङ एक रात बसेर बेसीसहर हुँदै पोखरा गए । त्यहाँ दुई दिन फिसटेल लजमा आराम गरे ।
“हेर न जेनिस मनाङबाट दक्षिणतिर देखिएका हिमाल पोखराबाट उत्तरतिर देखिए । हामीहरू हिमाल नाघेर धेरै माथि पो पुगेर आयौँ त ।” ज्याक्सनले पोखराबाट लामबद्ध देखिएका सुन्दर हिमालको ताँती देखाउँदै भन्यो ।
माछापुच्छ«े र अन्नपूर्णको फेवातालमा परेको छायाँको तस्वीर लिइसकेपछि “हो नि, पहिलो पटकमा नै हामीले ऐतिहासिक यात्रा ग¥यौँ” जेनिसले भनिन् । त्यसपछि जेनिसको पितृथलो र ज्याक्सनको मावली गाउँ पर्वतको विहादी एक रात बसे । पोखराबाट उनीहरू हवाइजहाजमा काठमाडौँ फर्के । काठमाडौँ पुग्दा उनीहरूसँग फुर्वा घले, ग्याल्बो घले र विहादीबाट सुशान्तसाथमा उनीहरूलाई बिदाइ गर्न पुगेका थिए । काठमाडौँ एक रात बसेर उनीहरू सकुशल बेलाइत फर्के ।

चौरी र भेडा किन्न र गोठको नामकरण गर्न गाउँले मिलेर गुम्बामा पूजाको आयोजना गरे । लामा सोनामले त्यसबेला खोला, लेक, हिमाल, चट्याङ, आकाश, हावा, सूर्य, माटो, पितृ सबैको पूजा गरे । गोठको नाम ‘ज्याक्सन पाल्देन घलेको चौरीगोठ’ राखियो । त्यो दिन सबैले राम्रा लुगा लगाएर आ–आफ्नो घरमा बनाएको खाना, छ्याङ, रक्सी र चिया लिएर आएका थिए । त्यसबेला सबैले खाँदैपिउँदै नाचगान गरेर रमाइलो गरे । एउटा छोटो भिडियो बनाएर ज्याक्सनलाई पठाइदिए ।
पहिलो वर्ष ज्याक्सनले पठाएको पैसाबाट दुई सय पचास भेडाका पाठापाठी र पच्चीस चौरी, याक किने । दोस्रो वर्षको रकमबाट उनीहरूले त्यत्ति नै थपे । साँच्चिकै तेस्रो वर्षदेखि आम्दानी हुन थाल्यो । ग्याल्बोले ज्याक्सनलाई लेखेको सन्देशमा भनेको थियो– “पाचौँ वर्षसम्म एउटा चौरी हिमपहिरोमा परेर म¥यो, एउटा याकलाई हिमचितुवाले हान्यो । झण्डै पचासवटा भेडा केही बिमारी परेर मरे भने केहीलाई हिमचितुवाले खाइदियो । त्यो सामान्य हो । आम्दानी योजनाअनुसार छ । ग्याल्बो”
पाँचौ वर्षमा सानो चिज उद्योग खोल्नको लागि चाहिने सरकारी स्वीकृतिदेखि सामानहरू त्यही आम्दानीबाट लिन ज्याक्सनले स्काइपबाट सल्लाह दियो । गाउँकै ऊनबाट पस्मिना बुन्न चौथो वर्षदेखि सुरु भएको थियो । पस्मिना बुन्न थालेपछि हिउँदमा तीर्थ गर्न औल झर्ने गाउँलेको सङ्ख्या पनि घटेको थियो । जाडोको लागि गुइँठा र दाउरा भएका गाउँले घरमा नै बसेर पस्मिना बुनेर मनग्गे आम्दानी गर्न थालेको थिए । पासाङ र उनको परिवारले फुर्सदको समयमा पस्मिना बुनेर असी हजार आम्दानी गरेको थियो । गाउँका सबै परिवारका सदस्य कुनै न कुनै काममा व्यस्त देखिन्थे । पहिले जस्तो झैझगडा पनि हुन छोडेको थियो । गाउँपालिकाले शौचालय बनाउने घर परिवारलाई सोलार वितरण गरेको थियो ।
पाँचौ वर्षमा गोठ धेरै ठूलो भइसकेको थियो । ज्याक्सनले स्वीस साथीहरूसँग चीज उद्योग स्थापना गर्नेबारे सल्लाह लियो । उसलाई सहयोग गर्न तीन जना साथीहरू नेपाल जान तयार भए । त्यसबेला गाउँपालिकाले पनि भेडा र चौरीपालनलाई विस्तार गरिसकेको थियो । नेपाल सरकारले हिमाली क्षेत्रका किसानलाई बिना ब्याजमा पन्ध्र वर्षे ऋण दिने नीति ल्याएको थियो । कोरोना भाइरसको आक्रमणपछि धेरै युवा नेपाल फर्केर खेतबारी बाँझो रहन दिएका थिएनन् । जताततै साँच्चिकै एउटा उमङ्ग छाएको थियो । ज्याक्सनले सुरु गरेको देखेर मनाङको मनाङ, खाङसार, टंकीतिर पनि चौरी र भेडा पाल्ने किसानको सङ्ख्या ह्वात्तै बढेको थियो ।
त्यसले ज्याक्सन र जेनिसका परिवार धेरै खुसी भएका थिए । उनीहरूको प्रयासले बाजेको चाहना पूरा भएको थियो । पाँचौँ वर्ष स्वीस साथीहरूसँगै ज्याक्सन र जेनिस फेरि पूm गाउँ पुगे । सामान्य ग्रामीण प्रविधिको उपयोग गरेर उनीहरूले त्यहाँ एक सानो चीज उद्योग खोले । त्यति मात्र होइन स्वीस प्राविधिज्ञले दिएको आधारका गुणस्तर कायम राखेमा स्वीस साथीहरूले नै सो चीज खरिद गर्ने अश्वासन पनि उनीहरूलाई दिए ।
करिब सत्तरी परिवारको जीवनमा साँचो परिवर्तन देखिन थालेको थियो । त्यहाँ लोभ, षड्यन्त्र केहि थिएन । गाउँलेले ज्याक्सनलाई ‘गाउँको मुहार फेर्ने हाम्रो नयाँ सेनरेव’ भन्दै ऊ र जेनिसको फोटोलाई पूजा गर्न थालेका थिए । अचम्मै भयो ग्याल्बोले भन्यो “साँच्चिकै सूर्योदय भयो । पशुपालन, व्यापार र पर्यटन व्यवसाय साँच्चै विस्तार भयो । ज्याक्सन पाल्देनको चौरीगोठ भनेर सामाजिक सञ्जालमा त्यत्तिकै प्रचार भयो । दार्चुलादेखि कञ्चनजङ्घासम्मको नेपालको हिमाली उपत्यकामा बसोबास गर्ने किसान दाजुभाइले पूm गाउँले गरेको कामबाट प्रेरित भएर फेरि पशुपालनतर्फ रुचि राख्न थालेछन् । त्यसबाहेक पहाड र तराईतिर पनि विदेशबाट फर्केर काम गर्न थालेछन् । विदेशबाट सहयोग गर्न सक्नेले ज्याक्सन पाल्देनले सहयोग गरेझैँ सहयोग गरेछन् । ज्याक्सन पाल्देनको चौरीगोठको अनुभव सिक्दै धेरै गाउँ स्वरोजगारतर्फ लम्केछन् । तरकारी, चिया, दूध, घिउ, मासु, कोदो र धान त नेपाललाई पुग्ने गरी उब्जन थालेछ नि त ।”
‘ए, हो र ? त्यो त साह्रै राम्रो भो नि ! अँ, साँच्ची कर्णालीका युवा पनि कालापहाड जानै छोडेछन् ।’ फुर्वाले थप्यो । यस्तो लाग्थ्यो कि गाउँबाट, स–साना किसानबाट विकासको लहर सहरतिर पस्दै थियो । मानिसमा नयाँ उमङ्ग र उत्साह देखिन्थ्यो । मानिस आपूmले आफँैलाई विश्वास गरेका थिएनन् ।
“अचम्म भो ग्याल्बो, कोरोना कालभैरवीले अमेरिका र युरोपलाई थला नै पारिन् । तर, नेपाललाई भने ज्याक्सन पाल्देनको चौरीगोठ स्थापना गरेर भलो नै गरिन् । पहिले विकटताको पर्याय बनेको पूm गाउँ अहिले विदेश र स्वदेशका धेरै नेपालीको लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । विदेशमा बसेका दुई सय कृषि, पर्यटन, जलविद्युत क्षेत्रका विज्ञ युवाहरु नेपालका आ–आफ्ना गाउँमा फर्केर ज्याक्सनले पूmका हामी गाउँलेलाई सहयोग गरेझैँ सहयोग गरि उद्यमी बनाएका छन् ‘रे त । तँलाई बढी थाहा छ नि, कि कसो हो ?” छ्याङ र सुचे सँगसँगै पिउँदै ज्याक्सनका काका तासी घलेले जिज्ञासा राखे ।
बाहिर हुइँहुइँ गर्दै चिसो सिरेटो चलिरहेको थियो । “हो काका” गिलासको बाँकी छ्याङ सक्दै ग्याल्बोले भन्यो “ज्याक्सन पाल्देनको चौरी गोठले हामीलाई त राम्रो ग¥यो नै । यसले नेपालभर नै पशुपालन र खेतीपातीको लहर ल्यायो । त्यसैले गर्दा पूm गाउँको नाम नेपालमा मात्र होइन विश्वभर फैलिएको छ ।” ७
प्रकाशित जनमत साहित्यिक मासिक असार २०७७ अंक २७३

कथा ४. ‘पेमा’

कथा ‘पेमा’ । ‘दोर्जी’को मृत्यु पछि के भए होला ???

कथा ४. ‘पेमा’ जनमत मासिक २०७६ भदौ अंक २६३ मा प्रकाशित ।
एकाबिहानै त्यस्तै चार बजेको हुँदो हो पेमाको घरमा फोनको घण्टी लगातार बज्न थाल्यो । त्यति सबेरै कहिल्यै फोनको घण्टी बजेको थिएन । पेमा हत्त न पत्त उठिन् । फोन उठाइन् ।
‘पेमा गुरुङ रोकाया हो ? ’ कल्याङमल्याङ आवाजको बीचबाट कसैले सोध्यो ।
उनले ‘हो’ भनिन् ।
‘दोर्जी रोकायाको मृत शरीर महाराजगन्ज शिक्षण अस्पतालको मुर्दादान घरमा छ । तपाईं छिटै आउनु ।’ भन्दै फोन राखिदियो ।
अस्पताललाई आँखा र शरीर दान गर्ने सम्झौतापत्रमा दोर्जी रोकायाले घर–परिवारको सबै विवरण दिएका थिए । त्यसैको आधारमा आफ्नो पतिको मृत्यु भएको खबर पाइन् पेमाले । दश वर्षपहिले नै सुकिसकेका आँशु एक पटक फेरि उनको दुवै आँखामा टिलपिल भएर देखा परे ।
लास ढाकिएको सेतो कपडा पन्छाएर हेरिन् । अनुहार उज्यालो थियो । लख काटिन् ‘मृत्युको बेला कठोर पीडा भएनछ ।’ लामो सास फेरिन् । चालिस वर्षसम्म दुई शरीरलाई एउटै जस्तो बनाएर दोर्जी र पेमाले पारिवारिक जीवनका थुप्रै उकाली–ओराली नापे, हिमाली भञ्ज्याङको हिउँ र चिसो सिरेटोलाई अँगालो हालेर निस्तेज पारे, छार्कामा आलु र उवा उमारे, याक खेद्दै तिब्बत पुगेर नुन र खाद्यान्नको जोहो गरे, भेडाच्याङ्ग्रा लिएर मुस्ताङ हँुदै पोखरासम्म पुगे, काठमाडौँमा घरजम गरे, छोराछोरीलाई उच्च शिक्षा लिन अमेरिकासम्म पठाए । प्रकृतिले दिने नीलो सफा आकाश, छार्का खोलाको नीलो कञ्चन पानी, फुस्रा बलौटे पहाडमाथि टलक्क टल्कने लोभलाग्दा हिमाल, मौसम परिवर्तन हुनासाथ देखिने कालो बादल, हिमपात, ढुङ्गा र गेगरसहितको हिले भेलजस्तै उनीहरूको जीवनमा पनि सुख र दुःख शरीरसँग छायाँ भएझैँ सँगै भए । उनीहरूले जीवनमा खेपेको कष्ट, गरेको मेहनत र देखिएको प्रगतिले ठूलो प्रेरणा दिएको थियो दोर्जीको जन्मथलो डोल्पाको छार्का र पेमाको माइती देश मुस्ताङको साङता गाउँलाई ।
हिमाली क्षेत्रमा अपत्यारिलो किमिमले मौसममा परिवर्तन आउँछ । टहटह घाम लागेर नीलो आकाश देखिएको केही पलभित्र नै कालो बादल उठेर चिसो सिरेटो हुइँकिनुका साथै फाटफुट पानीसँगै हिउँ पर्न थाल्छ । रातभर हिउँ प¥यो भने भञ्ज्याङ छिचोल्न सकिन्न । अचानक डोल्पाको मौसममा परिवर्तन आएझैँ बिहे गरेको चालिस वर्षपछि पेमा र दोर्जीको जीवनमा पनि पत्याउनै नसकिने भयानक हिमपात भयो । दुई दम्पत्तिबीच विग्रह उत्पन्न भयो । कानुनी तवरले छुटानाम नगरी उनीहरू १५ वर्षदेखि छुट्टाछुट्टै बसेका थिए ।
डोल्पा छार्काकै आफन्त डोल्मालाई लिएर उनी शिक्षण अस्पताल पुगिन् । लाश दान गरेको कुरा त्यहाँ पुगेर मात्र थाहा पाइन । तीन छोराछोरी अमेरिकाबाट नफर्कुञ्जेल लाशलाई प्रयोगशालामा नलैजान आग्रह गरिन् । स्वयम्भू घर फर्किन् । अमेरिकामा उच्च शिक्षा हासिल गरी काम गर्न थालेका एक छोरी र दुई छोरालाई फेसटाइममार्फत बाबुको मृत्यु भई लाश महाराजगञ्ज शिक्षण अस्पतालको मुर्दादान घरमा रहेको जानकारी दिइन् ।
समयको पदचापलाई राम्रोसँग केलाउन नसक्दा धेरै मानिसको मनभित्रको घर मुर्दाघर जस्तै भएको छ आजकल । आमाबाबु र छोराछोरीबीचको सोचाई र व्यवहार पुस्तौँपुस्ताबीच देखिने अन्तरजस्तै भएको छ । व्यवहारमा हातमुख जोर्न कठिन छ तापनि सामाजिक सञ्जालले गर्दा अन्तरिक्ष यात्रामा तल्लीन छन् सन्तान । अनि आमाबाबु र छोराछोरी बीच गहिरो खाडल बनेन त ? सम्पन्न भएर पनि बोल्ने साथीसम्म नहुँदा एकलकाँटे भएका छन् सत्तरी नाघेका मातापिताहरू कतै सहर त कतै गाउँमा । त्यस्तै भयो पेमाको घरमा पनि । पुरातन घमण्डले पेमाको परिवार पनि खण्डित भएको थियो । बाबु–आमा आ–आफ्नो संस्कार, संस्कृति र पौराणिक परम्परा बचाउने सोच र घमण्डमा थिए । छोराछोरीलाई अमेरिकामा स्वतन्त्र भएर बग्ने हावापानीले चुर्लुम्ब डुबाएको थियो ।
मृत्युले कठोर प्रहार गरेको थाहा पाएपछि नेपालको रातको दुई बजेको आसपासमा जेठो छोरा, छोरी र कान्छो छोरालाई क्रमशः एक–एक मिनेटको फरकमा दोर्जीले करिब सत्र वर्षपछि फोन गरेका थिए । तीनै जनाको फोन कार्यालयको सचिवालयमा भएकाले उठाउन नसकेको कुरा आमालाई छोराछोरीले पछि सुनाएका थिए ।
यता पेमाले पनि राति एक पचपन्न बजे बाबाको फोन आएको तर आफूले थाहा नपाएको कुरा छोराछोरी, ज्वाइँ, बुहारी, नाति र नातिनीहरूलाई भनिन् । अमेरिकामा नै भए पनि तीनतिर भएका छोराछोरी सबैलाई पालैपालो फोन गरिन्, बाबुको मृत्यु भएको खबर सुनाइन् र सबैसँग आँशु साटासाट गरिन् । सबै भावविह्वल भए । बाबुसँग कुराकानी नभए तापनि जिउँदो हुँदा बाबा आपूmसँगै भएको र बाबुको तातो मायाको आभासले आफू निर्देशित भएको छोराछोरीले आमासँग आँशु झार्दै भने । बाबुको मृत्युको खबरले भने क्षणभर उनीहरूका लागि अमेरिका नै अँध्यारो भयो, हातखुट्टा लुला भए पेमाका मायाका टुक्राहरूको ।
नेपालमै भएर पनि के गर्नु र ? पेमाले दोर्जीको स्वर नसुनेको पन्ध्र वर्ष भएको थियो । बोलेर मात्र माया साटिँदो रहेनछ । नबोले पनि मुटुको एक भागमा कसैले नदेख्ने गरी दोर्जीले पेमालाई सजाएर राखेका थिए । खोक्रो आधुनिकता, व्यक्तिगतपन र पुरातन संस्कारको लडार्इंको बीच उनीहरूको बुढ्यौलीे प्रेम निरीह बनेर एक्लिएको थियो ।
‘परिवेशले मलाई अन्धो बनायो । मैले पनि माया नगरेकी त होइन तर मैले आक्रोशलाई नियन्त्रण गर्न सकिनँ । मेरै दिनहुँको कचकचले गर्दा नै ऊ सत्तरी वर्षको उमेरमा एक्लै बस्न बाध्य भएको हो । उसले त मृत्युले आक्रमण गर्न थालेको थाहा पाएपछि फोन गरे छ नि ! मेरो आक्रोशको परिणामले मर्ने बेलाको अन्तिम स्वर पनि सुन्न पाइनँ । म बाँचुञ्जेल पछुतो त्यही नै हुने भयो । ’ पेमाले आफैँलाई धिक्कार्दै भनिन् ।
पानीको मुल चैतमा सुकेर साउनमा फेरि फुटेझैँ करिब दश वर्ष रुँदा सकिएका पेमाका आँशु दोर्जीको मृत्युको खबरले फेरि बग्न थाले । चालिस वर्ष सँगै र पन्ध्र वर्ष एक्ला–एक्लै बिताएका सम्झनाका क्षणहरू छालझैँ उर्लेर उनको अगाडि नाच्न थाले । उनीहरूको प्रेम बसेको मुस्ताङ साङ्ता गाउँका फुस्रा बलौटे पाखा, पखेरा, मुस्ताङ, निलगिरि, तिलिचो हिमाल, कालीगण्डकीको विशालतम सेतो बगर, कागबेनी र मुस्ताङ वरपर नाच्न थाले । कति माया गथ्र्यो दोर्जीले पेमालाई । सिनेमा हेरेझैँ विगतका दृश्य एकपछि अर्को गर्दै झलझली आउन थाले पेमाको आँखावरपर । जति उसले पन्छाउन खोज्थी उति नै छिटो तिनै दृश्यसँग दोर्जी टुप्लुक्क आइहाल्थ्यो । ‘बुढेसकालमा पनि कसरी सम्झना आएको होला हँ हिजो जस्तै !’ पेमाले आफैँलाई प्रश्न गर्थी ।
छोराछोरी कलेज पढ्न थालेपछि पनि उसले पेमालाई काखमा राखेर म्वाइँ खान्थ्यो । पेमाको लामो कपालभित्र औँला छिराएर कोरिदिन्थ्यो । छार्का खोलाको सङ्लो पानीमा खेल्दै याक–चौरी र भेडा–च्याङ्ग्रा खेद्दै याकखर्क पुगेको कुरा सम्झाउथ्यो । साङ्ताका लेकमा पेमा लुक्दै उसलाई भेटन आएको कुरा त दिनमा दुई पटक दोहो¥याउथ्यो । शेफोक्सुण्डो तालजस्तै सफा र गहिरो तिनीहरूको प्रेम सन्तान विदेसिएपछि सेगुम्बानजिकका बालुवाका पहाडजस्तै जर्जर हुँदै निष्ठुर बगर भएर थुप्रिएको थियो ।
तीनै जना छोराछोरीले उनीहरू दुवै जनालाई केही सुइँको नै नदिई अमेरिकामा बिहे गरेको थाहा पाएपछि ती दम्पत्तिबीच झगडा, आरोप प्रत्यारोप सुरु भएको थियो । पेमाको माया एकाएक आक्रोशमा परिणत भएको थियो ।
‘हामी छार्काबाट आएर पनि छोराछोरीलाई कलेजसम्मको शिक्षा दियौँ । विदेश नपठाऔँ, पठाउने नै हो भने पनि हाम्रो चलनअनुसार बिहे गरेर मात्र पठाइदिउँ, नत्र हामीलाई बुढेसकालमा रुन पर्छ । सुख र सुुविधाको हावाले केटाकेटीलाई छिटै छुन्छ । थाहै नपाई केटाकेटी आजको उदार, खल्लो र सस्तो माया जालमा फस्न सक्छन् । त्यसपछि चरा भुर्र उढेर गएझैँ उनीहरू हामी बाट टाढा हुन्छन् ।’ पेमाले बारम्बार भन्थिन् ।
‘बिहे गरेपछि पढाइ राम्रो हुँदैन । पढ्न खोजेका छन् । पढ्न दिऊँ । जान्छन् भने जान दिऊँ । ’ दोर्जीले सम्झाउँदै भन्थे । हुन पनि त्यस्तै भयो । बिहे गर्ने उमेर पुगेका छोराछोरी लुरुलुरु अमेरिका छिरे । आमाबाबुलाई खबरसमेत नगरी उतै घरजम गरेर बसे ।
‘पढेका छन् । राम्रो कम्पनीमा काम गर्छन् । इज्जत धानेका छन् । बिहे गरे त के भो । जीवन उनीहरूको हो यतैबाट आशीर्वाद देऊ । छोराछोरीले तिमीलाई दुःख दिएनन् । भै गयो त । किन पीर गर्छौँ । जमाना कहाँ पुगिसक्यो । यस्तोमा पीर गर्न हँुदैन ।’ नजिकका साथिभाइले सम्झाउँथे । तर त्यो काम लागेन । जेठो छोराले बिहे गरेको थाहा पाएको दिनदेखि दोर्जीको घरमा कालरात्रिले प्रवेश गरेको थियो ।
जीवनको उत्तराद्र्धमा भने पेमाको कुरा सही भएको दोर्जीले स्वीकारेका थिए । तर, त्यसबेला ढिलो भइसकेको थियो । ‘तैँले गर्दा धर्म, संस्कार र संस्कृति, नातागोता सबै सखाप भयो ।’ पेमाले बारम्बार भन्थिन् । उनको बोलीमा तीखो सुईरो भएको र त्यसले दिनहुँ घोच्ने गरेको दोर्जीले भित्रभित्रै निचोरिँदै अनुभव गथ्र्याे । पेमाको कचकच यति विघ्न बढ्यो कि उनका हरेक शब्दमा अर्जुनका तीखा वाण भएर दोर्जीको छातीमा पुगेर उनिन्थे । अप्रिय घटना दुवैबाट नहोस् भनी सचेततापूर्वक उनीहरू छुट्टाछुट्टै बसेका थिए । त्यसको पन्ध्र वर्षमा पेमाका पतिको मृत्यु भयो । एउटा सरल र सहज मृत्यु ।
पेमा र दोर्जीका सबै सन्तान तेस्रो दिन नै काठमाडौँ आइपुगे । पन्ध्र वर्षदेखि रित्तो भएको घर दोर्जीको मृत्युपछि भरिभराउ भयो । पेमाको घरको छानोबाट देखिने स्वयम्भूका दुई आँखाले तिनलाई हेरिरहेका थिए । एक पटक ती आँखामा तिनले दोर्जीलाई देखिन् । दोर्जीले उनलाई साङ्तामा पचपन्न वर्ष पहिले माया गरेजस्तै गरी अँगालोमा बाँधेको अनुभव गरिन् । त्यसैबेला डिलमा टक्क अढिएका दुई थोपा आँशु पछ्यौरीले पुछिन् ।
सबै जना भएर अस्पताल पुगे । अस्पताल प्रशासनसँग अनुरोध गरी दान गरिएको लाशलाई तीन घण्टासम्म एउटा छुट्टै कोठामा राख्ने अनुमति लिए । त्यसैबेला पेमाले आफ्नो लामालाई पनि बोलाएकी थिइन् । तीन घण्टासम्म जेठो छोरा दावा, बुहारी मेरिना र दुई नाति–नातिनी, छोरी याङ्जी र ज्वाइँ लिउ सान र दुई नाति, कान्छो छोरा बुद्ध, बुहारी पार्वती र एक नातिनी सबैले धित पुग्ने गरी दोर्जीलाई म्वाइँ खाए, दोर्जीको चिसो छातीमा अँगालो हाले । त्यसबेला सबैभन्दा बढी जेठो छोरा दावाले विलौना गरेको थियो ।
उसले बाबुको मृत शरीरको चौडा छातीमाथि टाउको राखेर ‘बाबा मलाई माफ गर्नुहोस् । मैले तपाईंको विशाल छातीभित्र छोराछोरीप्रति रहेको मायालाई बुझ्न सकिनँ । अमेरिका पुगेपछि मैले आमाबाबुलाई बिर्सेको मात्र होइन त्यसको मर्ममा प्रहार गरेँ । जन्म र शिक्षा दिने मेरा आमाबाबुलाई खबरै नगरी मैले अमेरिकामा घरजम गरेँ । आज मैले मेरा छोराछोरीलाई देखेपछि मात्र बाबाको जीवनमा परेको मर्मलाई महसुस गर्दै छु । आमाबाबुको अर्थ बल्ल बुझेको छु । तपाईंहरूलाई खबर नगर्नु मेरो कायरतापूर्ण अपराध हो । ’ रुँदै भन्यो । त्यस्तैमा तीन घण्टा सकियो ।
सबैले सम्झौतापत्र पढे । त्यसको फोटो मोबाइलमा खिचे । सम्झौतापत्रमा भनिए अनुसार बट्टामा राखिएको मुटुको टुक्राको एक अंश पशुपति आर्यघाट, एक अंश स्वयम्भू र एक अंश छार्काको लागि छुट्याए ।
दोर्जीले पूर्वजन्म, पूनर्जन्ममा विश्वास गर्दैनथे । तर संस्कृति बचाउनुपर्छ भन्नेमा भने दृढ थिए । सम्झौतापत्रसहितको एउटा कागजमा उनले लेखेका थिए – ‘मैले मुटु अस्पताललाई दान गरेको छैन । मेरो प्यारो मुटु मेरी पेमा, मेरा छोराछोरी, बुहारी, ज्वाइँ र नातिनातिनीको लागि हो । त्यसपछि मेरो मुटु सांस्कृतिक सहिष्णुताको धरोहर पशुपति, स्वयम्भू र म जन्मेको मेरो गाउँ छार्काका लागि हो । मेरो मुटु मेरो माटोलाई हो । बाँचुञ्जेल मैले राम्रो गर्न सकिनँ । मृत्युपछि कमसेकम मेरो लास डाक्टर बन्न चाहने नेपालका मेरा स–साना छोराछोरीलाई काम लागोस् ।’ सामान्य मात्र शिक्षा लिएका दोर्जीको सोचाइ कुनै दार्शनिकको भन्दा कम थिएन । देशमा चलेको चलनलाई उनले संस्कृति मानेर सम्मान गर्थे ।
यति एयरलाइन्सको जहाजबाट नेपालगञ्ज र त्यहाँबाट तारा एयरलाइन्सको चार्टर फ्लाइटबाट डोल्पाको जुफाल विमानस्थलमा ओर्ले दोर्जीको परिवार । पेमाबाहेक अरू सबैको त्यो पहिलो यात्रा थियो । बुहारी, ज्वाइँ र नातिनातिनीका लागि त त्यो अर्कै भूगोल थियो । जुफालबाट हिँडेको आठौँ दिनमा उनीहरू छार्का पुगे । छार्कामा लामा राखेर स्थानीय परम्पराअनुसार दोर्जीको मुटुको अन्त्येष्टि ग¥यो ।
छार्काको पुरानो घर मर्मत गरे । परिवार मिलेर दोर्जीको नाममा मुस्ताङ जाने बाटोमा छार्का खोलामाथि वर्ष दिनभित्र फलामको झोलुङ्गे पुल हाल्ने गरी लामामार्फत वडाका प्रतिनिधिलाई रकम दिए । छार्काको पश्चिम पाखोमा छार्का उपत्यकालाई हजारौँ वर्षदेखि हेर्दै बसेको कानीचोर्तेन (प्रवेशद्वार) र त्यसभित्र मेटिन थालेको भित्तेचित्र पुनर्निर्माण र पुनर्लेखन पनि वार्षिक तिथिभित्र सक्ने गरी कामको सुरुवात नै गरे । छार्का बोन गुम्बाको पूर्वमा रहेको थुम्कोमा दोर्जीको सम्झनामा छार्काको सबैभन्दा ठूलो चोर्तेन निर्माण गर्न जिम्मा दिए । त्यसभित्र सेनरेव, बुद्ध र दोर्जीको मूर्ति राखे ।
पेमा एकचालिस वर्षपछि छार्काको घर पुगेकी थिइन् । भेडा, याक र चौरीको सङ्ख्या घटेको थियो । त्यहाँको माटो झन् झर्झर, फुस्रो र सुख्खा भएको थियो । जेठो छोरा दावाका दौतरीहरूको जीवन पहिले भन्दा कष्टकर थियो । पचास वर्ष पहिले र पचास वर्षपछि त्यहाँ तात्विक फरक केहि थिएन । पेमा र दोर्जीबीच मनोमालिन्य भएर एक्लाएक्लै बसेर जीवन बिताए पनि एकचालिस वर्ष पहिले उनले सन्तानका लागि छार्का छोड्न गरेको निर्णय सहि भएको ठानिन् ।
पेमाले जेठो छोरा दावा र बुहारी मेरिनालाई भनिन् ‘जीवनमा दुःख त हुन्छ नै । दुःखका हाँगा फरक हुन्छन् । एक दिनमा अठार घण्टा काम गर्दा पनि दुई छाक पेटभर खान नपाउनु दुःख हो । प्रेम गर्दैमा छोराछोरीले आमाबाबुको छातीमा टेक्नु दुःख हो । दावा, तँलाई तेरो बाबुले धेरै माया गथ्र्यो । तँ ठूलो मान्छे भएको सुन्न आतुर थियो । तर तैँले बाबुको अर्थ र मर्ममाथि लात हानेको हुनाले तेरो बाबु जिउँदै मर्न बाध्य भयो । ऊ धेरै वर्ष मरेर पनि हिँड्यो । लोग्नेमान्छे भएर पनि क्षतविक्षत भयो । आखिरमा मेरो आक्रोशलाई सहन नसकेर पन्ध्र वर्षसम्म एक्लै जहरसिँह पौवामा बसेर प्राण त्याग्यो । तेरो बाबु इमान्दार मान्छे हो, दावा । तँलाई कहिल्यै तेरो बाबुको जस्तो दिन भोग्न नपरोस् । म पनि अब कति बाँच्छु र ? हामी एक्लाएक्लै बसे पनि बाँचुञ्जेल मलाई उसको र उसलाई मेरो भर थियो ।’
हजुरआमाले भनेको कुरा दावाले आफ्ना छोराछोरीलाई भनिदियो । ती दुवै रोए र हजुरआमालाई आश्वस्त पार्दै ठूलो नातिले भन्यो –‘हामी अमेरिकामा बसे पनि मम र ड्याडको हृदयमा चोट पार्ने काम गर्ने छैनौँ । हजुरबा र तपाईंलाई जस्तो पीडा दिने काम हामीले गर्ने छैनौँ । हजुरआमा अब तपाईं रुन हँुदैन । तपाईंलाई हामी रुन दिदैनौँ । तपाईं रुनुभयो भने हाम्रो छाती चिरिन्छ तपाईं नरुनु । ’
पेमाले नाति र नातिनीलाई अँगालो हालिन् र तिनीहरूका प्याउली पूmलजस्ता कोमल गालाबाट झरेका आँशु पुछिदिइन् ।
करिब पच्चीस वर्ष छोराछोरीको लागि आँशु झार्ने पेमा आपूm पचहत्तर लागेपछि दोर्जीलाई सम्झेर दिनको एक पटक रुन थालिन् । एक दिन उनले छोरीलाई भनिन्–
‘तिमीहरूले बिहे गरेको खबर पराइले भनेर थाहा पाएपछि हामी मर्माहत भयौँ । कोसँग बिहे ग¥यौँ भन्दा पनि आफूलाई जन्म दिने आमा र बाबुलाई तिमीहरूले हेला गरेकाले हामी जिउँदै मरेको अनुभव ग¥यौँ । हामीले सहज रूपमा स्वीकार गरेको भए पनि हुन्थ्यो, त्यसबेला हामी दुवैको धारणा एउटै भयो । स्वीकार गर्न सकिएन । ‘यो सबै तैँले गर्दा भएको’ हो भनेर मैले तेरो बालाई बारम्बार टोकेँ । यति टोके कि त्यसको चोट सहन सक्ने क्षमता नै मैले चुँडालिदिएँ । ऊ आफैँ पीडामा थियो । आफ्नो इज्जत, मान र प्रतिष्ठामा बाँचेको मान्छे । मरणासन्न अवस्थालाई जेनतेन बचाएर हिँडेको मान्छेलाई मैले सुईरोले घोच्थेँ । पछिल्लो समय त ऊ बोल्न छोडेको थियो । उसले सामान्य कुरा गर्दा पनि मैले डाकोले टिप्थे । तिमीहरूसँग विछोडिनुपर्दा मेरो स्वभाव नै बज्रजस्तो कठोर भएको थियो । दिनहुँको मेरो टोकसोले ऊ झन् मर्माहत भयो । क्षतविक्षत भयो र एक दिन घर चटक्क छोडेर हिँड्यो । त्यसबेला मलाई पटक्कै दुःख लागेन । म छार्काको बलौटे जर्जरे पखेरो जस्तै निष्ठूर र हृदयहिन भइसकेकी थिएँ । ’
छार्काबाट फर्कने बेला लामा राखेर फेरि पूजा गरिन् पेमाले । उनका दाजुका छोराहरूले स्याहार गरेको उनको बारी, पखेरा, छार्का खोला, गुम्बा, कानी चोर्तेन जताततै धुप बालिन् । लुङदार फहराइन । छार्काको एक चिम्टी माटो निधारमा दलिन् । अर्को एक मुठी माटो सानो बट्टामा सुरक्षित राखिन् । दाहसंस्कार, पूजा र बाबुको नाममा निर्माण गर्न लागिएको पुल र ठूलो चोर्तेन निर्माण, कानी चोर्तेन र त्यसभित्रको भित्तेचित्रको पुनर्निर्माण र पुनर्लेखन वर्ष दिनभित्र सक्नेगरी जिम्मा दिएर सबै काठमाडौँ फर्के ।
साँखु बजारदेखि चार किलोमिटर उत्तरमा रहेको जहरसिँह पौवा बूढाको निधनपछि सुनसान भएको थियो । एक दिन सबै जना त्यहाँ गए । दोर्जीले रोपेका धूपी, बेलौती, कागतीका बोट बडेमाका भएका थिए । ती सबै रुखबिरुवा र घरले दोर्जीको परिवारलाई नै पर्खेका जस्ता देखिन्थे ।
परिवारका सबै सदस्य काठको सानो घरभित्र छिरे । सोफानजिकको चिया टेबलमाथि कान्छो छोराले ग्रयाजुएसन गर्दा पठाएको कागजपत्र राख्न मिल्ने छालाको सानो झोला थियो । बैठक कोठामा पाँच वर्गफुटको फ्रेमभित्र सजाएर राखेको एउटा तस्वीर थियो । परिवारको पुरानो तस्वीरमा दोर्जी, पेमा, दावा, याङ्जी र बुद्ध थिए ।
जेठो छोरा दावाले बाबुले बोक्ने गरेको मोबाइल फोन चार्ज ग¥यो । उनको मृत्यु हुनुभन्दा एक घण्टा पहिले बाबाले आमा, अमेरिकामा रहेका उनीहरूलाई फोन गरेको थाहा पायो । अन्तिम कल उनले तिलगंगा र शिक्षण अस्पतालमा गरेका रहेछन् ।
कोठा, भान्साघर नियालेर हेरेपछि पेमाले टेबलमा रहेको झोला खोलिन् । भित्र भएका काजगपत्र निकालिन् । त्यसमा लालपूर्जा, चेकबुक, एटिएम कार्ड, बत्तीको कार्ड, कर बुझाएका रसिद, नागरिकताको प्रमाणपत्र, आँखा र लास दान गर्दाको सम्झौतापत्र र केही रकम थियो ।
आमाको खुट्टामा लम्पसार परेर जेठो छोरो दावाले आँशुका बलिन्धारा झार्दै भन्यो– ‘आमा हामीलाई माफ गर । मैले गर्दा यस्तो भयो । मैले आमा र बालाई सम्झाउन सक्नुपथ्र्यो । त्यसबेला मैले कठोर सत्यको सामना गर्न सकिनँ । प्रेमले गर्दा म कायर भएको थिएँ । मेरी श्रीमती मेरिनाले बारम्बार ‘आमा र बालाई भनेर स्वीकृति लिएर मात्र बिहे गरौँ । पछि हुने सङ्कटलाई पहिले नै समाधान गरौँ । त्यसो गर्दा पछि सुख हुन्छ’ भन्थिन् । मेरो कायरपनले त्यो आँट गर्न सकेन । पछि बहिनी र भाइले पनि मेरो कुबाटोलाई पछ्याए । गल्तिमाथि गल्ति थुप्रिँदै गए । बा र आमाले सन्तानलाई माफ गरिहाल्छन् र हामीलाई आशीर्वाद दिनेछन् भन्ने कल्पनामा मात्र म बसेँ । मैले आमा र बाबाट भित्रभित्रै आशीर्वाद मागेँ । दशैँ, नयाँ वर्ष, ल्होसार, सबै पर्वमा हामी एक्ला भयौँ र रोएर दिन गुजा¥यौँ । आखिर हाम्रो कारणले बा र आमाको चालिस वर्ष लामो दाम्पत्य जीवन विछोडको उपहार लिएर दुईतिर बाँडियो । झन् मिलेर बस्नुपर्ने उमेरमा एक्लाएक्लै बिताउनुप¥यो । त्यो मैले गर्दा भएको हो ।’ आमाको काखमा टाउको घुसार्दै दावा धेरै बेर रोइरह्यो ।
‘अब रोएर के काम भो र ? न रो । तेरो बाबुलाई झैँ सन्तानले गर्दा तँलाई रुन नपरोस् ।’ दावालाई उठाउँदै आमाले सम्झाइन् ।
जन्म र मृत्यु नित्य प्रक्रिया हो; भइरहन्छ । कहिले कस्को परिवारमा त कहिले कस्को ? त्यो नै संसार हो । त्यो नदीजस्तै निरन्तर बगिरहन्छ । मात्र फरक के भने त्यसबेला त्यो पेमाको घरमा परेको थियो । पेमाको दुई जनाको सानो परिवार दोर्जीबाहेक पनि बाह्र जनाको ठूलो भइसकेको थियो ।
छोराछोरीले पेमालाई सँगै अमेरिका लैजान निकै प्रयास गरे । उनी पचहत्तर टेकेकी थिइन् । सबैका आमाबाबु प्रत्येक वर्ष अमेरिका गएको उनले देखेकी हुन् । उनी गएकी छैनन् । नगएकोमा दुःखी पनि छैनन् । जान चाहे उनी उड्न सक्छिन् ।
‘बाबु बितेको एक वर्ष म कतै जान्नँ । प्रत्येक महिना स्वयम्भू, बौद्ध र किराँतेश्वरमा बत्ती बाल्छु दोर्जीको नाममा । अब म डोल्पा जान्नँ । एक दिन साङ्ता मेरो माइतीमा जान मन छ । तिमीहरूले मेरो पीर नमान्नु । तिमीहरूको जीवन सफल पार । केटाकेटीको राम्रो ख्याल गर्नु । नेपाली लेख्न र बोल्न सिकाउनु । कम्तीमा मिलाएर वर्षको एक पटक नेपाल आउनु । आफ्नो देश, तिमीहरूको जन्मथलो छार्का र मामाघर साङ्ता अनि मेरो र दोर्जीको पसिना परेको माटोलाई कहिल्यै नबिर्सनु ।’ पेमाले आफ्नो निर्णय सुनाउँदै अर्तीउपदेश दिइन् ।
अमेरिका उड्नुभन्दा पाँच दिनअघि आमाको काखमा ढल्केर कान्छो छोरा बुद्धले भन्यो –‘आमा म अमेरिका जान्नँ । तपाईं र बाबाले सृष्टि गरेको सुन्दर बगैँचामा गोडमेल गर्छु । तपाईंले टेकेका पाइलामा मलजल गरेर मेरो भविष्य सपार्छु । तपाईंलाई पनि नियास्रो हुँदैन । ’
यो कुरा त मैले तेरो बाबुलाई बिस वर्ष पहिले भनेकी थिएँ । तेरो बाबुले –‘छोराछोरीलाई बोझ पारेर उनको भविष्य बिगारेर मेरो बुढ्यौली सुधार्नु छैन । म जसरी बाँच्छु ठीकै छ । तर, मेरा लागि छोराछोरीलाई दाउमा लाउँदिनँ ।’ भन्थे । ‘पचहत्तर वर्षकी भए पनि तेरो र तेरा सन्तानको भविष्यसँग खेल्ने स्वार्थ ममा छैन । तेरा बाबु मरेर गए । छोराछोरीलाई सक्षम बनाउने उनको फराकिलो सोचलाई म मार्दिनँ । तँ जा । देशलाई सम्झिरहनु । मान्छे रोएर केहि हँुदैन । माटोलाई कहिल्यै रुन नपरोस् । ’
केटाकेटीको फर्कने बेला भयो । सम्झँदा मात्र पनि पेमाको मन कटक्क खान्थ्यो । तर पछिल्ला दिनमा छोराछोरी, बुहारी, ज्वाइँ र नातिनातिनीले देख्ने गरी उनले आँशु झारिनन् ।
सबैजना विमानस्थल पुगे । छार्काबाट ल्याएको माटोको टिका बिदाइको दिन सबैको निधारमा लगाइदिइन् । सबैलाई अँगालो हालेर मुटुको धड्कन सुनिन् । आँशुका बलिन्धारा झार्दै एघार जनाको लस्कर विमानस्थलभित्र छि¥यो । पेमाले निकै बेर हात हल्लाइरहिन् । कतार एयरलाइन्सको विमानले काठमाडौँ उपत्यका नाघेपछि मात्र उनी फर्किन् । त्यस दिन उनलाई स्वयम्भू जान मन लागेन । त्यताबाट बौद्ध हुँदै दोर्जीको घर जहरसिँह पौवातिर लागिन् ।
जुनेली रात । जुन टहटह लागेको थियो । पूर्वमा गौरीशङ्करदेखि उत्तरतिरका जुगल, दोर्जी ल्हाक्पा र लाङटाङ हिमाल जुनको उज्यालोमा प्रष्ट देखिन्थे । साङ्ताका पखेरामा नीलगिरि हिमाललाई साक्षी राखेर रातभर उनी दोर्जीसँग पिरती गाँसिन् । चराचुरुङ्गीको चिरबिर सुरु भयो । नगरकोटतिरको आकाशमा देखिएको सुनौलोपनले बिहानीको उद्घोष गर्दै थियो । बिहान ब्युँझदा दोर्जी र साङ्ता बाहेक सबै कुरा विपनामा झैँ उनको वरपर छचल्किएका थिए । धेरै वर्षपछि सपनामा दोर्जीलाई देख्दा मात्र पनि उनको अनुहार उज्यालो देखिन्थ्यो ।
जनमत मासिक २०७६ भदौ अंक २६३ मा प्रकाशित ।