पराजुलीको “श्वेत पर्वत” सर्वत्र


नियात्रा विधामा नियात्राकार विष्णु प्रसाद शर्मा पराजुलीको खोजमुलक नयाँ नियात्रा कृति ‘श्वेत पर्वत’ माघ १ गते देखि बजारमा आएको छ । नेपाल प्रज्ञा पतिष्ठानका उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले एक समारोहबीच ‘श्वेत पर्वत’को लोकार्पण गरेमन हुन् ।


पुस्तक लोकार्पण कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै प्रमुख अतिथि गुरुङले पुस्तकमा उठाइएका सन्दर्भलाई जोडदै मानव सभ्यताको प्रारम्भ हिमाली क्षेत्रमा भएको कुरामा दुईमत नभएको भन्ने धारणा व्यक्त गरे । उनले योगी नरहरिनाथको ‘शिखरिणी’ जनकलाल शर्माको कौतुकमय डोल्पो र हर्क गुरुङको ‘मैले देखेको नेपाल’ नियात्रा कृति भएको र तीनले क्षेत्रको जनजीवन र संस्कृति बारे जानकारी दिएको स्मरण गरे । काली गण्डकी क्षेत्र परापूर्वकालदेखि व्यापारिक र धार्मिक मार्ग रहेको क्षेत्र हो भन्दै कालीगण्डकी उपत्यका दामोदर कुण्ड, मुक्तिक्षेत्र, रुरुक्षेत्र, हरिहर क्षेत्र, कागवेनी, म्याग्दीबेनी, मोदीवेनी, सेतीबेनी जस्ता तीर्थस्थल भएको क्षेत्र हो भने । उनका अनुसार यहाँ पाईने शालीग्रामको धार्मिक र भौगर्भिक महत्व रहेको छ ।


‘श्वेत पर्वत’मा गण्डकी क्षेत्रको विविध आयामवारे चर्चा गर्दै डा. गुरुङले लेखकले प्राचीन मानव सभ्यता, त्यहाँको धर्म, संस्कृति, सम्पदा, भुगोलबारे चर्चा गर्दै लोपोन्मुख अवस्थामा रहेका मठ, मन्दिर, विहार, गुम्बाको संरक्षणकालागि पनि सुझाव दिएको बारे उल्लेख गर्दै लेखकले गर्ने त्यति नै हो भने । लेखकले पुस्तकमा विदेशी लेखकले केही प्राचीन ग्रन्थ अवैध रूपमा युरोप पु¥याएकोमा दुःख मानेको प्रति लक्षित गर्दै प्राचीन केही कुरा उनीहरुले लगे तापनि विदेशी लेखकले नेपाललाई विश्वमा चिनाएका छन् भने । उनले थप्दै भने ‘ पराजुलीले ओझेलमा परेका सांस्कृतिक विषयलाई उठाएका छन् । त्यो राम्रो पक्ष हो । देशले संस्कृतिमाथि उभिएर राजनीति गर्नु पर्नेमा ठीक उल्टो राजनीतिको पछाडि संस्कृति कुदेको छ । त्यो गलत हो ।’ पराजुलीको श्वेत पर्वत गण्डकी प्रदेशको लागि मार्गदर्शन बन्न सक्ने भन्दै उनले लेखकलाई त्यस्तो कृति दिएकोमा बधाई समेत दिए ।


पुस्तकको बारेमा बोल्दै अर्का वक्ता प्रा. राम कृष्ण रेग्मीले पुस्तकबाट ज्ञान हस्तान्तरण हुने बताए । पराजुलीको पुस्तकमा यात्राका अनुभव मात्र होइन दुई–तीन पृष्ठ मात्र पढ्यौँ भने पनि त्यो क्षेत्रमा कस्तो सभ्यता र संस्कृति, कुन जातिको बसोबास छ र त्यहाँ के खेति हुन्छ, कस्तो रहनसहन र कस्तो प्रकृति रहेछ भन्ने थाह पाईन्छ भने । ‘श्वेत पर्वतमा ज्ञानको अलवा कौतुहलता, प्रादेशिक अवस्था, प्राकृतिक स्रोत, जीर्णावस्थामा रहेका चोर्तेन एवम् गुम्बा र संरक्षणकालागि गर्नु पर्ने कार्य बारे विवरणात्मक जानकारी छ । यसमा सांस्कृतिक पक्ष र हिमाली सभ्यता मात्र होइन हाम्रो भाकलको प्रचलन, बरदान पाइने आशामा बाँचेको गाउँले जीवन, उचाइमा उकालो चढ्दा हुने दुःख, समस्या र अपनाउनु पर्ने होसियारीका बारे पनि मिहिनसाथ लेखिएको कुरा रेग्मीले जानकारी दिए । उनले सो पुस्तकलाई कोर्स बुकको रुपमा पनि राख्न सकिने धारणा राख्दै युवाहरूले पढ्नै पर्ने र पढने आदत् बसाल्दै ज्ञान आर्जन गर्न सुझाव दिए ।

लोकार्पण मन्तब्य दिदै प्रा. रामकृष्ण रेग्मी


कृतिमाथि चर्चा गर्दै रेग्मीले पुस्तकमा कतै ऊन र नुनको कुरा छ भने कतै प्रकृतिपूजा, बोन , बौद्ध, शाक्त, शैव एवम् हिन्दु धर्म, दर्शन, संस्कार र संस्कृतिका कुरा रहेका छन् त्यसैले विष्णुजीको यो पुस्तक यस क्षेत्रको सङ्ग्रहनीय ग्रन्थ हो भने । पुस्तकमा ऋग्वेदभन्दा पहिलेको विषय पनि भएको, खोजको लागि विद्धत वर्गलाई अनुरोध गरेको कुरा रेग्मीले प्रस्ट पारे । प्रकृति पूजाका कुरा गर्दा लेखकले मौसम परिवर्तनको कुरा, डोजरले पुराना पदमार्ग भत्काएको कुरा गरेर सरकारी निकायलाई पुरातात्विक सम्पदाको संरक्षण गर्न सचेत पार्न विर्सेका छैनन् । लेखक चिन्ता मात्र व्यक्त गरेर चुप बस्दैनन् उनी सुझाव दिन पनि पछि पर्दैनन् उनले थपे । जोमसोमबाट तिलिचो तालसम्म डोजरले उधिन्दा त्यसबाट हुने क्षति, त्यसले पार्ने प्रभावलाई ध्यानमा राखि त्यसो गर्नु भन्दा लेखकले केवलकारको विकल्प दिएको बारे रेग्मीले चर्चा गरे । पुस्तक अनुसन्धानात्मक कृति हो भन्ने कुरा लेखकले उल्लेख गरेको स्रोतबाट थाह हुन्छ । पुस्तक पठनीय छ र सङ्ग्रहनीय छ भन्दै यो पुस्तकलाई गण्डकी प्रदेशले स्रोतको रुपमा लिँदा राम्रो हुने भन्दै रेग्मीले लेखकलाई शुभकामना दिए ।

कार्यक्रममा उपस्थित विद्धत्वर्ग


त्यसरी नै सो समारोहका अर्का वक्ता तथा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य–सचिव जगत उपाध्यायले ‘पराजुलीले जागिर नै परित्याग गरी नेपालको विकट हिमाली क्षेत्रको साहसिक पदयात्रा गरी हिमालयको दक्षिण र हिमालयभन्दा उत्तरमा रहेका हिमाल, हिमाली गाउँ, हिमाली उपत्यका, वनस्पति, जीवजन्तु, जनजीवन, धर्म, दर्शन र परम्पराबारे अनुसन्धानात्मक खोज गर्दै लेखेको कृति हो–श्वेत पर्वत’ भने । पदयात्रा गरेर मेहनतकासाथ नियात्रा कृति लेखेर उनले नेपाललाई चिनाएका छन्, उनले भने । उपाध्यायका अनुसार पुस्तकमा लेखकले देखेको कुरा मात्र उल्लेख नगरी सन्दर्भ सामग्री समेत अध्ययन गरी खोज तथा उत्खनन् गरी प्रस्तुत गरेका छन् भने ।

पुस्तक चर्चा गर्दै प्रा. जगत उपाध्याय


उपाध्यायका अनुसार अनुसार ‘पुस्तकमा हिमालय क्षेत्रको वैदिककालको वर्णन छ, त्यसको ठाउँ– ठाँउमा उद्धरण छ, ३२८ पृष्ठ बाहेक ३२ पृष्ठका रङ्गिन आकर्षक तस्वीर छन् जसले प्राकृतिक, सांस्कृतिक एवम् धार्मिक महत्व बोकेका छन् । यस नियात्रामा नियात्रा लेखनको परम्परामा नविनतम प्रबृत्ति छ, यो नविन पक्ष हो । विषय चयन, नियात्रात्मक निवन्ध लेखन शैली र अनुसन्धानात्मक भएको कारण यो कृति पुरस्कृत लायक छ । पुस्तकमा अलग–अलग विषयमा उनिएका विषयहरू पाठ्यक्रममा राख्न लायक पनि छन् ।’ वैदिक सभ्यताभन्दा पहिलेको सभ्यतालाई मात्र लेखकले उठाएका छैनन् भन्दे ती विषयलाई उठाउदा अनुसन्धानलाई आधार बनाएको हुनाले पुस्तक आधिकारिक हुन पुगेको छ भने । अनुसन्धानलाई आधार बनाउँदा बनाउँदै पनि साहित्यिक आलङ्कारिक ढङ्गमा पनि नयाँ स्वाद दिन लेखक पछि परेका छैनन् भन्दै उपाध्यायले लेखकको लेखाइ अझ परिस्कृत र प्राञ्जल हुँदै जावस भन्ने शुभकामना दिए ।

लोकार्पण समारोहमा कथाकार श्रीरामसिंह वस्नेतले पराजुलीले कसैको सहयोग विना आफ्नै चाहना, सोख र खर्चमा विकट उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा गरेको र यात्रामा गरेका अनुभवलाई स्रोत सामग्रीको समेत प्रयोग गरी अनुसन्धानमुलक कृति पाठक सामु ल्याएको भने । बस्नेतले पराजुलीले खुट्टाले पद यात्रा गर्दै हात पनि चलाए । त्यसैले यो उनको तेस्रो नियात्रा कृति ‘श्वेत पर्वत’ पनि उनले खुट्टा र हात दुवै चलाएर सिर्जना गरिएको कृति हो । यस कृतिले नेपाली नियात्रा साहित्यमा ठूलो योगदान गरेको भन्दै सो कार्यक्रममा सबैलाई स्वागत गरे ।

श्रीरामसिंह वस्नेत


सो समारोहमा लेखक पराजुलीले आपूmले हिमाली संस्कृति वैदिक संस्कृतिभन्दा पुरानो भएको , त्यहाँ रहेका माने, गुम्बा, भित्ते चित्र, जीवन शैलीमा अति प्राचीन प्रकृतिपूजाको संस्कृति र त्यससँग सम्बन्धित परम्परा रहेको हुनाले त्यसबारे खोजको लागि आब्हान गरेको कुरा उल्लेख गरे । उनले बुद्धको जन्म हुनुभन्दा पहिले कम्तिमा ७ हजार वर्ष पहिलेको हिमाली क्षेत्रमा भएको मानव सभ्यतालाई बुद्धको जन्मकालमा जोडन सके नेपालको इतिहास दस हजार वर्ष पुरानो भएको भन्न आधार मिल्ने थियो र त्यसका प्रसस्त सङ्केत त्यस क्षेत्रमा देखिएको र त्यसका सन्दर्भ पुस्तकमा उल्लेख गरिएको जानकारी उनले दिए । उनले सम्पूर्ण पाठक वर्गलाई पुस्तक पढेर सुझाव दिन पनि आग्रह गरे ।

अनुभव साट्दै लेखक विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली


कार्यक्रमको सभापतित्व भुँडीपुराण प्रकाशनका केशव पराजुलीले गरेका थिए भने सञ्चालन साहित्यकार ज्ञाननिष्ठ ज्ञवालीले गरेका थिए ।


पराजुलीका अन्य नियात्रा कृतिमा ‘तिब्बत यात्रा’ २०७२ र ‘डोल्पोः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय’ २०७४ मा प्रकाशित भइसकेका छन् ।

भाउजू

धन्यवाद सहित साभार २०७८ जेठ “जनमत” पर्वत विशेष अङ्कमा प्रकाशित । पर्वत सेरोफेरोको कथा पढेर प्रतिक्रिया दिनु होला ।

कथा

–विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

वर्षा ऋतु मानो रोपेर मुरी उब्जाउने ऋतु हो । त्यस बेला किसानलाई कसैसँग बोल्ने फुर्सद हुँदैन । वर्षभरिको जीवन धान्न अन्न उमार्ने बेलामा बाढी र पहिरोले पनि उत्तिकै कष्ट दिन्छ । यो वर्ष पनि बर्खामा बाढी र पहिरोमा परेर पाँच सयभन्दा बढीको ज्यान गयो । पहिरोमा परेर गाउँका गाँउ नै बगेर कोही कोसीमा त कोही गण्डकीमा समाहित भए ।


अर्कोतिर चैतदेखि तर्साएको कोरोना महामारीले राजधानीसहित देशका ठूला सहरमा बितण्डा मच्चाउँदै थियो । प्राकृतिक प्रकोप र कोभिड–१९ महामारीको विकराल अवस्थामा घरबारविहीन भएका वृद्ध आमाबाबा र चिचिला छोराछोरीहरू ओडारमा बस्न बाध्य भएका थिए । ओडारमा बस्ने वृद्धको नाम पारेर कमाउँनेको नाम सुन्दा जिब्रो निकाल्ने थुप्रै देखिन्थे ।


वर्षा ऋतु सकिएर बिहानपख शीत पर्न थालेको थियो । पूmलका पत्र, धान र कोदोका बालामा शीत मणिझैँ टल्कन थालेका थिए । धान पहेँलपुर भएर लहराएको थियो । बारीमा कोदोका बाला घुङग्रिएर डल्ला परेका थिए । सेता बादल छिरलिएर निलो आकाश छ्याङ्ग खुलेको थियो । शरदको बिहानीमा भञ्ज्याङ र देउरालीबाट देखिने हिमालका सेता चुचुरा मुसुक्क मुस्काउन थालेका थिए । ढुकुर,लामपुच्छ«े, कोकले, चिवे र जुरेलीको चिरबिर घनीभूत हुन थालेको थियो । धमिलो खोला र झरना सेतो हिरा बनेर ओर्लँदै थिए । माथिल्लो लेकबाट गोठालाले चौरी र भेडा तल्लो गोठतिर झार्दै थिए । किसानको हिलोले खाएका औँलाका काप सुकेका थिए । शरद ऋतुले पर्दा खोलेको प्रस्ट देखिन्थ्यो ।


गाउँघरमा भोको पेटमा पटुका कसक्क कसिएको भए तापनि शरद ऋतुको आगमनले केटाकेटी, तन्नेरी–तरुनी, वृद्धवृद्धा सबैको अनुहार पूर्णिमार्को चन्द्र खुलेझैँ खुलेको थियो । शरद ऋतुको सफा, शान्त र रमणीय परिवेशसँगै दशैँ, तिहार, छठ, गोठ पूजा, न्वाईं, ल्होसार पर्वहरूले बालबालिकाको ओठमा सुमधुर मिठो मुस्कान छर्लङ्गै देखिन्थ्यो ।


गैँडाकोटमा बस्दै आएका पैसठ्ठी वर्षीय कुलरत्न दस वर्षपछि कुलपूजाको सन्दर्भ पारेर भाउजूलाई भेट्न जन्मथलो पर्वत बिहादीको चोर्दी भन्ने गाउँमा जाँदै थिए । . २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले भत्काएको पैतृक घर उनकी बुहारीले पुनर्निर्माण गरी बास बस्न मिल्ने बनाएकी थिइन् ।


“दस वर्षमा महाभारत पर्वत शृङ्खलाका पाखापखेरा डोजरले कोपरेर रातो धर्सो बनाइएबाहेक अन्यत्र त घना हरियाली रहेछ । त्यसभित्र देखिने एकाध घर सुन्दर बगैँचाभित्र सजिएका जस्ता देखिन्थे । पहाडको जीवनचक्र कठिन भए तापनि यहाँको हावापानीलाई औलसँग तुलना गर्न मिल्दैन । खेतबारीमा काम गरेर वर्षभर खान पुग्ने भए त मधेस झर्न किन पथ्र्यो र ? मेरो मधेस झर्ने मन नै थिएन ।”


“बाजे, ओर्लनुस् सेतीबेनी आइपुग्यो ।”
मिर्मीमा रहेको कालीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको ड्यामदेखि सेतीबेनीसम्म मोटरडुङ्गा चलेकै थियो । सोही डुङ्गामा चढेपछि मिर्मीवरपरका गाउँ हेर्दै कल्पनाको मोटरमा चढेको बेला सेतीबेनी पुगेको कुलरत्नले चालै पाएनन् । डुङ्गाको चालकले ओर्लन भनेपछि उनी झस्कँदै ओर्ले ।


आपूmसँगै गैँडाकोटदेखि आएका युवालाई सम्झाउँदै भने, “यो ठूलो शालग्राम शिला गुल्मी, पर्वत, स्याङ्जाको सीमामा सेतीखोला र कालीगण्डकीको दोभानमा रहेको छ, बाबु । त्यस शिलालाई विष्णुको साक्षात् रूप मानी प्राचीन कालदेखि पूजाआजा गर्दै आएका छन्, गाउँलेले । यहाँ ठूली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति र नयाँ वर्षमा ठूलो मेला लाग्छ । सेतीबेनी तिब्बतदेखि मुक्तिनाथ, बटौली, लुम्बिनी हुँदै नालन्दासम्म तीर्थ, व्यापार र अध्ययन गर्न ओहोरदोहोर गर्ने यात्रुको सात–आठ हजार वर्ष पुरानो ऐतिहासिक सङ्गमस्थल पनि हो । तिमी केटाहरूले यो कुरा थाहा पाउनुपर्छ । मैले साठी वर्षपहिले सरस्वती पूजाको दिन आमासँग यहीँ आएर अक्षराम्भ गरेको हुँ, धेरै पढन नसके तापनि ।”


सेतीबेनी बजारलाई फनक्क एक फन्को लगाएर बाल्यकालमा हिँडेको बाटो हुँदै उनी गाउँतिर लागे । गोलाङ र सुसाउने ढुङ्गे चौपारीमा पाँच–पाँच मिनेट विश्राम गरे । सुसाउने ढुङ्गे चौपारीनजिकको मूलको मिठो पानी अँजुलीले उबाउँदै मज्जाले पिए ।


“बेल र खयरको वन पनि पातलो भएछ । के गर्ने, म मात्र होइन । कालीको यो पखेरो नै बुढो भएछ ।” भन्दै लामगरातिर उक्ले । टुँदीको चौपारीमा पुगेपछि घरनजिक पुगेको अनुभव गर्दै पिपलको जरामाथि टुक्रुक्क बस्दै युवा भतिजोलाई भने –
“हेर बाबु, अघि मैले सेतीबेनीमा भनेको प्राचीन सहरबाटो यही नै हो । यो टुँदीको फाँट हामीहरूकै हो । यहाँबाट सिधै उत्तरपूर्व लौके, लिउसिङ्, उराम जान सकिन्छ । हाम्रो गाउँ चोर्दी, कुणादी, रास्कोट देवीस्थान हुँदै लुरिङकोट जाने मूल बाटो पनि यही हो । अनि, माथिल्लो बाटो रानीपानी, चकौँदे, बराचौर, बिहादीको फाँट हुँदै कुस्मा, मुक्तिनाथ पुगिन्छ ।”


“ठूलोबाबा यहाँ क्षेत्री–बाहुन मात्र बस्छन् हो ?” मोबाइल खेलाउँदै युवाले सोधे ।
“होइन छोरा । चितवनमा झैँ यहाँ पनि बाहुन, क्षेत्री, गिरी, पुरी, गुरुङ, मगर, नेवार, बोटे, थकाली, सबै जाति बस्छन् ।” रिम्दी र लामगरा खोलालाई हेर्दै कुलरत्नले जवाफ दिए । जन्मथलो पुगेकाले होला उनको चाउरिएको अनुहारमा खुसियाली झल्केको देखिन्थ्यो ।


रिम्दी खोलो तरेर चोर्दी बयरघारीको खरबारी उक्लँदा कन्चनबाट झरेका पसिना सुकेका थिएनन् । आरुपाटाको भत्केको ठुँटे पिपलको चौपारीमा बसेर उनले पसिना र अनायासै आँखामा टप्केका आँसु पुछे ।
“गाउँलाई चटक्कै बिर्सेर चितवन झर्ने तपार्इं नै त हो नि काका । अहिले गाउँ देखेर विरक्तिएर आँसुका ढिका खोपिल्टा परेको आँखाबाट झारेर के काम ?” गाउँकै भतिजले खुट्टामा ढोग गर्दै मुटुमा चस्का दिने गरी भने ।
“के गरूँ त ? म त जान चाहेकै होइन । खेतीपाती गर्न सकुन्जेल त यहीँ बसेकै हुँ नि । हातगोडा गले । सन्तान सबै झरेपछि बाध्य भएर झरेको हुँ । तँलाई त थाहै छ नि । किन तिखो तीर हान्छस् हँ ?” कुलरत्नले भतिजको शिरमा हात राख्दै ैि जवाफ दिए ।


पर्वतको दक्षिण भेगमा रहेको बिहादीको चोर्दी गाउँ, त्यहीँ जन्मेका बासिन्दालाई पनि बिरानो देखिन्थ्यो । घाँसदाउरा गर्दा तलमाथि गर्ने गोरेटा, सेतीबेनी, पूर्तिघाट, बिहादीको फाँट, खोरपोखरा, लुरिङकोट जाने पुर्खाले बनाएका सिँढीहरू डोजरले उधिनेर कथित मोटरबाटोमा परिणत भएका थिए । बर्खाको झरीमा ती मोटरबाटोले खरबारी र बारीका कान्ला पहिरोमा परिणत गर्थे भने हिउँदमा धुल वर्षाले गाउँ नै धुलाम्मे हुन्थ्यो ।
पहिरोमा जोगिएका खेतबारीका सुर्कासुर्की परित्यक्त थिए । भूकम्पमा भत्केका धेरै घर अझै उठेका थिएनन् । एक–दुई घर बनेको भए तापनि ती घरका दैलोका पलेटा बन्द थिए । बिस–पच्चिस वर्षपहिले गाउँलेले भरिभराउ, रजगज, चलायमान देखिने गाउँ अहिले चार–पाँच कान्ला नाघेपछि मुस्किलले एउटा घर र सत्तरी वर्ष नाघेका, आँखा र गालाभित्र पसेका, आँखामुनिको हाड उठेको अवस्थाका रहेका बाबाआमा त्यस घरको पिँढीमा टुक्रुक्क बसेका देखिन्थे ।


मकै, कोदो, फापर, तोरी, बोडी, सिल्टिउ, भट्ट, मास, पिँडालु फल्ने बारीका पाटामा धाइरो, साल, कटुस, चिलाउनी, स–साना बुट्यानका झ्याङले लौकेको गुरुङ गाउँमाथि रहेको झम्म¥यानको वन जस्तै भएको थियो । खेतमा एक बाली धान बडो मुस्किलले रोप्थे । वरको रूखमुनि झुम्मिएर क्यारमबोर्ड खेल्ने युवाको सङ्ख्या देख्दा बेरोजगारीको लस्कर लामो छ भन्न कठिन थिएन तर खेतबारीमा काम गर्ने जाँगर कसैमा थिएन । भैँसी पाल्नेहरू अपहेलित थिए । दुध, मोही, दहीको बदला गोधूली साँझ नहुँदै युवाले कलेजोका नसा चुँडाल्ने गरी रक्सी धोक्थे । एक–दुई घरका पढेलेखेका बुहारी–छोराहरू शिक्षक भए तापनि आफ्नै स–साना छोराछोरीलाई बिस्कुट र चाउचाउ खुवाउँथे ।
गोधूली साँझ छिप्पिँदै जाँदा भट्टी पसलमा चर्को आवाज सुनिन्थ्यो–
“आजको छाक टार्न पाए भोलि देखा जाएगा ।”
“मेरो त साउदीको भिसा लागिहाल्छ । ढुक्क छु ।”
“मलाई पनि जेठानले मलेसिया बोलाउँछु भनेका छन् । उता गएपछि काम गर्नुपर्छ । गाउँमा हुँदा मोज गर्ने हो ।”
“मेरो त सबै दाइहरू बेलाइतमा छन्, म त उतै जाने हो ।”
पाको कोही नातेदारले “दिनभर बरालिएर हिँड्नुभन्दा त आफ्नो खेतबारीमा काम गर न छोरा, ए बुहारी, ए बाबुनानी हो ! किन यसरी बरालिएर बस्छौ । बितेको समय आउँदैन बाबु हो । बुढेसकालमा दुःख हुन्छ । उमेर छँदै दिन सुधार” भन्यो भने त्यो मानिस शत्रुमा दरिन्थ्यो । धेरैका छोराबुहारीमध्ये एक विदेशमा थिए । छोरा विदेशमा भएको परिवारको बुहारी र नातिनातिना पोखरा, बुटवल वा चितवनमा कोठा लिएर बसेका थिए । यस्तो देख्दा कुलरत्न विरक्त मान्थे ।


कुलरत्न त्यस्तै कुरा खेलाउँदै घर पुगे । दैलो घुरुक्क उघारे । मुसाले थुपारेको माटो, माकुराको जालो र बर्खामा उम्रेको झारले घरको आँगनदेखि पिँढीसम्म भरिएको थियो । उनले काँधमा भिरेको झोला पिँढीमा फ्यात्त फाले र सरसफाइ गरे, आगो फुकेर चिया पिए र भाउजूको घरतिर लागे ।


“छोडेको घर पनि त्यति प्यारो हुँदोरहेछ त बाबु । यता नपसिकन सिधै घर जानुभएछ ?” पुरानो मजेत्रो टाउकोमाथि राखेर त्यसको फुर्को दुई हातले समातेर नमस्ते गर्दै भाउजूले भनिन् । ठूल्दाइको शिक्षक छोराले खुट्टामा ढोग गर्दै “आरामैसँग आउनुभो नि काका !” भने ।


“किन हो किन जन्मेको ठाउँको माया त अघोरै लाग्दोरहेछ भाउजू । सेतीबेनीदेखि घरसम्म आउँदा ढुङ्गा, रूखबिरुवा, माटो, पखेरा, कुवा, खोला, खेतका गरा, बारीका पाटा सबै मसँग कुरा गर्न आएजस्तै लाग्यो भाउजू, अनि तपाईंलाई कस्तो छ नि ?” भन्दै पिँढीमा गुन्द्रीमाथि थचक्क बसे ।
“सन्चै त भन्न परो । बिस्तारामा परेकी छैन के रे । बिस्तारामा परेर यिनीहरूलाई कष्ट दिन नपरोस् । चार बिस नाघेँ । अब कति बाँच्न परो र बाबु ।” भन्दै भाउजू घरभित्र पसिन् । दुध भुलुक्क उमालिन् । स्टिलको गिलासमा तातो दूध दिँदै भनिन्, “थाकेर आउनुभ’को होला, दुध खाँदै गर्नू अनि खाना बनाउँछु । बुहारी घाँस काट्न ग’की छ ।”


“म बुढो भएँ भाउजू । असी वर्ष नाघे पनि हजुर त्यति बुढी देखिनुहुन्न । गाला चाउरी परेका छैनन् । हिँड्डुल गर्नुहुन्छ ।” कुलरत्नले भने ।
“हिँड्डुल गरेर मात्र हुन्छ ? अझै त घरबारीमा गएर घाँस काटिदिन्छु । डोको बोक्न भने छोराबुहारीले दिँदैनन् । तागत नभए पनि बस्न पटक्कै मन मान्दैन ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।


बलियो गाँठीको जिउ भएकाले होला उमेरले असी वर्ष नाघे पनि भाउजूको अनुहार उज्यालो देखिन्थ्यो । पातलो कपाल सिमलको भुवा जस्तै भएर सेतै फुलेको थियो । भाउजूले कानमा सुनको माडबारी, नाकमा फुली र हातमा चाँदीका बाला पहिरेकी थिइन् । हरियो चोलो र फरिया, फिका रङको मजेत्रो र फरियामाथि पटुका बाँधेकी थिइन् । चप्पल भने अहिले पनि लगाएकी थिइनन् । “भाउजूको सत्तरी वर्षपहिले देखिको पहिरन त्यस्तै थियो । उनी विधवा भएर यो घर बसेको पनि सत्तरी वर्ष भएछ” कुलरत्नले दुध पिउँदै वर्ष गने ।
“मैले त बिर्सेँ भाउजू । बिहे गर्दा कति वर्षकी हुनुहुन्थ्यो रे तपाईं ?” कुलरत्नले पुरानो कुरा झिक्दै सोधे ।
“जैले भेटे पनि सोध्ने त्यही त हो नि, भाउजूलाई यसो तीर्थव्रत लैजानुहोला भनेको पनि अब कालले लैजाने बेला भओ । त्यस बेला छ पुगेर सात लागेकी थिएँ रे ।” भाउजूले भनिन् ।


भाउजूको सात वर्षको उमेरमा बालविवाह भएको थियो । छोरी आमाबाबुको घरमा रजस्वला भइन् भने अफाप हुन्छ भनेर त्यस बेला दस वर्ष नहुँदै बाहुन र क्षेत्री परिवारले आफ्नी छोरीको बिहे गरिदिन्थे । भाउजूको माइत बाग्लुङको थन्थापमा पुग्न चौध घण्टा लाग्छ ।
“यो आँगनमा मैले पाइला टेकेको बहत्तर वर्ष नाघ्यो बाबु ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
डाँब गैराको खेत, गैराबारी र गुफाको पधेँरो, गरुम्से, काखी र जिङ्लिङको खरबारी, खुर्सानीबारी, चोर्दी र टुँदीको फाँट, भ्यागुतेको वनमा वरपर र तलमाथि घाँस, दाउरा, खेतीपाती गर्दागर्दै भाउजूको सात दशक लामो यात्रा त विवाह गरेको घरमा बितेको थियो ।


“ए बाबु ! हाम्रो पालामा कति काम गथ्र्यौँ । हिउँद, बर्खा टुस्स बसेर कपाल कोर्न पाइन्नथ्यो । दशैँमा माइत जानुभन्दा पहिले घाँस काटेर गोठमा थुपार्नुपथ्र्यो । हिँ बरै ! गोठभरि डिया (गाईभैँसी) हुन्थे । खरबारीको घाँस चाडबाडका लागि जोगाउन भनेर वन जान्थ्यौँ । घरबारीमा बुटा कम हुने दिदी–बहिनी दाउरा काट्न हिउँदमा वन नै जान्थे । घर आउँदा रात पथ्र्यो । भोकले पेट भित्र पसे पनि पटुका कसेर पँधेरो जान पथ्र्यो । तीन बिसमै कथा जस्तो भयो है बाबु ।” भाउजूले कुलरत्नलाई खाना खान बोलाउँदै भनिन् ।


कुलरत्नको मावली घर र भाउजूको माइती बाग्लुङ थन्थाप कालुङ खोलो वारिपारि थियो । कुलरत्न जन्मनुभन्दा पहिले भाउजू र कुलरत्नकी आमा माइत सँगै जान्थे । कुलरत्न जन्मेपछि सानैदेखि उनलाई बोकेर घर माइत गरेकीले होला भाउजूले उनलाई औधी माया गर्थिन् । फोक्सिङको बाँदर लड्ने भिर पार गर्दा होस् वा कर्नासको कालीगण्डकीमाथिको फलिका उक्केको झोलुङ्गे पुल तर्दा होस् भाउजूले नै देवरलाई पिठ्यूमा बोक्थिन् । आफ्नी आमाले रातो चोलो, रातो फरिया, रातो मलमलको पछ्यौरा, सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा ठूलो रातो टीका लगाएको देखेका कुलरत्नले आपूm जान्ने भएदेखि भाउजूलाई जहिलेसुकै हरियो धोती, खद्दरको हरियो चोलो, त्यस्तै कालो बादल रङको अँध्यारो पछ्यौरा, सिन्दूरबिनाको सिउँदो र खाली निधारबाहेक अरू लुगा, गहना र शृङ्गारमा कहिल्यै देखेनन् ।


पचपन्न वर्षपहिले आपूm दस वर्षको हुँदा कुलरत्नले सोधेका थिए “भाउजू तपाईंले किन जहिलेसुकै हरियो धोती र फिका हरियोनिलो चोलो लगाउनुहुन्छ ? अरू सबै आमा, भाउजू, दिदीहरूले राता चुरा, रातो डोरीले कपाल बाँधेर सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा रातो टीकी, रातो धोती र रातै चोलो लाएर रमिता हेर्न जान्छन् तर तपाईंले किन लाउनुहुन्न ?”
त्यस प्रश्नले भाउजूको अनुहार एकाएक औँसीको रातमा परिणत भएको थियो । उनले आपूmलाई कसैले एक्कासि मुटुको रक्तनली फुट्ने गरी कोदालोको पासोले हानेको पीडा बोध गरिन् । उखेलेर फालेको झार ओइलाएझैँ ओइलाएको अनुहारमा उज्यालोको झल्को ल्याउने प्रयास गर्दै भाउजूले भनिन् “बाबु, मैले रातो लुगा र रातो टीकी लाउन हुन्न । तपार्इंको दाइ विदेशमै बित्नुभो नि । मैले चुरा, पोते पनि लाउन हुँदैन । कोरीबाटी गर्न हुँदैन ।”
“कैलेसम्म नलाउने नि ?”
“बाँचुञ्जेल ।”
उनले सानैमा भाउजूलाई त्यसरी सोधे पनि त्यसको कारण पछि मात्र थाहा पाएका थिए ।
कुलरत्नले एस.एल.सी.को गौँडो उक्लन नसकेपछि सोही वर्ष २०३३ सालमा भारतमा भासिए । मद्रासमा बिस वर्ष चौकीदार काम गरे । कुलरत्नका दुई छोरा र एक छोरी थिए । अक्षर मात्र चिनाएर छोरीको बिहे पन्ध्र वर्षमै गरिदिए । एस.एल.सी. पास गरेपछि जेठो छोरा आफैँ साउदी अरेबिया गएका थिए । छोराको कमाइ राम्रो भएकाले कुलरत्न नेपाल फर्के । चोर्दीको घरजग्गा बेचेर गैँडाकोट बसाइँ सरे । जहाँ भए तापनि उनले भाउजूलाई सम्झन्थे ।


भाउजू बालविधवा हुन् । विवाह हुँदा उनी सात वर्ष मात्र टेकेकी थिइन् भने उनका पति भवरत्न सत्र वर्षका थिए । वरको रूखको चौरमा धुलीमाटीको घर बनाउँदै साथीसँगीसँग पुतलीको बिहे गरेको खेल खेल्दाखेल्दै उनको साँच्चिकै बिहे भएको थियो । उनका पति भवरत्न भारतमा लाहुरे हुन गएका थिए । बिहे भएको दुई वर्षपछि भारतको गुहाटीमा बाटो पार गर्दैगर्दा गाडीले ठक्कर दिएर उनको मृत्यु भएको थियो । त्यस बेला लाहुरे उन्नाइस र भाउजू नौ वर्षकी थिइन् । सात वर्षको उमेरमा बिहे भएपछि उनी माइतमा नै थिइन् । लाहुरेको मृत्युपछि उनका जेठाजूले उनलाई घरमा ल्याएका थिए । त्यस बेला भाउजूकी आमा पाँच दिन पाँच रात रोइन् तर भाउजूलाई आमा रोएको कारण खासै थाहा भएन ।


घर आएपछि टुँदीखोलामा लगेर भाउजूका दुई हातमा छनछन आवाजमा गुञ्जने राता चुरा फुटालिदिए । रातो डोरीले बाँधेको कपाल फुकाएर उनको सिँउदोको रातो सिन्दूर पखाल्दा टुँदी खोलो पनि रातै भयो । उनको कपाल खौरिदिए । कोराको सेतो लुगा लगाइदिए । तेह्र दिनको क्रियाकर्म सकेपछि एक वर्षसम्म उनलाई सेतै लुगा लगाउन भने । त्यही वर्ष उनले घरआँगन बढारबुढुर गर्ने, दैलो लिप्ने, पधेँराबाट पानी ल्याउने र जेठानीसँगै बारी, खरबारीमा गएर घाँस काट्न सिकिन् । आपूmले बाँचुञ्जेल फहरिँदै खेतीपाती गर्ने खेतबारी, घाँस काट्ने खरबारी र दाउरा काट्ने वन चिनिन् । वर्ष दिनपछि उनलाई हरियो धोती, हरियो चोलो र मलिन रङको पछ्यौरा दिइयो ।


कुलरत्नकी आमालाई भाउजूले सासू भन्नुपथ्र्यो । माइतीगाउँ एकैतिर भएकाले कहिलेकाहीँ अत्यास लागेको बेला उनी कुलरत्नको घरमा माइत बस्न जान्थिन् । दशैँमा जहिलेसुकै भाउजू कुलरत्नकी आमासँग माइत जान्थिन् । कुलरत्न जन्मेर तन्देरी हुँदासम्म त्यसरी नै सधैँ दशैँमा भाउजूसँगै मामाघर आऊजाऊ गरे । त्यसैले पनि कुलरत्नले भाउजूलाई बढी सम्झना, श्रद्धा र सम्मान गर्थे ।


भाउजूको जीवनमा त्यस बेलाको सामाजिक व्यवहारको कालो ग्रहण लागे पनि प्राकृतिक रूपमा शरीरमा हुने अङ्ग–प्रत्यङ्गको विकासमा कुनै ग्रहण लागेको थिएन । लुरिङकोटको वनमा लालीगुँरासका कोपिला टमक्क भएर पूmल्न थालेझैँ भाउजूमा बैँस प्रवेश गरेको थियो । आफ्नो छातीमा खयरको वनमा फलेका बेलका फलजस्तै कसिला बन्दै उचालिएका स्तनले आफैँलाई लजालु बनाएका थिए । उनले आफ्नो भाव, मनका तरङ्ग यौवनका रहर खोलीको सङ्लो पानी, खरबारीका बाबियोको लरक्क परेको गाँज, पूmलका कोपिला र चराचुरुङ्गीसँग साट्थिन ।


दशैँमा माइत गएको बेला आफ्नी आमासँग भाउजूले पीडाको पहिरो खसाल्थिन् । त्यसै बेला आमाको काखमा पल्टेर दिनरात रोएर आफ्नो दारुण व्यथाबाट कालीगण्डकीको भेलजस्तै बगेका आँसुका भेलले आमाको फरिया भिजाइदिँदै भनिन्–
“आमा म तिमीसँगै बस्छु । मेरो मनको व्यथाबाट निस्केका यी आँसुको भलले तिम्रो छाती भिजाउँदा सिमलको भुवा जस्तै हलुङ्गो भएको अनुभव गर्छु । आमा, म त्यो घर जान्नँ । मेरो भन्ने लोग्नेलाई मैले देख्दै देखिनँ । मैले उनलाई चिन्दै चिनिनँ । लोग्ने भनेको के हो मैले थाहै पाइनँ अनि लोग्नेको घर भनेर जीवनभर त्यो रित्तो घरमा मलाई बस्न कर नगर आमा । तिमीले बस्न दिन्नौ भने बरु त्यहीँ कर्नासको झोलु्ङ्गे पुलबाट हामफालेर मर्छु ।”
यो संसारमा आफ्ना सन्तानलाई आमाले जति प्रेम अरू कसैले गर्दैनन् । झपक्क हरियो लोभलाग्दो देखिए तापनि पूmल नफुल्ने उन्यूको घारीजस्तो जीवन जिउन बाध्य प्यारी छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनिन् “मानिसको चोला एक पटक मात्र पाइन्छ छोरी । जन्मेपछि मर्नैपर्छ । हजार कष्ट भए पनि मन लुलो पार्न हुँदैन । पुलबाट हामफाल्छु भन्ने जस्ता कुरा मनमा कहिल्यै नल्याउनू ।”
“आमा त्यसो भा’ म तिमीसँगै बस्छु नि, हुन्न ?” उनले भनिन् ।

छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनेकी थिइन्–
“चेलीको माइत भनेको आमाबाबु हुन्जेल हो नानी । म मरेपछि पनि चाडपर्वको बेला माइत भनेर आउन नछोडेस् । हामी बाहुनको जातमा ‘छोरीले एक पटक बिहे गरेपछि अर्को बिहे गर्न हुँदैन भन्ने कुरा शास्त्रमा लेखेको छ’ भन्छन् । लोग्ने र स्वास्नी मानिसमा फरक–फरक कुरा लेख्ने त्यो शास्त्र कस्तो हो मलाई के थाहा र ? तर त्यस्तै चलेको छ । लोग्नेमान्छेले जति बिहे गरे पनि केही नहुने तर छोरी मान्छेले बिहे गर्न नपाइने भन्छन् । त्यस्तो भेद नहुन पर्ने हो तर भेद छ । मान्नै परो ।”


छोरीका राताराता आँखा मुसार्दै आमाले थप्दै भनिन्, “बिहेपछि छोरीले न त माइतमा सन्तान जन्माउन मिल्छ न त मर्न नै पाइन्छ । माइत बसिस् भने तँ मर्दा पनि तेरो लास बोकेर मलामी जान घरकै दाजुभाइलाई बोलाउन पर्छ । स्वास्नी मान्छेको जन्मघर क्षणिक हुन्छ । अर्काको घरमा गएर सृष्टि गर्नुपर्छ जसरी म यहाँ आएर सृष्टि गरेँ । तँलाई बज्र परो म के गरूँ । तँ रोएको देख्दा मेरो सास रोकिन्छ, त्यसरी नरो छोरी । माइत बस्ने कुरा पनि नसोच् । हामी मरेपछि पनि हिँड्न सकुन्जेल माइतीको आँगन सम्झेर आउनू । तँलाई ठूल्दिदी भन्दै माया गर्नेछन् । काम गर्न सकुन्जेल घरमै बस् । त्यहाँ तेरो हक हुन्छ । त्यो तेरो घर हो । लोग्ने सानैमा मरे । तँ एक्ली भइस् । त्यो जस्तो दुःख संसारमा अर्को दुःख हुँदैन । तर के गर्ने ? हाम्रो रीत नै यस्तै छ ठूली यहाँ बस्ने कुरै नगर ।” हरेक पटक दशैँमा माइत जाँदा आमाले बारम्बार त्यसरी नै सम्झाउँथिन् ।
दशैँमा सबैले रमाइलो गर्थे । सबै रमाउँथे तर भाउजूका आँखा भने लेकतिर सिमसिमे पानी परेर पखेरा भिजेझैँ सधैँ भिजेका हुन्थे ।


“तिम्रो काखमा पल्टेर मेरा आँसुले तिम्रो छाती भिजाउँदा मलाई एक वर्षसम्म हलुका हुन्छ आमा । त्यसैले रोएकी हुँ । हुन्छ, म तिमीले भनेको मान्छु ।” आमाका आँसु पुछिदिँदै भाउजूले भन्ने गर्थिन् ।
आमाले दशैँमा भनेको कुरा सम्झँदै एक दिन कुलरत्नलाई उनले सुनाएकी थिइन्, “यो संसार विचित्रको छ छोरी, दुःखसुख जस्तोसुकै भए पनि भोलि, मेरो हाड मक्किएपछि म नै छोरा र बुहारीको भर पर्नुपर्छ । मैले घाँसदाउरा काट्न नसक्दा, भकारा सोहोर्न नसक्दा, पँधेराबाट गाउरीमा पानी बोक्न नसक्दा, म बिरामी परेर पिँढी कुर्नुपर्दा ‘यी बुढाहाडलाई पाल्नैप¥यो ’ भन्ने छोराबुहारीका तीरजस्ता तीखा वाण मेरो छाती चिर्न आउँदा म त घरकी बुढीआमा बानी परेकी हुन्छु, बुहारीलाई कष्ट भयो अनि भनिहोला भनेर चित्त बुझाउँछु । मेरो छाती तीरले छेड्दा तँलाई दुख्छ । त्यो पीडा देख्न र सुन्न भन्दा तँ घरै बस्नुपर्छ । त्यो घर हो । यो माइत हो ।”
भाउजूले पुराना दिनको स्मरण गर्दै भनिन् “बाबु हाँस्ने कुरा त छोड्नु न म मेरो वेदना पोख्न चर्को स्वरमा रुन पनि पाइनँ । आमादेखि सासूसम्म बाबादेखि ससुरासम्मले “पूर्वजन्मको कमाइ हो नानी, के गर्छेस् । अहिले जे जस्तोसुकै महाकष्ट परे पनि सहिस् भने अर्को जन्ममा सुख पाइन्छ । भगवान्ले गरेको कुरा मरे काटिँदैन” भनेर सिकाउनुभयो । मैले विधवा भएर जीवन बिताएँ बाबु । अब भने मलाई कसैको डर, केहीको पिर लाग्दैन । सबै जन्मबारे मलाई थाहा भयो । आपूm मरेपछि ढुङ्गै राजा भन्ने उखान त्यसै बनाएका हुन् र बाबु पुर्खाले ! यी पुरेत बाजेहरूले पढ्ने शास्त्रमा आफ्नो कोखो भर्न पूर्वजन्मको कमाइ भनेर थिच्नुसम्म थिचे । केको पूर्वजन्म र केको पुनर्जन्म नि ? बेकारका कुरा । मैले त दुःख काटेँ । हाम्रो समयको समाज पनि अन्धो नै थियो । अब मैले जस्तो कसैले गर्दैनन्, गर्न नपरोस्, जरुरी पनि छैन ।”


बहत्तर वर्षभन्दा बढि भाउजू त्यही मृतक पतिको नाममा विधवा बनेर घरमै बसिन् । त्यसरी बालविधवा भएर बसेकी हुनाले त्यसबेला उनलाई देख्नेले ‘बालविधवाको मृत्युपछि स्वर्गमा लोग्नेसँग भेट हुन्छ रे’ भन्थे ।
उनले सासूससुराको उत्पात स्याहारसुसार गरिन् ।सासूको मृत्युपछि जेठानी भान्से बनिन् । जेठाजू–जेठानीका छोराछोरी जन्मे । उनले आफ्नै सन्तान मानेर छातीको दुध चुसाउनेबाहेक सबै माया दिइन् । कहिलेकाहीँ छोराछोरीको ओठ आफ्नो चोलीभित्रको स्तनको मुन्टोनजिक छुवाएर दुध चुसाएको अनुभव गरिन् ।
आफैँले ललाइफकाइ गरेर हुर्काएका नन्द र देवरहरूको बिहे भयो । नन्दहरूको ठाउँमा त्यस्तै रातोचोली र फरियामा ठाँटिएर देउरानी आए । आँगनभरि राता पूmलहरू ढकमक्क फुले । नन्द र देउरानीका काखमा लालाबाला भरी भएर आँगनमा नाच्न थाले । जेठानी र देउरानी आफ्ना पति परमेश्वरसँग खोपीमा गुनगुन गर्दै गुनगुनाएका मायाप्रेमका कुरा भाउजूले प्रस्ट सुन्थिन् र मनमनै कल्पनामा रुमलिन्थिन् –
“मेरो पनि लोग्ने भएको भए त मैले पनि लोग्नेलाई मेरो खोपीमा मिठो खाजा पकाएर खुवाउँथेँ, दिनभरिको थकाइ मार्दै प्रेमको अँगालोमा बाँधिदिन्थेँ । कस्तो हुन्थ्यो होला नि लोग्नेसँग टाँसिएर एउटै ओछ्यानमा सुत्दा । प्रेम रसका ती अङ्कुरणहरू सन्तानको रूपमा मेरो रातो गुन्यूको मुजामा झुन्डिँदै ‘आमा भोक लाग्यो’ भन्दै म घाँस काट्न जाँदा झुन्डिन्थे । कठैबरी, मेरो अधमरो जीवन ! उस जुनीको कमाई ‘रे । पूर्वजुनीको मलाई केही सम्झना छैन तर सजाय भने आजको जुनीमा पाएँ ।”


भाउजूले औँसीका सबै तारा र पूर्णिमाको जून कसैसँग उनको व्यथा भन्न बाँकी राखेकी थिइनन्, एकान्तमा । उनले मनका कुरा कहिले पानी बोक्दा, कहिले दैलो लिप्दा, कहिले घाँस काट्दा, कहिले रोपाइँ गर्दा, कहिले धान काट्दा त कहिले कोदोको बाला टिप्दै थुन्सेमा हाल्दा मनमनै पोख्थिन् ।
“लौकेका गुरुङ, लुरिङकोटका मगरका श्रीमतीले आफ्नो लोग्ने मरेपछि एक–दुई वर्षको बीचमै अर्को बिहे गरेर ढुकुरको जोडीले झैँ मायाप्रेमका कुरा गर्दै हिँडेको देखेकी छु । बाहुनीले ‘लोग्ने’ भन्ने के हो भन्ने थाहा नहुँदै ऊ मरेपछि बालविधवा भएर मृतककी पत्नी भएर जीवनभर बस्नुपर्ने । विधवा मात्र भए त हुन्थ्यो नि ! जीवनभर फुस्रा कपडा भिर्नुपर्ने । चाडबाड, विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजामा जान पनि नपाइने । बाहुनका नै फेरि लोग्नेमान्छेले स्वास्नी मरेको चौध दिनमा नै बिहे गर्नुहुने तर हामी नारी जातिले जीवनभर विधवा भएर बाँच्नुपर्ने किन होला ?” भाउजूले कुलरत्नलाई धेरै पटक यस्ता प्रश्न गर्थिन् ।
जेठाजु र जेठानी पनि बितेपछि सबै छोराछोरीकी आमा भाउजू नै भएकी थिइन् । माइतमा आमाको देहान्तपछि छ–सात वर्षको बीचमा एक पटक पुग्थिन् । हिँड्नसक्न छोडेपछि माइत पनि बिरानो भएको थियो ।
जेठानीको छोरी–ज्वाइँको दुबइमा काम गर्दागर्दै मृत्यु भयो । ज्वाइँको देहान्तपछि जेठानीको मुटुमा प्वाल परेर पाल्पाको मिसन अस्पतालमा मृत्यु भयो । छोरी बल्ल १९ वर्ष भएकी थिइन् । नातिनी एक वर्षकी थिइन् । भाउजूले आफ्नो कर, बल, सम्झाइबुझाइ गरेर छोरीको अर्को विवाह गरिदिइन् । “बाबु, त्यो दिन म बालविधवा भएर ७० वर्ष बिताएको पीडा सबै भुलेँ । त्यो मेरो जीवनको क्रन्ति थियो । मेरो हृदयमा बसेको सेतीबेनीको शिला जत्रो पीडाको छपनी हटेर गयो । हृदय हलुङ्गो भएर हाँस्यो ।”
“किन र भाउजू ?” देवर कुलरत्नले अनजान जस्तो बनेर सोधे ।


“बाबु, विधवाको आगोको भुङ्ग्रोमा त म जिउँदै ७० वर्षभन्दाबढीसम्म जलिरहे नि ! होइन र ? मलाई थाहा छ विधवालाई परिवार र गाउँका मानिसले कति हेला गर्छन् भन्ने कुरो । अरू त के पधेँर पानी भर्न जाँदा मलाई देखेर मुन्टो बटार्ने मेरै सासू, देउरानी, जेठानी, छोरी कति हो कति हुन्थे । बाबु मैले मेरा जेठाजु र देवरको गरेर एक दर्जन छोराछोरी हुर्काएँ । तिनीहरूको दिसापिसाब सोहोरेँ । कतिले मेरो छातीमा दिसा गरे । मैले आनन्द मानेँ तर छोराको बिहेमा न त मैले उसले आमाको दुधको भारा तिरेको दृश्य हेर्न पाएँ न त ती छोरीहरूलाई कन्यादान गरेको देख्न पाएँ ।” आँसु पुछ्दै भनिन् ।


“यो घरको सारा काम मैले गर्थेँ । पूजाआजा, विवाह व्रतबन्ध जस्ता शुभ कार्यमा चाहिने सबै सामान मैले जोरजाम गर्थे तर कुसाइत पर्छ भनेर मलाई मण्डपवरपर झुल्किन दिँदैनथे । शुभ कार्यको मुख्य घडीमा मलाई लखेट्थे । म ओझेल पर्नुपथ्र्यो । त्यस बेला मलाई कति पीडा हुँदो हो बाबु । त्यो छोरीलाई जीवनभर मैले भोगेको पीडा भोग्न नपरोस् भनेर मैले नै कर गरेकी हुँ । म सफल भएँ । ऊ सुखी छ बाबु ।” भाउजूले आत्मविश्वासका साथ बेलीविस्तार लगाउँदै भनिन् ।
“भाउजू, तपार्इं एउटा सिङ्गो इतिहास हुनुहुन्छ । तपाईं भनेको एउटा भकारी हो जहाँ मुरीका मुरी सुख र दुःखका कथा अटाएका छन् । तपाईंले नयाँ पुस्ता लाई बाटो देखाउनुभयो । त्यो ठूलो आँट हो । नयाँ युगको सुखद जीवनको रेखा कोरेर बाटो देखाइदिने पनि तपाईं नै हुनुभयो । तपाईं धन्य हुनुहुन्छ भाउजू ।” कुलरत्नले भने ।
कुलपूजा सकिएको थियो । शरद ऋतुले बिदा माग्न थालेको हुनाले बिहान र बेलुका चिसो बढ्दै थियो । दिउँसोको घाम बुढाबुढीलाई प्रिय बनेको थियो ।
“अब तपार्इं पनि त तन्देरी हुनुहुन्न ? उमेर छँदा त दश वर्ष पछि बल्ल झुल्कनुभयो । अब अर्को कुलपूजासम्म म बाँच्छु कि बाँच्दिनँ थाहा छैन । अहिले आएको बेला एक साता बसेर जानुस्” भाउजूले भनिन् ।
“म पनि गलिसकेँ भाउजू । ताकत छैन । दम छ । जाडोको बेला हुरुक्कै भएर प्राण जाला जस्तो हुन्छ । यस पटक धोको पु¥याएर जान्छु भनेरै आएको हुँ ।” कुलरत्नले भने ।
त्यस बेला कुलरत्न बाह्र दिन भाउजूले पकाएर दिएको खाना खाँदै दुःखसुखका कुरा गरेर बिताए । भाउजूको जति आत्मविश्वास कुलरत्नमा थिएन । असी वर्षको उमेरमा भाउजूमा जुन बल, अनुभव र बल्दै गरेको चिलाउनीको आगोको जस्तो राप थियो त्यो रापले आपूmमा पनि ज्ञान पसेको अनुभव कुलरत्नले गरेका थिए ।
छोराबुहारी, छोरीज्वाइँ, नातिनातिनी, इष्टमित्र, छरछिमेक सबै भेला भएर भाउजू त्रियासी पुगेर चौरासी वर्ष टेकेको दिन पारेर चौरासीको पूजा गरिदिए । भाउजूको बिहे भएको सतहत्तर वर्ष र विधवा भएको पचहत्तर वर्ष पुगेको थियो । घरमा कुलपूजाको तयारी हुँदै थियो । “बुहारी मलाई तातो पानी देऊ त । आज अचानक बिहानैदेखि मेरो छाती चसक्क चस्केको छ । सास फेर्न पनि गाह्रो भएको छ । तिमीहरू दुवै कतै टाढा नजाऊ है ।” भनिन् ।


अचानक त्यसो भन्दा छोराबुहारी मुखामुख गर्न थाले । बुहारीले एक गिलास तातो पानी ल्याएर दिइन् । आफैँले गिलास समातेर भाउजूले दुई घुट्को पानी पिइन् । छोराबुहारीलाई आपूmसँगै बस्न भनिन् । त्यस बेला भाउजूका आँखा मधुरा देखिएका थिए । भाउजूले छोराबुहारीको हात समातेर आफ्नो छातीमा राख्दै भनिन्, “बाबु, अब धेरै दुःख नगर्नू । बुहारी कमजोर छ । त्यसको अलि ख्याल गरेस् ।” बोल्दाबोल्दै अस्पतालको कुरा गर्न नभ्याउँदै भाउजूले छोराबुहारीको काखमा अन्तिम सास फेरिन् ।

मलामीहरूले एकापसमा कुरा गर्दै थिए–
“बुढीआमा आपूm बालविधवा भए पनि घर सम्हालेर बसिन् ।”
“जेठाजुका छोरा र बुहारीले पनि भाउजूलाई आमालाई जस्तै माया गरेर स्याहार गरे नि ।”
“भाउजू साँच्चिकै सफा मनकी रहिछन् । मर्ने बेलामा कसैलाई दुःख दिइनन् । छोराबुहारीको काखमा हाँसीहाँसी प्राण छोडिन् । भाउजूको जस्तो मरण त साह्रै राम्रो हुन्छ ।”
भाउजूको मृत्यु भएकै दिन कुलरत्नले खबर पाए । उनी स्वयम् दम बढेर भरतपुर अस्पतालमा भर्ना भएका थिए । भाउजूको अन्तिम बिदाईमा घाटमा उपस्थित हुन नसकेकोमा उनी अतिनै खिन्न देखिन्थे । सानैमा मामाघर जाँदा भाउजूले आपूmलाई पिठ्यूमा बोकेर कहालिलाग्दो फोक्सिङ्को भिर र कर्नासको झोलुङ्गे पुल तारेको झलझली सम्झे । बालविधवा भएर सासू–ससुरा, देवर–देवरानी र छोरा–बुहारीसम्मको तीन पुस्तालाई सम्हालेर एउटा सिङ्गो युग बिताएको स्मरण गर्दै अस्पतालको विछौनाबाट भाउजूको नाममा दुईथोपा आँशु झारे । चिसो अत्यधिक बढेकाले उनको दम बढ्दै गयो । अस्पतालमा अक्सिजनको अभाव थियो । भाउजू बितेको पाँचौँ दिन कुलरत्नले पनि देवघाटको अन्तिम यात्रा तय गरे ।

bishnu.nmdc@bishnunmdc

कथा – भाउजू

२०७८ जेठ “जनमत” पर्वत विशेष अङ्कमा प्रकाशित कथा ‘भाउजू ’ पर्वत सेरोफेरोमा अधारित रहेको छ । धन्यवाद सहित साभार ।

–विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

वर्षा ऋतु मानो रोपेर मुरी उब्जाउने ऋतु हो । त्यस बेला किसानलाई कसैसँग बोल्ने फुर्सद हुँदैन । वर्षभरिको जीवन धान्न अन्न उमार्ने बेलामा बाढी र पहिरोले पनि उत्तिकै कष्ट दिन्छ । यो वर्ष पनि बर्खामा बाढी र पहिरोमा परेर पाँच सयभन्दा बढीको ज्यान गयो । पहिरोमा परेर गाउँका गाँउ नै बगेर कोही कोसीमा त कोही गण्डकीमा समाहित भए ।
अर्कोतिर चैतदेखि तर्साएको कोरोना महामारीले राजधानीसहित देशका ठूला सहरमा बितण्डा मच्चाउँदै थियो । प्राकृतिक प्रकोप र कोभिड–१९ महामारीको विकराल अवस्थामा घरबारविहीन भएका वृद्ध आमाबाबा र चिचिला छोराछोरीहरू ओडारमा बस्न बाध्य भएका थिए । ओडारमा बस्ने वृद्धको नाम पारेर कमाउँनेको नाम सुन्दा जिब्रो निकाल्ने थुप्रै देखिन्थे ।
वर्षा ऋतु सकिएर बिहानपख शीत पर्न थालेको थियो । पूmलका पत्र, धान र कोदोका बालामा शीत मणिझैँ टल्कन थालेका थिए । धान पहेँलपुर भएर लहराएको थियो । बारीमा कोदोका बाला घुङग्रिएर डल्ला परेका थिए । सेता बादल छिरलिएर निलो आकाश छ्याङ्ग खुलेको थियो । शरदको बिहानीमा भञ्ज्याङ र देउरालीबाट देखिने हिमालका सेता चुचुरा मुसुक्क मुस्काउन थालेका थिए । ढुकुर,लामपुच्छ«े, कोकले, चिवे र जुरेलीको चिरबिर घनीभूत हुन थालेको थियो । धमिलो खोला र झरना सेतो हिरा बनेर ओर्लँदै थिए । माथिल्लो लेकबाट गोठालाले चौरी र भेडा तल्लो गोठतिर झार्दै थिए । किसानको हिलोले खाएका औँलाका काप सुकेका थिए । शरद ऋतुले पर्दा खोलेको प्रस्ट देखिन्थ्यो ।
गाउँघरमा भोको पेटमा पटुका कसक्क कसिएको भए तापनि शरद ऋतुको आगमनले केटाकेटी, तन्नेरी–तरुनी, वृद्धवृद्धा सबैको अनुहार पूर्णिमार्को चन्द्र खुलेझैँ खुलेको थियो । शरद ऋतुको सफा, शान्त र रमणीय परिवेशसँगै दशैँ, तिहार, छठ, गोठ पूजा, न्वाईं, ल्होसार पर्वहरूले बालबालिकाको ओठमा सुमधुर मिठो मुस्कान छर्लङ्गै देखिन्थ्यो ।
गैँडाकोटमा बस्दै आएका पैसठ्ठी वर्षीय कुलरत्न दस वर्षपछि कुलपूजाको सन्दर्भ पारेर भाउजूलाई भेट्न जन्मथलो पर्वत बिहादीको चोर्दी भन्ने गाउँमा जाँदै थिए । . २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले भत्काएको पैतृक घर उनकी बुहारीले पुनर्निर्माण गरी बास बस्न मिल्ने बनाएकी थिइन् ।
“दस वर्षमा महाभारत पर्वत शृङ्खलाका पाखापखेरा डोजरले कोपरेर रातो धर्सो बनाइएबाहेक अन्यत्र त घना हरियाली रहेछ । त्यसभित्र देखिने एकाध घर सुन्दर बगैँचाभित्र सजिएका जस्ता देखिन्थे । पहाडको जीवनचक्र कठिन भए तापनि यहाँको हावापानीलाई औलसँग तुलना गर्न मिल्दैन । खेतबारीमा काम गरेर वर्षभर खान पुग्ने भए त मधेस झर्न किन पथ्र्यो र ? मेरो मधेस झर्ने मन नै थिएन ।”
“बाजे, ओर्लनुस् सेतीबेनी आइपुग्यो ।”
मिर्मीमा रहेको कालीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको ड्यामदेखि सेतीबेनीसम्म मोटरडुङ्गा चलेकै थियो । सोही डुङ्गामा चढेपछि मिर्मीवरपरका गाउँ हेर्दै कल्पनाको मोटरमा चढेको बेला सेतीबेनी पुगेको कुलरत्नले चालै पाएनन् । डुङ्गाको चालकले ओर्लन भनेपछि उनी झस्कँदै ओर्ले ।
आपूmसँगै गैँडाकोटदेखि आएका युवालाई सम्झाउँदै भने, “यो ठूलो शालग्राम शिला गुल्मी, पर्वत, स्याङ्जाको सीमामा सेतीखोला र कालीगण्डकीको दोभानमा रहेको छ, बाबु । त्यस शिलालाई विष्णुको साक्षात् रूप मानी प्राचीन कालदेखि पूजाआजा गर्दै आएका छन्, गाउँलेले । यहाँ ठूली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति र नयाँ वर्षमा ठूलो मेला लाग्छ । सेतीबेनी तिब्बतदेखि मुक्तिनाथ, बटौली, लुम्बिनी हुँदै नालन्दासम्म तीर्थ, व्यापार र अध्ययन गर्न ओहोरदोहोर गर्ने यात्रुको सात–आठ हजार वर्ष पुरानो ऐतिहासिक सङ्गमस्थल पनि हो । तिमी केटाहरूले यो कुरा थाहा पाउनुपर्छ । मैले साठी वर्षपहिले सरस्वती पूजाको दिन आमासँग यहीँ आएर अक्षराम्भ गरेको हुँ, धेरै पढन नसके तापनि ।”
सेतीबेनी बजारलाई फनक्क एक फन्को लगाएर बाल्यकालमा हिँडेको बाटो हुँदै उनी गाउँतिर लागे । गोलाङ र सुसाउने ढुङ्गे चौपारीमा पाँच–पाँच मिनेट विश्राम गरे । सुसाउने ढुङ्गे चौपारीनजिकको मूलको मिठो पानी अँजुलीले उबाउँदै मज्जाले पिए ।
“बेल र खयरको वन पनि पातलो भएछ । के गर्ने, म मात्र होइन । कालीको यो पखेरो नै बुढो भएछ ।” भन्दै लामगरातिर उक्ले । टुँदीको चौपारीमा पुगेपछि घरनजिक पुगेको अनुभव गर्दै पिपलको जरामाथि टुक्रुक्क बस्दै युवा भतिजोलाई भने –
“हेर बाबु, अघि मैले सेतीबेनीमा भनेको प्राचीन सहरबाटो यही नै हो । यो टुँदीको फाँट हामीहरूकै हो । यहाँबाट सिधै उत्तरपूर्व लौके, लिउसिङ्, उराम जान सकिन्छ । हाम्रो गाउँ चोर्दी, कुणादी, रास्कोट देवीस्थान हुँदै लुरिङकोट जाने मूल बाटो पनि यही हो । अनि, माथिल्लो बाटो रानीपानी, चकौँदे, बराचौर, बिहादीको फाँट हुँदै कुस्मा, मुक्तिनाथ पुगिन्छ ।”
“ठूलोबाबा यहाँ क्षेत्री–बाहुन मात्र बस्छन् हो ?” मोबाइल खेलाउँदै युवाले सोधे ।
“होइन छोरा । चितवनमा झैँ यहाँ पनि बाहुन, क्षेत्री, गिरी, पुरी, गुरुङ, मगर, नेवार, बोटे, थकाली, सबै जाति बस्छन् ।” रिम्दी र लामगरा खोलालाई हेर्दै कुलरत्नले जवाफ दिए । जन्मथलो पुगेकाले होला उनको चाउरिएको अनुहारमा खुसियाली झल्केको देखिन्थ्यो ।
रिम्दी खोलो तरेर चोर्दी बयरघारीको खरबारी उक्लँदा कन्चनबाट झरेका पसिना सुकेका थिएनन् । आरुपाटाको भत्केको ठुँटे पिपलको चौपारीमा बसेर उनले पसिना र अनायासै आँखामा टप्केका आँसु पुछे ।
“गाउँलाई चटक्कै बिर्सेर चितवन झर्ने तपार्इं नै त हो नि काका । अहिले गाउँ देखेर विरक्तिएर आँसुका ढिका खोपिल्टा परेको आँखाबाट झारेर के काम ?” गाउँकै भतिजले खुट्टामा ढोग गर्दै मुटुमा चस्का दिने गरी भने ।
“के गरूँ त ? म त जान चाहेकै होइन । खेतीपाती गर्न सकुन्जेल त यहीँ बसेकै हुँ नि । हातगोडा गले । सन्तान सबै झरेपछि बाध्य भएर झरेको हुँ । तँलाई त थाहै छ नि । किन तिखो तीर हान्छस् हँ ?” कुलरत्नले भतिजको शिरमा हात राख्दै ैि जवाफ दिए ।
पर्वतको दक्षिण भेगमा रहेको बिहादीको चोर्दी गाउँ, त्यहीँ जन्मेका बासिन्दालाई पनि बिरानो देखिन्थ्यो । घाँसदाउरा गर्दा तलमाथि गर्ने गोरेटा, सेतीबेनी, पूर्तिघाट, बिहादीको फाँट, खोरपोखरा, लुरिङकोट जाने पुर्खाले बनाएका सिँढीहरू डोजरले उधिनेर कथित मोटरबाटोमा परिणत भएका थिए । बर्खाको झरीमा ती मोटरबाटोले खरबारी र बारीका कान्ला पहिरोमा परिणत गर्थे भने हिउँदमा धुल वर्षाले गाउँ नै धुलाम्मे हुन्थ्यो ।
पहिरोमा जोगिएका खेतबारीका सुर्कासुर्की परित्यक्त थिए । भूकम्पमा भत्केका धेरै घर अझै उठेका थिएनन् । एक–दुई घर बनेको भए तापनि ती घरका दैलोका पलेटा बन्द थिए । बिस–पच्चिस वर्षपहिले गाउँलेले भरिभराउ, रजगज, चलायमान देखिने गाउँ अहिले चार–पाँच कान्ला नाघेपछि मुस्किलले एउटा घर र सत्तरी वर्ष नाघेका, आँखा र गालाभित्र पसेका, आँखामुनिको हाड उठेको अवस्थाका रहेका बाबाआमा त्यस घरको पिँढीमा टुक्रुक्क बसेका देखिन्थे ।
मकै, कोदो, फापर, तोरी, बोडी, सिल्टिउ, भट्ट, मास, पिँडालु फल्ने बारीका पाटामा धाइरो, साल, कटुस, चिलाउनी, स–साना बुट्यानका झ्याङले लौकेको गुरुङ गाउँमाथि रहेको झम्म¥यानको वन जस्तै भएको थियो । खेतमा एक बाली धान बडो मुस्किलले रोप्थे । वरको रूखमुनि झुम्मिएर क्यारमबोर्ड खेल्ने युवाको सङ्ख्या देख्दा बेरोजगारीको लस्कर लामो छ भन्न कठिन थिएन तर खेतबारीमा काम गर्ने जाँगर कसैमा थिएन । भैँसी पाल्नेहरू अपहेलित थिए । दुध, मोही, दहीको बदला गोधूली साँझ नहुँदै युवाले कलेजोका नसा चुँडाल्ने गरी रक्सी धोक्थे । एक–दुई घरका पढेलेखेका बुहारी–छोराहरू शिक्षक भए तापनि आफ्नै स–साना छोराछोरीलाई बिस्कुट र चाउचाउ खुवाउँथे ।
गोधूली साँझ छिप्पिँदै जाँदा भट्टी पसलमा चर्को आवाज सुनिन्थ्यो–
“आजको छाक टार्न पाए भोलि देखा जाएगा ।”
“मेरो त साउदीको भिसा लागिहाल्छ । ढुक्क छु ।”
“मलाई पनि जेठानले मलेसिया बोलाउँछु भनेका छन् । उता गएपछि काम गर्नुपर्छ । गाउँमा हुँदा मोज गर्ने हो ।”
“मेरो त सबै दाइहरू बेलाइतमा छन्, म त उतै जाने हो ।”
पाको कोही नातेदारले “दिनभर बरालिएर हिँड्नुभन्दा त आफ्नो खेतबारीमा काम गर न छोरा, ए बुहारी, ए बाबुनानी हो ! किन यसरी बरालिएर बस्छौ । बितेको समय आउँदैन बाबु हो । बुढेसकालमा दुःख हुन्छ । उमेर छँदै दिन सुधार” भन्यो भने त्यो मानिस शत्रुमा दरिन्थ्यो । धेरैका छोराबुहारीमध्ये एक विदेशमा थिए । छोरा विदेशमा भएको परिवारको बुहारी र नातिनातिना पोखरा, बुटवल वा चितवनमा कोठा लिएर बसेका थिए । यस्तो देख्दा कुलरत्न विरक्त मान्थे ।
कुलरत्न त्यस्तै कुरा खेलाउँदै घर पुगे । दैलो घुरुक्क उघारे । मुसाले थुपारेको माटो, माकुराको जालो र बर्खामा उम्रेको झारले घरको आँगनदेखि पिँढीसम्म भरिएको थियो । उनले काँधमा भिरेको झोला पिँढीमा फ्यात्त फाले र सरसफाइ गरे, आगो फुकेर चिया पिए र भाउजूको घरतिर लागे ।
“छोडेको घर पनि त्यति प्यारो हुँदोरहेछ त बाबु । यता नपसिकन सिधै घर जानुभएछ ?” पुरानो मजेत्रो टाउकोमाथि राखेर त्यसको फुर्को दुई हातले समातेर नमस्ते गर्दै भाउजूले भनिन् । ठूल्दाइको शिक्षक छोराले खुट्टामा ढोग गर्दै “आरामैसँग आउनुभो नि काका !” भने ।
“किन हो किन जन्मेको ठाउँको माया त अघोरै लाग्दोरहेछ भाउजू । सेतीबेनीदेखि घरसम्म आउँदा ढुङ्गा, रूखबिरुवा, माटो, पखेरा, कुवा, खोला, खेतका गरा, बारीका पाटा सबै मसँग कुरा गर्न आएजस्तै लाग्यो भाउजू, अनि तपाईंलाई कस्तो छ नि ?” भन्दै पिँढीमा गुन्द्रीमाथि थचक्क बसे ।
“सन्चै त भन्न परो । बिस्तारामा परेकी छैन के रे । बिस्तारामा परेर यिनीहरूलाई कष्ट दिन नपरोस् । चार बिस नाघेँ । अब कति बाँच्न परो र बाबु ।” भन्दै भाउजू घरभित्र पसिन् । दुध भुलुक्क उमालिन् । स्टिलको गिलासमा तातो दूध दिँदै भनिन्, “थाकेर आउनुभ’को होला, दुध खाँदै गर्नू अनि खाना बनाउँछु । बुहारी घाँस काट्न ग’की छ ।”
“म बुढो भएँ भाउजू । असी वर्ष नाघे पनि हजुर त्यति बुढी देखिनुहुन्न । गाला चाउरी परेका छैनन् । हिँड्डुल गर्नुहुन्छ ।” कुलरत्नले भने ।
“हिँड्डुल गरेर मात्र हुन्छ ? अझै त घरबारीमा गएर घाँस काटिदिन्छु । डोको बोक्न भने छोराबुहारीले दिँदैनन् । तागत नभए पनि बस्न पटक्कै मन मान्दैन ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
बलियो गाँठीको जिउ भएकाले होला उमेरले असी वर्ष नाघे पनि भाउजूको अनुहार उज्यालो देखिन्थ्यो । पातलो कपाल सिमलको भुवा जस्तै भएर सेतै फुलेको थियो । भाउजूले कानमा सुनको माडबारी, नाकमा फुली र हातमा चाँदीका बाला पहिरेकी थिइन् । हरियो चोलो र फरिया, फिका रङको मजेत्रो र फरियामाथि पटुका बाँधेकी थिइन् । चप्पल भने अहिले पनि लगाएकी थिइनन् । “भाउजूको सत्तरी वर्षपहिले देखिको पहिरन त्यस्तै थियो । उनी विधवा भएर यो घर बसेको पनि सत्तरी वर्ष भएछ” कुलरत्नले दुध पिउँदै वर्ष गने ।
“मैले त बिर्सेँ भाउजू । बिहे गर्दा कति वर्षकी हुनुहुन्थ्यो रे तपाईं ?” कुलरत्नले पुरानो कुरा झिक्दै सोधे ।
“जैले भेटे पनि सोध्ने त्यही त हो नि, भाउजूलाई यसो तीर्थव्रत लैजानुहोला भनेको पनि अब कालले लैजाने बेला भओ । त्यस बेला छ पुगेर सात लागेकी थिएँ रे ।” भाउजूले भनिन् ।
भाउजूको सात वर्षको उमेरमा बालविवाह भएको थियो । छोरी आमाबाबुको घरमा रजस्वला भइन् भने अफाप हुन्छ भनेर त्यस बेला दस वर्ष नहुँदै बाहुन र क्षेत्री परिवारले आफ्नी छोरीको बिहे गरिदिन्थे । भाउजूको माइत बाग्लुङको थन्थापमा पुग्न चौध घण्टा लाग्छ ।
“यो आँगनमा मैले पाइला टेकेको बहत्तर वर्ष नाघ्यो बाबु ।” चिया पिउँदै भाउजूले भनिन् ।
डाँब गैराको खेत, गैराबारी र गुफाको पधेँरो, गरुम्से, काखी र जिङ्लिङको खरबारी, खुर्सानीबारी, चोर्दी र टुँदीको फाँट, भ्यागुतेको वनमा वरपर र तलमाथि घाँस, दाउरा, खेतीपाती गर्दागर्दै भाउजूको सात दशक लामो यात्रा त विवाह गरेको घरमा बितेको थियो ।
“ए बाबु ! हाम्रो पालामा कति काम गथ्र्यौँ । हिउँद, बर्खा टुस्स बसेर कपाल कोर्न पाइन्नथ्यो । दशैँमा माइत जानुभन्दा पहिले घाँस काटेर गोठमा थुपार्नुपथ्र्यो । हिँ बरै ! गोठभरि डिया (गाईभैँसी) हुन्थे । खरबारीको घाँस चाडबाडका लागि जोगाउन भनेर वन जान्थ्यौँ । घरबारीमा बुटा कम हुने दिदी–बहिनी दाउरा काट्न हिउँदमा वन नै जान्थे । घर आउँदा रात पथ्र्यो । भोकले पेट भित्र पसे पनि पटुका कसेर पँधेरो जान पथ्र्यो । तीन बिसमै कथा जस्तो भयो है बाबु ।” भाउजूले कुलरत्नलाई खाना खान बोलाउँदै भनिन् ।
कुलरत्नको मावली घर र भाउजूको माइती बाग्लुङ थन्थाप कालुङ खोलो वारिपारि थियो । कुलरत्न जन्मनुभन्दा पहिले भाउजू र कुलरत्नकी आमा माइत सँगै जान्थे । कुलरत्न जन्मेपछि सानैदेखि उनलाई बोकेर घर माइत गरेकीले होला भाउजूले उनलाई औधी माया गर्थिन् । फोक्सिङको बाँदर लड्ने भिर पार गर्दा होस् वा कर्नासको कालीगण्डकीमाथिको फलिका उक्केको झोलुङ्गे पुल तर्दा होस् भाउजूले नै देवरलाई पिठ्यूमा बोक्थिन् । आफ्नी आमाले रातो चोलो, रातो फरिया, रातो मलमलको पछ्यौरा, सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा ठूलो रातो टीका लगाएको देखेका कुलरत्नले आपूm जान्ने भएदेखि भाउजूलाई जहिलेसुकै हरियो धोती, खद्दरको हरियो चोलो, त्यस्तै कालो बादल रङको अँध्यारो पछ्यौरा, सिन्दूरबिनाको सिउँदो र खाली निधारबाहेक अरू लुगा, गहना र शृङ्गारमा कहिल्यै देखेनन् ।
पचपन्न वर्षपहिले आपूm दस वर्षको हुँदा कुलरत्नले सोधेका थिए “भाउजू तपाईंले किन जहिलेसुकै हरियो धोती र फिका हरियोनिलो चोलो लगाउनुहुन्छ ? अरू सबै आमा, भाउजू, दिदीहरूले राता चुरा, रातो डोरीले कपाल बाँधेर सिँउदोमा रातो सिन्दूर, निधारमा रातो टीकी, रातो धोती र रातै चोलो लाएर रमिता हेर्न जान्छन् तर तपाईंले किन लाउनुहुन्न ?”
त्यस प्रश्नले भाउजूको अनुहार एकाएक औँसीको रातमा परिणत भएको थियो । उनले आपूmलाई कसैले एक्कासि मुटुको रक्तनली फुट्ने गरी कोदालोको पासोले हानेको पीडा बोध गरिन् । उखेलेर फालेको झार ओइलाएझैँ ओइलाएको अनुहारमा उज्यालोको झल्को ल्याउने प्रयास गर्दै भाउजूले भनिन् “बाबु, मैले रातो लुगा र रातो टीकी लाउन हुन्न । तपार्इंको दाइ विदेशमै बित्नुभो नि । मैले चुरा, पोते पनि लाउन हुँदैन । कोरीबाटी गर्न हुँदैन ।”
“कैलेसम्म नलाउने नि ?”
“बाँचुञ्जेल ।”
उनले सानैमा भाउजूलाई त्यसरी सोधे पनि त्यसको कारण पछि मात्र थाहा पाएका थिए ।
कुलरत्नले एस.एल.सी.को गौँडो उक्लन नसकेपछि सोही वर्ष २०३३ सालमा भारतमा भासिए । मद्रासमा बिस वर्ष चौकीदार काम गरे । कुलरत्नका दुई छोरा र एक छोरी थिए । अक्षर मात्र चिनाएर छोरीको बिहे पन्ध्र वर्षमै गरिदिए । एस.एल.सी. पास गरेपछि जेठो छोरा आफैँ साउदी अरेबिया गएका थिए । छोराको कमाइ राम्रो भएकाले कुलरत्न नेपाल फर्के । चोर्दीको घरजग्गा बेचेर गैँडाकोट बसाइँ सरे । जहाँ भए तापनि उनले भाउजूलाई सम्झन्थे ।
भाउजू बालविधवा हुन् । विवाह हुँदा उनी सात वर्ष मात्र टेकेकी थिइन् भने उनका पति भवरत्न सत्र वर्षका थिए । वरको रूखको चौरमा धुलीमाटीको घर बनाउँदै साथीसँगीसँग पुतलीको बिहे गरेको खेल खेल्दाखेल्दै उनको साँच्चिकै बिहे भएको थियो । उनका पति भवरत्न भारतमा लाहुरे हुन गएका थिए । बिहे भएको दुई वर्षपछि भारतको गुहाटीमा बाटो पार गर्दैगर्दा गाडीले ठक्कर दिएर उनको मृत्यु भएको थियो । त्यस बेला लाहुरे उन्नाइस र भाउजू नौ वर्षकी थिइन् । सात वर्षको उमेरमा बिहे भएपछि उनी माइतमा नै थिइन् । लाहुरेको मृत्युपछि उनका जेठाजूले उनलाई घरमा ल्याएका थिए । त्यस बेला भाउजूकी आमा पाँच दिन पाँच रात रोइन् तर भाउजूलाई आमा रोएको कारण खासै थाहा भएन ।
घर आएपछि टुँदीखोलामा लगेर भाउजूका दुई हातमा छनछन आवाजमा गुञ्जने राता चुरा फुटालिदिए । रातो डोरीले बाँधेको कपाल फुकाएर उनको सिँउदोको रातो सिन्दूर पखाल्दा टुँदी खोलो पनि रातै भयो । उनको कपाल खौरिदिए । कोराको सेतो लुगा लगाइदिए । तेह्र दिनको क्रियाकर्म सकेपछि एक वर्षसम्म उनलाई सेतै लुगा लगाउन भने । त्यही वर्ष उनले घरआँगन बढारबुढुर गर्ने, दैलो लिप्ने, पधेँराबाट पानी ल्याउने र जेठानीसँगै बारी, खरबारीमा गएर घाँस काट्न सिकिन् । आपूmले बाँचुञ्जेल फहरिँदै खेतीपाती गर्ने खेतबारी, घाँस काट्ने खरबारी र दाउरा काट्ने वन चिनिन् । वर्ष दिनपछि उनलाई हरियो धोती, हरियो चोलो र मलिन रङको पछ्यौरा दिइयो ।
कुलरत्नकी आमालाई भाउजूले सासू भन्नुपथ्र्यो । माइतीगाउँ एकैतिर भएकाले कहिलेकाहीँ अत्यास लागेको बेला उनी कुलरत्नको घरमा माइत बस्न जान्थिन् । दशैँमा जहिलेसुकै भाउजू कुलरत्नकी आमासँग माइत जान्थिन् । कुलरत्न जन्मेर तन्देरी हुँदासम्म त्यसरी नै सधैँ दशैँमा भाउजूसँगै मामाघर आऊजाऊ गरे । त्यसैले पनि कुलरत्नले भाउजूलाई बढी सम्झना, श्रद्धा र सम्मान गर्थे ।
भाउजूको जीवनमा त्यस बेलाको सामाजिक व्यवहारको कालो ग्रहण लागे पनि प्राकृतिक रूपमा शरीरमा हुने अङ्ग–प्रत्यङ्गको विकासमा कुनै ग्रहण लागेको थिएन । लुरिङकोटको वनमा लालीगुँरासका कोपिला टमक्क भएर पूmल्न थालेझैँ भाउजूमा बैँस प्रवेश गरेको थियो । आफ्नो छातीमा खयरको वनमा फलेका बेलका फलजस्तै कसिला बन्दै उचालिएका स्तनले आफैँलाई लजालु बनाएका थिए । उनले आफ्नो भाव, मनका तरङ्ग यौवनका रहर खोलीको सङ्लो पानी, खरबारीका बाबियोको लरक्क परेको गाँज, पूmलका कोपिला र चराचुरुङ्गीसँग साट्थिन ।
दशैँमा माइत गएको बेला आफ्नी आमासँग भाउजूले पीडाको पहिरो खसाल्थिन् । त्यसै बेला आमाको काखमा पल्टेर दिनरात रोएर आफ्नो दारुण व्यथाबाट कालीगण्डकीको भेलजस्तै बगेका आँसुका भेलले आमाको फरिया भिजाइदिँदै भनिन्–
“आमा म तिमीसँगै बस्छु । मेरो मनको व्यथाबाट निस्केका यी आँसुको भलले तिम्रो छाती भिजाउँदा सिमलको भुवा जस्तै हलुङ्गो भएको अनुभव गर्छु । आमा, म त्यो घर जान्नँ । मेरो भन्ने लोग्नेलाई मैले देख्दै देखिनँ । मैले उनलाई चिन्दै चिनिनँ । लोग्ने भनेको के हो मैले थाहै पाइनँ अनि लोग्नेको घर भनेर जीवनभर त्यो रित्तो घरमा मलाई बस्न कर नगर आमा । तिमीले बस्न दिन्नौ भने बरु त्यहीँ कर्नासको झोलु्ङ्गे पुलबाट हामफालेर मर्छु ।”
यो संसारमा आफ्ना सन्तानलाई आमाले जति प्रेम अरू कसैले गर्दैनन् । झपक्क हरियो लोभलाग्दो देखिए तापनि पूmल नफुल्ने उन्यूको घारीजस्तो जीवन जिउन बाध्य प्यारी छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनिन् “मानिसको चोला एक पटक मात्र पाइन्छ छोरी । जन्मेपछि मर्नैपर्छ । हजार कष्ट भए पनि मन लुलो पार्न हुँदैन । पुलबाट हामफाल्छु भन्ने जस्ता कुरा मनमा कहिल्यै नल्याउनू ।”
“आमा त्यसो भा’ म तिमीसँगै बस्छु नि, हुन्न ?” उनले भनिन् ।
छोरीलाई सम्झाउँदै आमाले भनेकी थिइन्–
“चेलीको माइत भनेको आमाबाबु हुन्जेल हो नानी । म मरेपछि पनि चाडपर्वको बेला माइत भनेर आउन नछोडेस् । हामी बाहुनको जातमा ‘छोरीले एक पटक बिहे गरेपछि अर्को बिहे गर्न हुँदैन भन्ने कुरा शास्त्रमा लेखेको छ’ भन्छन् । लोग्ने र स्वास्नी मानिसमा फरक–फरक कुरा लेख्ने त्यो शास्त्र कस्तो हो मलाई के थाहा र ? तर त्यस्तै चलेको छ । लोग्नेमान्छेले जति बिहे गरे पनि केही नहुने तर छोरी मान्छेले बिहे गर्न नपाइने भन्छन् । त्यस्तो भेद नहुन पर्ने हो तर भेद छ । मान्नै परो ।”
छोरीका राताराता आँखा मुसार्दै आमाले थप्दै भनिन्, “बिहेपछि छोरीले न त माइतमा सन्तान जन्माउन मिल्छ न त मर्न नै पाइन्छ । माइत बसिस् भने तँ मर्दा पनि तेरो लास बोकेर मलामी जान घरकै दाजुभाइलाई बोलाउन पर्छ । स्वास्नी मान्छेको जन्मघर क्षणिक हुन्छ । अर्काको घरमा गएर सृष्टि गर्नुपर्छ जसरी म यहाँ आएर सृष्टि गरेँ । तँलाई बज्र परो म के गरूँ । तँ रोएको देख्दा मेरो सास रोकिन्छ, त्यसरी नरो छोरी । माइत बस्ने कुरा पनि नसोच् । हामी मरेपछि पनि हिँड्न सकुन्जेल माइतीको आँगन सम्झेर आउनू । तँलाई ठूल्दिदी भन्दै माया गर्नेछन् । काम गर्न सकुन्जेल घरमै बस् । त्यहाँ तेरो हक हुन्छ । त्यो तेरो घर हो । लोग्ने सानैमा मरे । तँ एक्ली भइस् । त्यो जस्तो दुःख संसारमा अर्को दुःख हुँदैन । तर के गर्ने ? हाम्रो रीत नै यस्तै छ ठूली यहाँ बस्ने कुरै नगर ।” हरेक पटक दशैँमा माइत जाँदा आमाले बारम्बार त्यसरी नै सम्झाउँथिन् ।
दशैँमा सबैले रमाइलो गर्थे । सबै रमाउँथे तर भाउजूका आँखा भने लेकतिर सिमसिमे पानी परेर पखेरा भिजेझैँ सधैँ भिजेका हुन्थे ।
“तिम्रो काखमा पल्टेर मेरा आँसुले तिम्रो छाती भिजाउँदा मलाई एक वर्षसम्म हलुका हुन्छ आमा । त्यसैले रोएकी हुँ । हुन्छ, म तिमीले भनेको मान्छु ।” आमाका आँसु पुछिदिँदै भाउजूले भन्ने गर्थिन् ।
आमाले दशैँमा भनेको कुरा सम्झँदै एक दिन कुलरत्नलाई उनले सुनाएकी थिइन्, “यो संसार विचित्रको छ छोरी, दुःखसुख जस्तोसुकै भए पनि भोलि, मेरो हाड मक्किएपछि म नै छोरा र बुहारीको भर पर्नुपर्छ । मैले घाँसदाउरा काट्न नसक्दा, भकारा सोहोर्न नसक्दा, पँधेराबाट गाउरीमा पानी बोक्न नसक्दा, म बिरामी परेर पिँढी कुर्नुपर्दा ‘यी बुढाहाडलाई पाल्नैप¥यो ’ भन्ने छोराबुहारीका तीरजस्ता तीखा वाण मेरो छाती चिर्न आउँदा म त घरकी बुढीआमा बानी परेकी हुन्छु, बुहारीलाई कष्ट भयो अनि भनिहोला भनेर चित्त बुझाउँछु । मेरो छाती तीरले छेड्दा तँलाई दुख्छ । त्यो पीडा देख्न र सुन्न भन्दा तँ घरै बस्नुपर्छ । त्यो घर हो । यो माइत हो ।”
भाउजूले पुराना दिनको स्मरण गर्दै भनिन् “बाबु हाँस्ने कुरा त छोड्नु न म मेरो वेदना पोख्न चर्को स्वरमा रुन पनि पाइनँ । आमादेखि सासूसम्म बाबादेखि ससुरासम्मले “पूर्वजन्मको कमाइ हो नानी, के गर्छेस् । अहिले जे जस्तोसुकै महाकष्ट परे पनि सहिस् भने अर्को जन्ममा सुख पाइन्छ । भगवान्ले गरेको कुरा मरे काटिँदैन” भनेर सिकाउनुभयो । मैले विधवा भएर जीवन बिताएँ बाबु । अब भने मलाई कसैको डर, केहीको पिर लाग्दैन । सबै जन्मबारे मलाई थाहा भयो । आपूm मरेपछि ढुङ्गै राजा भन्ने उखान त्यसै बनाएका हुन् र बाबु पुर्खाले ! यी पुरेत बाजेहरूले पढ्ने शास्त्रमा आफ्नो कोखो भर्न पूर्वजन्मको कमाइ भनेर थिच्नुसम्म थिचे । केको पूर्वजन्म र केको पुनर्जन्म नि ? बेकारका कुरा । मैले त दुःख काटेँ । हाम्रो समयको समाज पनि अन्धो नै थियो । अब मैले जस्तो कसैले गर्दैनन्, गर्न नपरोस्, जरुरी पनि छैन ।”
बहत्तर वर्षभन्दा बढि भाउजू त्यही मृतक पतिको नाममा विधवा बनेर घरमै बसिन् । त्यसरी बालविधवा भएर बसेकी हुनाले त्यसबेला उनलाई देख्नेले ‘बालविधवाको मृत्युपछि स्वर्गमा लोग्नेसँग भेट हुन्छ रे’ भन्थे ।
उनले सासूससुराको उत्पात स्याहारसुसार गरिन् ।सासूको मृत्युपछि जेठानी भान्से बनिन् । जेठाजू–जेठानीका छोराछोरी जन्मे । उनले आफ्नै सन्तान मानेर छातीको दुध चुसाउनेबाहेक सबै माया दिइन् । कहिलेकाहीँ छोराछोरीको ओठ आफ्नो चोलीभित्रको स्तनको मुन्टोनजिक छुवाएर दुध चुसाएको अनुभव गरिन् ।
आफैँले ललाइफकाइ गरेर हुर्काएका नन्द र देवरहरूको बिहे भयो । नन्दहरूको ठाउँमा त्यस्तै रातोचोली र फरियामा ठाँटिएर देउरानी आए । आँगनभरि राता पूmलहरू ढकमक्क फुले । नन्द र देउरानीका काखमा लालाबाला भरी भएर आँगनमा नाच्न थाले । जेठानी र देउरानी आफ्ना पति परमेश्वरसँग खोपीमा गुनगुन गर्दै गुनगुनाएका मायाप्रेमका कुरा भाउजूले प्रस्ट सुन्थिन् र मनमनै कल्पनामा रुमलिन्थिन् –
“मेरो पनि लोग्ने भएको भए त मैले पनि लोग्नेलाई मेरो खोपीमा मिठो खाजा पकाएर खुवाउँथेँ, दिनभरिको थकाइ मार्दै प्रेमको अँगालोमा बाँधिदिन्थेँ । कस्तो हुन्थ्यो होला नि लोग्नेसँग टाँसिएर एउटै ओछ्यानमा सुत्दा । प्रेम रसका ती अङ्कुरणहरू सन्तानको रूपमा मेरो रातो गुन्यूको मुजामा झुन्डिँदै ‘आमा भोक लाग्यो’ भन्दै म घाँस काट्न जाँदा झुन्डिन्थे । कठैबरी, मेरो अधमरो जीवन ! उस जुनीको कमाई ‘रे । पूर्वजुनीको मलाई केही सम्झना छैन तर सजाय भने आजको जुनीमा पाएँ ।”
भाउजूले औँसीका सबै तारा र पूर्णिमाको जून कसैसँग उनको व्यथा भन्न बाँकी राखेकी थिइनन्, एकान्तमा । उनले मनका कुरा कहिले पानी बोक्दा, कहिले दैलो लिप्दा, कहिले घाँस काट्दा, कहिले रोपाइँ गर्दा, कहिले धान काट्दा त कहिले कोदोको बाला टिप्दै थुन्सेमा हाल्दा मनमनै पोख्थिन् ।
“लौकेका गुरुङ, लुरिङकोटका मगरका श्रीमतीले आफ्नो लोग्ने मरेपछि एक–दुई वर्षको बीचमै अर्को बिहे गरेर ढुकुरको जोडीले झैँ मायाप्रेमका कुरा गर्दै हिँडेको देखेकी छु । बाहुनीले ‘लोग्ने’ भन्ने के हो भन्ने थाहा नहुँदै ऊ मरेपछि बालविधवा भएर मृतककी पत्नी भएर जीवनभर बस्नुपर्ने । विधवा मात्र भए त हुन्थ्यो नि ! जीवनभर फुस्रा कपडा भिर्नुपर्ने । चाडबाड, विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजामा जान पनि नपाइने । बाहुनका नै फेरि लोग्नेमान्छेले स्वास्नी मरेको चौध दिनमा नै बिहे गर्नुहुने तर हामी नारी जातिले जीवनभर विधवा भएर बाँच्नुपर्ने किन होला ?” भाउजूले कुलरत्नलाई धेरै पटक यस्ता प्रश्न गर्थिन् ।
जेठाजु र जेठानी पनि बितेपछि सबै छोराछोरीकी आमा भाउजू नै भएकी थिइन् । माइतमा आमाको देहान्तपछि छ–सात वर्षको बीचमा एक पटक पुग्थिन् । हिँड्नसक्न छोडेपछि माइत पनि बिरानो भएको थियो ।
जेठानीको छोरी–ज्वाइँको दुबइमा काम गर्दागर्दै मृत्यु भयो । ज्वाइँको देहान्तपछि जेठानीको मुटुमा प्वाल परेर पाल्पाको मिसन अस्पतालमा मृत्यु भयो । छोरी बल्ल १९ वर्ष भएकी थिइन् । नातिनी एक वर्षकी थिइन् । भाउजूले आफ्नो कर, बल, सम्झाइबुझाइ गरेर छोरीको अर्को विवाह गरिदिइन् । “बाबु, त्यो दिन म बालविधवा भएर ७० वर्ष बिताएको पीडा सबै भुलेँ । त्यो मेरो जीवनको क्रन्ति थियो । मेरो हृदयमा बसेको सेतीबेनीको शिला जत्रो पीडाको छपनी हटेर गयो । हृदय हलुङ्गो भएर हाँस्यो ।”
“किन र भाउजू ?” देवर कुलरत्नले अनजान जस्तो बनेर सोधे ।


“बाबु, विधवाको आगोको भुङ्ग्रोमा त म जिउँदै ७० वर्षभन्दाबढीसम्म जलिरहे नि ! होइन र ? मलाई थाहा छ विधवालाई परिवार र गाउँका मानिसले कति हेला गर्छन् भन्ने कुरो । अरू त के पधेँर पानी भर्न जाँदा मलाई देखेर मुन्टो बटार्ने मेरै सासू, देउरानी, जेठानी, छोरी कति हो कति हुन्थे । बाबु मैले मेरा जेठाजु र देवरको गरेर एक दर्जन छोराछोरी हुर्काएँ । तिनीहरूको दिसापिसाब सोहोरेँ । कतिले मेरो छातीमा दिसा गरे । मैले आनन्द मानेँ तर छोराको बिहेमा न त मैले उसले आमाको दुधको भारा तिरेको दृश्य हेर्न पाएँ न त ती छोरीहरूलाई कन्यादान गरेको देख्न पाएँ ।” आँसु पुछ्दै भनिन् ।
“यो घरको सारा काम मैले गर्थेँ । पूजाआजा, विवाह व्रतबन्ध जस्ता शुभ कार्यमा चाहिने सबै सामान मैले जोरजाम गर्थे तर कुसाइत पर्छ भनेर मलाई मण्डपवरपर झुल्किन दिँदैनथे । शुभ कार्यको मुख्य घडीमा मलाई लखेट्थे । म ओझेल पर्नुपथ्र्यो । त्यस बेला मलाई कति पीडा हुँदो हो बाबु । त्यो छोरीलाई जीवनभर मैले भोगेको पीडा भोग्न नपरोस् भनेर मैले नै कर गरेकी हुँ । म सफल भएँ । ऊ सुखी छ बाबु ।” भाउजूले आत्मविश्वासका साथ बेलीविस्तार लगाउँदै भनिन् ।
“भाउजू, तपार्इं एउटा सिङ्गो इतिहास हुनुहुन्छ । तपाईं भनेको एउटा भकारी हो जहाँ मुरीका मुरी सुख र दुःखका कथा अटाएका छन् । तपाईंले नयाँ पुस्ता लाई बाटो देखाउनुभयो । त्यो ठूलो आँट हो । नयाँ युगको सुखद जीवनको रेखा कोरेर बाटो देखाइदिने पनि तपाईं नै हुनुभयो । तपाईं धन्य हुनुहुन्छ भाउजू ।” कुलरत्नले भने ।
कुलपूजा सकिएको थियो । शरद ऋतुले बिदा माग्न थालेको हुनाले बिहान र बेलुका चिसो बढ्दै थियो । दिउँसोको घाम बुढाबुढीलाई प्रिय बनेको थियो ।
“अब तपार्इं पनि त तन्देरी हुनुहुन्न ? उमेर छँदा त दश वर्ष पछि बल्ल झुल्कनुभयो । अब अर्को कुलपूजासम्म म बाँच्छु कि बाँच्दिनँ थाहा छैन । अहिले आएको बेला एक साता बसेर जानुस्” भाउजूले भनिन् ।
“म पनि गलिसकेँ भाउजू । ताकत छैन । दम छ । जाडोको बेला हुरुक्कै भएर प्राण जाला जस्तो हुन्छ । यस पटक धोको पु¥याएर जान्छु भनेरै आएको हुँ ।” कुलरत्नले भने ।
त्यस बेला कुलरत्न बाह्र दिन भाउजूले पकाएर दिएको खाना खाँदै दुःखसुखका कुरा गरेर बिताए । भाउजूको जति आत्मविश्वास कुलरत्नमा थिएन । असी वर्षको उमेरमा भाउजूमा जुन बल, अनुभव र बल्दै गरेको चिलाउनीको आगोको जस्तो राप थियो त्यो रापले आपूmमा पनि ज्ञान पसेको अनुभव कुलरत्नले गरेका थिए ।
छोराबुहारी, छोरीज्वाइँ, नातिनातिनी, इष्टमित्र, छरछिमेक सबै भेला भएर भाउजू त्रियासी पुगेर चौरासी वर्ष टेकेको दिन पारेर चौरासीको पूजा गरिदिए । भाउजूको बिहे भएको सतहत्तर वर्ष र विधवा भएको पचहत्तर वर्ष पुगेको थियो । घरमा कुलपूजाको तयारी हुँदै थियो । “बुहारी मलाई तातो पानी देऊ त । आज अचानक बिहानैदेखि मेरो छाती चसक्क चस्केको छ । सास फेर्न पनि गाह्रो भएको छ । तिमीहरू दुवै कतै टाढा नजाऊ है ।” भनिन् ।
अचानक त्यसो भन्दा छोराबुहारी मुखामुख गर्न थाले । बुहारीले एक गिलास तातो पानी ल्याएर दिइन् । आफैँले गिलास समातेर भाउजूले दुई घुट्को पानी पिइन् । छोराबुहारीलाई आपूmसँगै बस्न भनिन् । त्यस बेला भाउजूका आँखा मधुरा देखिएका थिए । भाउजूले छोराबुहारीको हात समातेर आफ्नो छातीमा राख्दै भनिन्, “बाबु, अब धेरै दुःख नगर्नू । बुहारी कमजोर छ । त्यसको अलि ख्याल गरेस् ।” बोल्दाबोल्दै अस्पतालको कुरा गर्न नभ्याउँदै भाउजूले छोराबुहारीको काखमा अन्तिम सास फेरिन् ।
मलामीहरूले एकापसमा कुरा गर्दै थिए–
“बुढीआमा आपूm बालविधवा भए पनि घर सम्हालेर बसिन् ।”
“जेठाजुका छोरा र बुहारीले पनि भाउजूलाई आमालाई जस्तै माया गरेर स्याहार गरे नि ।”
“भाउजू साँच्चिकै सफा मनकी रहिछन् । मर्ने बेलामा कसैलाई दुःख दिइनन् । छोराबुहारीको काखमा हाँसीहाँसी प्राण छोडिन् । भाउजूको जस्तो मरण त साह्रै राम्रो हुन्छ ।”
भाउजूको मृत्यु भएकै दिन कुलरत्नले खबर पाए । उनी स्वयम् दम बढेर भरतपुर अस्पतालमा भर्ना भएका थिए । भाउजूको अन्तिम बिदाईमा घाटमा उपस्थित हुन नसकेकोमा उनी अतिनै खिन्न देखिन्थे । सानैमा मामाघर जाँदा भाउजूले आपूmलाई पिठ्यूमा बोकेर कहालिलाग्दो फोक्सिङ्को भिर र कर्नासको झोलुङ्गे पुल तारेको झलझली सम्झे । बालविधवा भएर सासू–ससुरा, देवर–देवरानी र छोरा–बुहारीसम्मको तीन पुस्तालाई सम्हालेर एउटा सिङ्गो युग बिताएको स्मरण गर्दै अस्पतालको विछौनाबाट भाउजूको नाममा दुईथोपा आँशु झारे । चिसो अत्यधिक बढेकाले उनको दम बढ्दै गयो । अस्पतालमा अक्सिजनको अभाव थियो । भाउजू बितेको पाँचौँ दिन कुलरत्नले पनि देवघाटको अन्तिम यात्रा तय गरे । –समाप्त–

उज्यालो छर्दै आफ्नै यात्रामा

रचना साहित्यिक पत्रिका अंक २७२, भदौ–असोज २०७८ मा प्रकाशित कवितालाई धन्यवाद सहित साभार गरिएको हो ।

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

म हिँडिरहेको थिएँ,
उज्यालो छर्दै आफ्नै यात्रामा
कहिले अनकन्टार जङ्गल भित्र छिर्थेँ
काँडाहरूले चीथोर्न खोज्दा आँखा बचाएर शरीर सुम्पिदिन्थेँ
अनि,
चिथोरिएका घाउँहरू लिएर भन्ज्याङमा उभिन्थेँ ।
चीसो हावाले आमाको हात बनेर घाउहरू मुसारिदिन्थे
आमाको आँशुका थोपाहरू जडिबुटी बनेर
म भित्र र मेरो शरीरभरी कोतरिएका घाउहरू शीतल पारिदिन्थे,
आमाको हात र आँशुका थोपाले मेरो घाउमा माम्री बस्दा
मलाई चीथोर्ने काँडाहरूले आक्रोशका तीरहरू हान्थे
परास्त गर्दै ती तीरहरूलाई,
म असङ्ख्य सिँढिहरू उक्लँदै हिमाल चढ्थेँ
हिमाल चढेर तराई झर्थे ।
मान्छेको लस्कर आउथ्यो
मलाई घिसारेर मान्छेले मान्छेको भिँडमा धकेल्थे
कहिले कोशी, कहिले गण्डकी, कहिले महाकाली,
कहिले हिडिम्बा पुत्र घटोत्चकको कथा सुनाउथे
कहिले समाजवादको दर्शन पढाउँथे
म, घिस्रँदै–घिस्रँदै
म, फगत मान्छेहरूको विश्वासमा
पटक–पटक चिथोरिँदै, पटक–पटक गंगालाल हुँदै
म उज्यालो सपनाहरूको महासागरमा बिपनाहरूको गरा पारेर
ती फराकिलो छाती जस्ता गराहरूमा
सुन जस्ता पहेंलपुर धानका बालाहरू लहराउन
हरियो कलिलो धानको बिउ रोप्थेँ
आमाले बुनेको गुन्द्री भरी उज्यालो बिस्कुन सुकाउँथेँ ।
एउटा सुखको भकारी आमाको छातीभरी भरीदिन्थेँ ।
म पढ्न जान्दिनँ,
मेरा बाजेले मलाई ‘प्राचीन कथा हो सुन्’ भनेर सुनाउँदा सुनेको मात्र हो
बाजेले भन्थे– “ कुनै बेला शिकारी युग थियो रे,
शिकार गरेर मानिस बाँच्थे रे,
मान्छेले मान्छेको शिकार गरेर नाच्दै खान्थे रे ।”
प्राचीन कथामाझैँ, एक दिन त्यस्तै भयो–
एक झुण्ड मान्छेहरू मुखुन्डो भिरेर आए
मैले रोपेको कलिलो धानको बिउ उखेलेर फाले,
मेरै सहयात्री एक बृद्धलाई नाङ्गै पारे
मेरै सहयात्री अर्को एक मित्रको छातीमाथि कुल्चँदै चिच्च्याए
उनीहरूले मेरी आमाको आँशुमा नुन छर्के
उनीहरूले मेरो आस्थाको बिउमा विष घोलिदिए
त्यतिमात्र होइन,
शीत लहरले थलिएर चुपचाप परालभित्र लुकेको
मेरो दाइ र भाउजुलाई आगो लगाईदिए
ती मान्छेहरूले उज्यालोलाई खरानी पारेर मात्र छोडेनन्
ती प्राचीन कथाका मान्छेलेझैँ मेरो बिउ र आमाको आँशु मात्र खाएनन्
ती मान्छे जस्ता मान्छेले मान्छेको मासु पनि खाए
ती मान्छे जस्ता मान्छेले मान्छेको आस्था र भरोषा पनि खाए ।
फेरि केही बेर पछि तिनै मानिसहरूले कुर्लँदै भने–
‘मान्छेको मासुखाने मान्छेको बिरोध गर्नेहरूलाई
परास्त गर्न गोलबन्द होऔँ ।’
हातमा भाला लिएर मेरो नाति उठ्यो
मैले उसलाई सम्झाँउँदै भनेँ–
‘मान्छे भएर मान्छेको मासु खानेहरूसँग
मान्छे भएर आस्था र भरोषा लुछ्नेहरूसँग
तँ पछि लाग्ने होइन
ती त आस्थाको हरियालीमा डडेलो झोसेर
नाच्ने भष्मासुरहरू हुन्,
ती त आफ्नै आस्था र सिद्धान्तको हत्या गरेर
‘सिंह साकाहारी हुन्छ’ भन्ने इदि अमिनहरु हुन्,
ती त आफ्नै आमालाई बिक्री गरेर
सन्तान टुहुरा पार्ने देश बेचुवाहरू हुन्
उनीहरु विभत्स डडेलोमा पोलिँदै आपैm मृत्यु वरण गर्दैछन् ।’
त्यसैले–तँ सत्यको डोको बोकेर हिंड्दै गर
उज्यालो छर्दै आफ्नै यात्रामा
जहाँ आमाको आँशु
हिमालयको हिउँ बनेर शितलता दिनेछ
जहाँ महाकालीको पानी
रगत बनेर तेरो नसा–नसामा बग्नेछ ।
जहाँ सत्यको विजय सुनिश्चित हुनेछ ।

२०७७ पुस १८ गते

हाँस्नुपर्छ देश अब हिमालझैँ खुली

रचना द्वैमासिकमा प्रकाशित पुष–माघ २०७२ ः वर्तमानमा आउदा सन्दर्भ मिल्ने जस्तो लागेर पुनः फेसबुकमा राखिएको छ ।


तराईमा सुन फल्छ हिमालमा चाँदी,
पहाडमा हिरा झर्छ डर केको साथी ।

गर्नुपर्छ आँट अब दास बन्न हुन्न,
सार्वभौम सधैँ हामी झुक्न कत्ति हुन्न ।

तितोमिठो खाउँला बरु आफ्नै सीपले लाउँला,
ढिलो भए होस् बरु अमृत आफ्नै पिउँला ।

पीडा अब बोक्नुहुन्न राष्ट्रियता बिर्सेर,
कालो मसी चोब्न हुन्न स्वाभिमान बेचेर ।

धरतीमा उषा झर्छ देखाउँदै बाटो,
इमानले देश हाँस्छ पसिनाले माटो ।

नाच्नुपर्छ देश अब मयूरझैँ झुली,
हाँस्नुपर्छ देश अब हिमालझैँ खुली ।

जुनेली रात

साभारः दायित्व द्वैमासिक चैत २०७७–वैशाख २०७८
कथा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

फ्लोरीया दोमिनीक नेपाल आएकी थिइनन् । जसरी सोह्र–सत्र वर्षकी रुसकी सुन्दरीले आफ्नो रूप र कामुकताले तन्नेरी र अधबैँसेलाई मोहित पार्छिन्, त्यसरी नै नेपालका हिमाच्छादित चुचुराहरूले पनि मानव जातिलाई मन्त्रमुग्ध पार्छन् भन्ने उनले सुनेकी थिइन् ।
कलेज पढ्दापढ्दै उनका साथीहरू प्रेमीप्रेमिकासँगै नेपाल पुगे । उनले नेपालको प्राकृतिक सुन्दरता, लामबद्ध हिमालयका अग्ला चुलीहरू, घाँस काट्दै, भेडाबाख्रा खेद्दै, पसिना पुछ्दै, रमाउँदै हिँड्ने नेपालीका बारेमा सुनेकी थिइन् । नेपाल हेर्न उनी व्याकुल थिइन् तर आपूmले खोजे जस्तो प्रेमी नपाएकाले समय जुरेको थिएन । साथी बनाएपछि सँगै नेपाल जाने सोंच उनको थियो । कलेजको पढाइ सकेपछि उनले जेनेभाको बैँकमा काम गर्न थालेकी थिइन् ।
आनमास पूर्वी फ्रान्सको जेनेभानजिक रहेको सानो सहर हो । त्यहाँ बस्ने अधिकांश फ्रेन्च नागरिक स्वीट्जरलेन्डको जेनेभामा काम गर्छन् । आनमासदेखि युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ (ःत। द्यबिलअ, ४,८१० मिटर) र त्यस नजिकको पर्यटकीय नगर चामोनिक्स ५८ किलोमिटर टाढा रहेको छ । त्यसरी नै जेनेभा २६ किलोमिटरको दूरीमा पर्छ । अल्पस् पर्वतमालाहरूमा हिउँदमा लामो समय हिउँ जमिरहने र स्की खेल्ने भएकाले फ्लोरीयालाई हिउँ, हिमपर्वत र पदयात्राको अनुभव नभएको भने होइन तर उनले संसारकै धेरै ठूला र अग्ला पर्वतको शिरपेच पहिरेको नेपालको हिमालय पर्वतमालासँग एकतर्फी प्रेम गरेकी थिइन् ।
पच्चिस वर्षकी फ्लोरीया रुसका युवतीभन्दा कम सुन्दर थिइनन् । उनी बाँसको तामा जस्तै हलक्क बढेकी थिइन् । ५ फिट ४ इन्च अग्ली युरोपियन श्वेत वर्णकी उनी रसियन जस्तो बढी गोरो नभई युरोपियन गोरी थिइन् । हरिणको पाठीको शरीरको जस्तै चमक र फूर्ति देखिन्थ्यो उनको शरीरमा । उनका गाला प्याउली पूmल जस्ता कोमल र ओठ कमलको पूmलका पत्र जस्तै सुन्दर थिए । उनका आँखामा त्यस्तो आकर्षण थियो जसको एक दृष्टिमा जो कोही युवा मर्माहत नभइरहन सक्दैनथे । उनी निडर, स्पष्ट वक्ता, मेहनती र इमानदार थिइन् । उनका बाबुआमा पनि स्वीट्जरलेन्ड नै काम गर्थे । युरोपमा पन्ध्र–सोह्र वर्षदेखि नै युवायुवतीले प्रेमीप्रेमिका बनाएका हुन्छन् । बनाएनन् भने आमाबाबुले पिर मान्दछन् ।

युवायुवतीले कलेजको पढाइ सक्दानसक्दै काम गर्न थाल्छन्, आफ्नो प्रेमीप्रेमिका बनाउँछन्, बाबुआमाको घर छोडेर छुट्टै बस्दछन् । गतिला छोराछोरीले छुट्टीको दिन र क्रिसमसमा आमाबाबुलाई भेट्छन् । युवायुवती सक्षम भएकाले एकअर्कोमा भर पर्दैनन् । कोही कसैसँग हेपिएर बस्दैनन् । सरसफाइ, खाना पकाउने, भाँडा माझ्ने, कपडा धुने, बजार जाने, फोहोर फाल्ने, सबै काम मिलेर गर्दछन् । मिलेर कमाउँछन् खर्च पनि मिलेर गर्छन् । त्यहाँ युवायुवती विवाह नगरिकनै सँगैसँगै बस्ने चलन हुन्छ । बानीव्यहोरा, चालचलन, रीतिरिवाज सबै कुरामा एकअर्काबीच घनिष्ठ सम्बन्ध बनेमा विवाह गर्दछन् । बिहे गरेपछि बालबच्चा जन्माउँछन् । छोराछोरी हुर्केपछि जीवनको उत्तराद्र्धमा सम्बन्ध बिच्छेद गर्ने धेरै हुन्छन् । फ्रान्समा पचास प्रतिशत दम्पतीले सम्बन्धविच्छेद गर्छन् ।
“बेबी फ्लोरीया अब तिमीले साथी खोज्नुपर्छ, एक्लै बस्नुहुँदैन ।” उनकी आमा ओडिलले सम्झाउँथिन् ।
फ्लोरीयाले “भरपर्दो, जागिर भएको र नेपाल, हिमालय मन पराउने केटा भेटेँ भने साथी बनाउँछु । तपाईंले पिर नगर्नू” भनेर आमाबाबुलाई आश्वस्त पार्थिन् ।
आनमासमा असोजको महिना आकाश गाढा निलो भएको थियो । अग्ला पहाडमा मात्र हिउँ देखिन्थ्यो । अन्य पहाडहरू सुख्खा देखिन्थे । सहर र गाउँवरपरका फराकिला फाँटमा हेरिरहूँ जस्तो लाग्ने गाढा हरियाली देखिन्थ्यो । आनमास र जेनेभानजिक रहेको सुन्दर लेमोन (जेनेभ) ताल वरपर पर्यटकको घुइँचो थियो ।
एक दिन क्लुद नाम गरेको युवक फ्लोरीयाले काम गर्ने बैँकमा नियुक्ति लिएर आए । शारीरिक रूपमा हेर्दा उनी अग्लो, चौडा छाती भएको, गोरो र फिका आकाशे रङको आँखा भएको आकर्षक र हँसिला देखिन्थे । बैँकमा अन्य कर्मचारीसँगको परिचयको क्रममा बैँकिङ क्षेत्रमा काम गर्ने, लामो ड्राइभ गर्ने र उच्च हिमालय क्षेत्रमा पदयात्रा गर्ने सोख भएको उनले जानकारी दिए । आफ्नो पालोमा फ्लोरीयाले पनि बैँकको कामको जानकारी दिँदै नेपाल हिमालय क्षेत्रको पदयात्रा गर्ने सोख रहेको बताएकी थिइन् । हिमालय भन्ने शब्द उब्जँदा ती दुवैका आँखा चनाखो हुँदै पहिलो पटक एकअर्कासँग जुधेका थिए ।
क्लुदले बैँकमा काम गर्न थालेको दुई साता नाघेको थियो । त्यसबीच क्लुद र फ्लोरीयाबीच दुई पटक क्यान्टिनमा भेट भएको थियो । त्यस बेला क्लुदले “छुट्टीमा घुम्न कहाँ जाने योजना छ ?” भनेर अनायासै सोधेका थिए ।
“नेपाल जान चाहेको तर समय मिलाउन सकेकी छैन ।” उनले जवाफ दिँदै भनिन् र “तिम्रो के छ नि ?” भनेर सोधिन् ।
“चार वर्षदेखि नेपाल जाने सोचाइ बनाएको छु तर मौका जुरेको छैन” उनले जवाफ दिए । त्यसबाहेक उनीहरू बीच अन्य कुरा भएको थिएन ।
एक दिन साप्ताहिक बिदामा फ्लोरीया उनका साथीहरूसँग चामोनिक्सदेखि ६–७ किलोमिटर टाढा रहेको ब्ल्ङ्क तालको पदयात्रा गर्दै थिइन् । त्यही दिन क्लुद पनि उनका साथीसँग सोही मार्गमा एक दिनको पदयात्रामा निस्केका रहेछन् । त्यो पदमार्ग चामोनिक्सवरपर १,००० मिटरको उचाइमा रहेको ठाउँबाट सुरु भई २,३५० मिटरमा रहेको तालमा पुगेर टुङ्गिदोरहेछ । माउन्ट ब्लाँवरपर रहेका अल्पस् पर्वतमाला तिखो र भिरालो परेका चट्टानसहितका छन् । त्यहाँका चट्टाने भिरमा पदयात्री दुर्घटनामा नपरून् भनेर ठाउँ–ठाउँमा फलामका भ¥याङ, बार, साङ्ला राखिएका हुन्छन् । त्यो दिन क्लुद र फ्लोरीया फलामको भ¥याङ राखेको ठाउँमा अकस्मात् भेट भएका थिए ।
ब्ल्ङ्क तालबाट युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ, एग्विली दु मिदिसहित हिउँले ढाकिएका अन्य अल्पस् पर्वतको लामो र सुन्दर दृश्य देखिन्छ । तालको निलो पानीमा माउन्ट ब्लाँ र अन्य चुचुराहरूको छाया हावामा लहराएको दृश्य यस्तो देखिन्थ्यो की मानौँ फ्रान्सका नवयौवनाहरू आफ्नो वक्षस्थललाई तालमा डुबाएर पौडी खेलिरहेका छन् । सायद त्यसैले होला त्यहाँ तस्वीर लिने युवायुवतीको घुइँचोे भइरहन्थ्यो । तालमा पुगेपछि रिफ्यूज (खाजा घर) मा खाजा खाए र दुवै समूह सँगै चामोनिक्स फर्के । धेरै कुरा नभए तापनि त्यो पदयात्राले ती दुई युवायुवतीको सोखमा एकरूपता देखिएको थियो र त्यहाँ एकअर्काले के अनुमान गरे भने दुवै एक्लाएक्लै थिए ।
‘क्लुद जस्तै केटा हो मैले खोजेको’ फ्लोरीयाले मनमनै त्यो युवालाई मन पराउन थालेकी थिइन् ।
शनिबारको दिन लेमोन तालको किनारैकिनार उनीहरू तालको किनारमा रहेको सुन्दर ईभीया सहर गए । ईभीया मिठो पानीका लागि विश्वप्रसिद्ध छ । तालको किनारमा रहेको ‘ले पानोरामा’ रेष्टुरेन्टमा छिरे । त्यहाँबाट ईभीया, चर्च, लेमन ताल, जेनेभासम्म फैलिएको सहरका साथै अल्पस् पर्वतको मनमोहक दृश्य देखिन्थ्यो । फ्रान्समा भन्दा जेनेभातिर सरसफाइ, बगैँचा, पूmलैपूmलले ढपक्क ढाकिएका घर र हरियाली बढी देखिन्थ्यो । लेमन तालको बीच भाग फ्रान्स र स्वीट्जरलेन्डको सीमा हो ।
उनीहरू भेटघाट र चिनजान भएको एक वर्षपछि त्यसरी पहिलो पटक घुम्न निस्केका थिए । कफी पिउँदै क्लुदले “म आउँदो वर्ष अक्टुबरमा नेपाल जाने सोच बनाएको छु । तिम्रो योजना के छ ? के तिमी मसँग नेपाल जान्छ्यौ ?” भन्दै अप्रत्यक्ष रूपमा प्रेमप्रस्ताव राखे ।
कलेज पढ्दादेखिको नेपाल जाने तीव्र चाहनालाई फ्लोरीयाले दबाएर राखेकी थिइन् । आपूmले मनमनै चाहेको युवाले नेपाल जाने प्रस्ताव राख्दा उनी यति विघ्न खुसी भइन् की जुरुक्क उठेर क्लुदलाई अँगालो हालेर गालामा म्वाइँ खाएको उनले थाहै पाइनन् । खुसीले उन्मत्त भएर उनको मुटु छातीबाट फुत्त बाहिर निस्केर लेमोन तालको अगाडि छमछमी नाच्यो । त्यसै बेला लेमोन ताल र ईभीया सहर उनको मनमा उम्लेको खुसीयालीमा साथ दिँदै संसारकै अग्लो जेनेभाको वाटर जेट नाचेझैँ सँगसँगै नाच्न थाले । वर्षौँ पहिलेदेखि हृदयको कुनामा सुषुप्त अवस्थामा रहेको चाहना एकाएक प्राप्त हुँदा अनायास उनका आँखाबाट हर्षका आँसु झरे ।
‘प्रतीक्षा गर्न सक्नुपर्छ चाहेको कुरा एक दिन अवश्य प्राप्त हुन्छ’ उनले मनमनै दोह¥याइन् ।
फ्लोरीयाको जवाफ क्लुदले उनको हर्षका आँसुबाट नै पाए ।
“हो, मैले पनि तिमी जस्तै साथी खोजेको थिएँ । बैँकमा हाम्रो परिचयपछि नै म तिमीप्रति आकर्षित भएको थिएँ तर केही भन्न सकेको थिइनँ ।” क्लुदले कफी पिउँदै मनको कुरा पोखे ।
“हो क्लुद, म पनि तिमी जस्तै साथीको प्रतीक्षामा थिएँ । मलाई शरद ऋतुको पूर्णिमाको जुनेली रातमा नेपालको हिमालको काखमा पुगेर रातभर जून, तारा र हिमाललाई हेर्दै प्रकृतिको त्यो अप्राप्य सुन्दरताको धित मरुन्जेल स्वाद चाख्न मन छ । पृथ्वीमा रहेको एक मात्र त्यो स्वर्गमा सयौँ हिमालका चुलीहरूलाई अँगालोमा कसेर तिनीहरूसँग माया, प्रेम, सौन्दर्य, प्रकृति र जीवनका बारेमा धेरै कुरा गर्न मन छ । मेरो यो अनौठो चाहनाले मेरा साथीभाइ र आमाबुबा अचम्मित हुँदै मलाई पागल भन्छन् तर म त्यो चाहन्छु ।”
फ्लोरीयाको भनाइमा प्रकृतिप्रेम, प्रेमको अद्भूत चाहना र भावुकता मिसिएको उनको गाम्भीर्यताबाट छर्लङ्ग झल्कन्थ्यो । क्लुदले पनि भावुक भएरै भने, “यदि तिमीले मलाई साथी बनाउन चाहन्छ्यौ भने हिमालय पर्वतको काखमा, कठ्याङ्ग्रिदो सिरेटो चलेको बेला शरद ऋतुको पूर्णिमाको त्यो जुनेली रातमा म तिमीलाई जीवनभर न्यानो माया दिन तयार छु ।”
संजोग न हो । लेमोन तालको छाल हावामा बयली खेलेझैँ ‘ले पानोरमा’को कफीले ती दुई युवाको मुटुभित्र गुम्सिएर बसेको प्रेमको टुसालाई अङ्कुराउन प्रेरित ग¥यो । त्यसपछि ती दुई एकअर्काको घरमा जानुका साथै दुवैका आमाबाबुसँग घुलमिल हुन थाले । बैँकबाट दुई साताको बिदा मिलाएर २०७६ मङ्सिर १८ गते कतार एयरलाइन्सबाट काठमाडौँ जाने टिकट पनि लिए ।
गुगल सर्च, साथीभाइका साथै जेनेभामा रहेको क्याफे नेपालका नेपालीसँग नेपाल र पदयात्राबारे सूचना सङ्कलन गरे । सुरक्षित, विश्वासिलो र आनन्ददायक पदयात्राका लागि नेपालको मल्ल ट्रेक्ससँग उनीहरूले सम्पर्क राखे । फ्लोरीयाको कल्पनासँग ठ्याक्कै मेल खाने र बिदाअनुसार पदयात्राको लागि अन्नपूर्ण आधार शिविर तय गरे ।
नेपाल जानुभन्दा चार दिनअघि दुवैका परिवारले बेलुकाको खाना सँगै खाने योजना गरे । त्यो साँझ परिवारमा खुसीयाली छाएको थियो । सफल र सुरक्षित यात्राका लागि दुवैका आमाबाबुले एकअर्कालाई वाइन चेयर्स गर्दै शुभकामना दिए । फ्रान्समा चेयर्स गरेर वाइनका गिलास एकअर्कामा ठोक्दा एकले अर्काको आँखामा हेर्ने चलन छ । त्यो घनिष्ठ मित्रताको द्योतक हो । एक सुर्की वाइन पिएपछि फ्लोरीयाले आमाबाबुसँग अनुरोध गर्दै भनिन्, “आमाबुबा तपाईंहरूको अनुमति र आशीर्वाद भएमा हामी दुईले दिसेम्बर १२, २०१७ (२०७६ मङ्सिर २६) गते पूर्णिमाको रात अन्नपूर्ण आधार शिविरमा नेपाली सांस्कृतिक परम्पराअनुसार बिहे गर्न चाहन्छौँ ।”
क्लुदका पिता पास्कलले आश्चर्य मान्दै भने “नेपाली चलनअनुसार बिहे गर्न के–के कुरा चाहिन्छ तिमीहरूलाई थाहा छ त ?”
“ट्रेकिङ कम्पनी, युट्युब, इन्टरनेट र साथीभाइबाट सबै जानकारी लिएका छौँ । बिहेको लागि चाहिने कुराहरू काठमाडौँमा किन्छौँ ।” फ्लोरीयाले जवाफ दिइन् ।
“त्यस बेला नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पर्ने, हिमपहिरो जाने, चिसोले कठ्याङ्ग्रिएर मानिसको मृत्यु हुन्छ । हरेक वर्ष दुर्घटनामा परेर मानिस, याक र भेडा मरेको समाचार आउँछ । त्यस्तो कठिन समय नै किन छानेको ?” फ्लोरीयाकी आमा ओडिलले आमाको मनबाट बोलिन् ।
“आमाले भन्नुभएको सही हो । त्यस बेला आइस जम्नेगरी अत्यधिक चिसो हुन्छ । त्यसैले हामीले पोखरादेखि नजिक रहेको, उद्दार गर्नुपरे पनि हेलिकप्टर अवतरण गरी तुरुन्तै पोखरा पुग्न सकिने, एकै दिनमा गाउँमा झर्न सकिने अन्नपूर्ण आधार शिविर छानेका छौँ । त्यसको अधिकतम उचाइ समुद्र सतहदेखि मात्र ४,२०० मिटर रहेको छ ।” क्लुदले मोबाइलबाट अन्नपूर्ण क्षेत्रको तस्वीर देखाउँदै प्रस्ट पारे ।
थप प्रस्ट पार्दै फ्लोरीयाले भनिन्, “हामीले त्यो ठाउँ छनौट गर्ने मुख्य कारण के भने डिसेम्बरको रातमा आइस जम्ने चिसो हुने भए तापनि मौसम असाध्यै सफा हुन्छ । दिउँसो न्यानो घाम लाग्छ । एक फुर्को बादल हुँदैन । नयाँ हिउँको थुप्रोसँगै मुस्कुराएका अग्ला हिमालका चुचुरालाई निलो आकाशले अँगालोमा बाँधेको हुन्छ । त्यो मौसममा हिमालयमा देखिने सूर्यास्तको दृश्य, पूर्णिमाको जुनेली रातमा देखिने हिमालको चमक, टिलपिलटिलपिल गर्ने तारा, बिहानीपख हिमालको चुचुरोमा पूर्णचन्द्रको अस्त र सूर्योदयको पहिलो किरण हिमालयमा परेको अपूर्व दृश्य देख्न पाउनु हो । हो, त्यही पूर्णिमाको जुनेली रातमा हिमालको काखमा बिहे गर्ने चाहना हुनु हो ।”
“यो चाहना अनौठो, चुनौतीपूर्ण र कष्टकर छ । मौसमले साथ दिएमा यो ब्रह्माण्डमा देखिने अभूतपूर्ण दृश्य हेर्न भने असम्भव छैन ।” क्लुदले यथार्थको मूल्याङ्कन गर्दै विश्वासका साथ भने ।
“तिमीहरूको कुरा सन्दा त मलाई पनि फेरि बिहे गर्न मन लाग्यो” पास्कलले ठट्टा गरे । उनको ठट्टा सुनेर सबै जना मज्जाले हाँसे । आमाबाबुले उनीहरूको सफल यात्रा र सफल जीवनको लागि आशीर्वाद दिँदै बिदा भए ।
उनीहरूले आवश्यक पर्ने तातो लुगा, बुट र पाल जेनेभामा नै किने । कतार एयरबाट दिसेम्बर ४ (मङ्सिर १८) गते काठमाडौँ अवतरण गरे । कम्पनीका गाइडले उनीहरूलाई होटल मल्लमा पु¥याए ।
त्यस वर्ष असोज र कात्तिकमा दुई पटक हिउँ प¥यो । उच्च हिमाली क्षेत्रमा केही मानवीय र पशु क्षति भएको थियो । मङ्सिरको पहिलो सातादेखि भने दिनभर घाम लागेको थियो ।
पाल्पाली ढाकाको टोपी, दौरा–सुरुवाल र चोलोको रङ तथा नाप स्काइपमा कुरा गरेर काठमाडौँको भेडासिङमा सिउन दिएका थिए । दौरा–सुरुवाल र चोलो लिएपछि उनीहरूले इन्द्रचोकमा रातो सारी, रातो चुरा, रातो पोते र सिन्दूर किने ।
उनीहरूले सामान किनेको देख्दा साहुजीले छक्क पर्दै सोधे, “नेपालमा बिहे गर्ने हो कि क्या हो ?”
क्लुदले हाँस्दै जवाफ दिए, “हो, अन्नपूर्ण आधार शिविरमा, त्यो नि जुनेली रातमा ।”
उनीहरूले सुनका दुई थान औँठी, तिलहरी विशालबजारमा किने । बसन्तपुर दरबारको अवलोकन गरेपछि ट्याक्सीमा स्वयम्भूनाथ पुगेर होटल फर्के ।
भोलिपल्ट बिहान पशुपतिनाथ र बौद्धनाथको छोटो दृश्यावलोकन गरी बाह्र बजे बुद्ध एयरबाट पोखरा ओर्ले । मौसम सफा भएकाले उत्तरतर्फ लाङटाङ हिमालदेखि गणेश, मनास्लु, अन्नपूर्ण हुँदै पश्चिममा धवलागिरिसम्मको हिमालय पर्वतमाला देखिएको थियो । उनीहरू साङ्ग्रिला होटलमा बसे । फेवाताल र नजिकै माछापुच्छ«े देखेपछि फ्लोरीयाले भनिन्, “क्लुद हेर न ! उ… त्यो माछापुच्छ«े र यो फेवाताल स्वीट्जरलेन्डको मेटरहर्न पर्वत र लेमोन ताल जस्तै लागेन ?”
“दुरुस्तै रहेछ । मैले पनि भन्नै खोजेको थिएँ, तिमी पहिलो भयौ । फरक के भने मेटरहर्न माछापुच्छ«ेभन्दा होचो छ भने फेवाताल लेमोन तालभन्दा सानो छ ।” क्लुदले प्रस्ट पारे ।
उनीहरू वीरेठाँटी, हिले, उल्लेरी हुँदै घोडेपानी पुगे । भोलिपल्ट बिहान सूर्योदय र हिमालमा सूर्यको पहिलो किरण पर्दा देखिने दृश्य हेर्न सबैभन्दा पहिले उनीहरू पुनहिलमा रहेको टावरमा पुगे । बिहानीपख पहेँलो आभामा देखिएको पहाड र उपत्यकाको तरेली परेको मनमोहक दृश्य पूर्वमा मनास्लुसम्म देखिएको थियो । पूर्वबाट पश्चिमतिर लम्केका अन्नपूर्ण तेस्रो, माछापुच्छ«े, गन्धर्वचुली, गङ्गापूर्णा, तारेकाङ्ग, अन्नपूर्ण प्रथम, अन्नपूर्ण दक्षिण, हिउँचुली, नीलगिरि, टुकुचे, धवलागिरि हिमालयका हिमाच्छादित चुचुराहरू अत्यन्त गम्भीर मुद्रामा सूर्योदयको प्रतीक्षामा उभिएका देखिन्थे । हृदयको कुनामा उम्रेको चाहना यथार्थमा परिणत हुँदै पूर्णतातिर उन्मुख भएकोमा फ्लोरीया अत्यन्त खुसी थिइन् । सूर्योदयसँगै सुनैसुनका गहना पहिरेर दुलही जस्तै सिँगारिएका हिमालको तस्वीर खिचेर गाइड आङ दावासँगै फर्के ।
टाढापानी, छोमरोङ, बम्बु, देउराली हुँदै उनीहरू माछापुच्छ«े आधार शिविर पुगे । बगर र माछापुच्छ«े आधार शिविरवरपर हिउँ र आइस जमेको थियो ।
“रातिमा त मैले सोचेभन्दा चिसो हुँदोरहेछ” फ्लोरीयाले भनिन् ।
त्यस बेला मौसम सफा भएकाले माछापुच्छ«े र अन्नपूर्ण आधार शिविरमा एक–एक लज खुलेका थिए । त्यहाँ रसियन र चिनियाँ पर्यटक बढी देखिन्थे ।
“असोज–कात्तिकमा त्यहाँ पर्यटकले खुट्टा टेक्ने ठाउँ हुँदैन, तिमीलाई थाहा छ नि ।” क्लुदले स्मरण गराए ।
“हो नि, एक पटक मेरा कलेजका साथीहरू आउँदा उनीहरू कोठा नपाएर डाइनिङ हलमा नै सुतेका थिए रे ।” फ्लोरीयाले सही थाप्दै भनिन् ।
छिटो हिँडेको हुनाले उनीहरू एक दिन पहिले पुगेका थिए । त्यसैले एक रात माछापुच्छ«े र अर्को रात अन्नपूर्ण आधार शिविरमा बिताउने योजना गरे । फ्लोरीयाले दस वर्ष पहिलेदेखि कल्पनामा बुनेको चाहना वास्तविकतामा परिणत भएकोमा नजिकैको माछापुच्छ«े हिमाल खुलेझैँ उनी अत्यधिक प्रफूल्ल देखिन्थिन् । उनको खुसीयालीलाई क्लुदले गम्भीरतापूर्वक नियालेका थिए । दिउँसो उनीहरू माछापुच्छे« हिमनदी, मोदीखोला र गङ्गापूर्ण हिमनदीको अवलोकन गरे । सूर्यास्तको बेला माछापुच्छ«ेको दृश्य आरनमा धपधप बल्दै गरेको कोइला जस्तै रातो देखिएको थियो । सूर्यास्तमा प्रत्येक सेकेण्डमा परिवर्तन हुँदै जाने अभूतपूर्व हिमाली दृश्यलाई उनीहरूले हिमालकै काखमा बसेर साक्षात्कार गरे ।
भोलिपल्ट उनीहरू अन्नपूर्ण आधार शिविर पुगे । अन्नपूर्ण हिमनदीमा त्यस बेला पनि हिउँभन्दा बढी आइसका ढिका नै देखिन्थे । भिराला पाखामा कात्तिकमा परेको हिउँ जमेर आइस भएको थियो । ससाना खोलाको माथिल्लो सतहमा आइस जमेको थियो भने आइसमुनिबाट कञ्चन पानी कुलुलु बगेको देखिन्थ्यो । आधार शिविरमा पुग्दा उनीहरू चारैतिरबाट अग्ला हिमालैहिमालले घेरिएका थिए । शिविरवरपर घडीको सूईं घुमाइको आधारमा हेर्दा क्रमशः हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम, तारेकाङ्ग, गङ्गापूर्णा, गन्धर्वचुली, माछापुच्छ«े हिमालको ताँती अँगालो हाल्न मिल्नेगरी उभिएका थिए । हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम त झन् नजिकै थिए ।
गाइड आङ दावाले “राति भयङ्कर चिसो हुन्छ । रगत जमेर मर्न सकिन्छ । त्यसैले होटलमा नै बस्नुपर्छ ।” भन्ने सुझाव दिएका थिए ।
“हामीलाई केही हुँदैन । हामी आधार शिविरभन्दा केही माथि अन्नपूर्ण दक्षिणको फेदमा पाल टाँगेर बस्छौँ । हामी सबै त्यहाँ दस बजेसम्म बस्ने हो । त्यसपछि तिमीहरू लजमा फर्केर सुतौला । हामी पालमा नै बस्छौँ ।” क्लुदले उत्तर दिए ।
उनीहरूले दिउँसो नै पाल टाँगे । जेनेभामा किनेका न्याना लुगा र माइनस चालिस डिग्रीसम्मलाई हुने स्लिपिङ ब्याग ठीक पारे ।
गाइड आङ दावाले नेपालको अनुभवअनुसार उनीहरूलाई दुई लिटरको एउटा थर्मसमा तातोपानी र अर्कोमा चिया भरेर पालभित्र राखिदिए । बेलुकाको लागि सुप र नेपाली खाना तयार गरेका थिए ।
आकाशमा एक फुर्को बादल थिएन । निलो आकाश झन् गाढा बनेको थियो । हिमालहरू झन् सेता बनेर चम्केका थिए । हिमालले घेरिएको अन्नपूर्ण उपत्यकामा सूर्यास्तको बेला रोमाञ्चक देखिएको थियो ।
गाइड, भरिया र उनीहरू भएर सबै सामान लिएर पाल टाँगेको ठाउँमा गए । चिसो हावा चलिरहेको थियो । भरियाले ज्याकेट लगाए तापनि उनका ओठ निला देखिएका थिए । सूर्यास्त भयो । पूर्णिमाको जून माछापुच्छे« र गङ्गापूर्णको बीचबाट झुल्क्यो । केही बेरपहिले देखिएको हिमालको सुनौलो दृश्य साँझमा मौनताका बीच घुरमैलो रङको चाँदीमा परिणत भयो ।
पुलकित उपत्यका अन्नपूर्ण प्रथमको हिमनदीबाट हुँइकिँदै आएको चिसो स्याँठले घरिघरि ब्युँझन्थ्यो । चारैतिर उभिएका ती हिमचुचुराहरूले तिनीहरूको चर्तिकला नियालेर हेरिरहेका थिए ।
त्यस्तैमा क्लुद ढाकाको दौरा–सुरुवाल र टोपी पहिरेर दुलहा बनेर पालबाट बाहिर निस्के । त्यसको तीन मिनेटपछि रातो सारी, चोलो र पछ्यौराको पहिरनमा दुलही बनेर फ्लोरीया पनि बाहिर निस्किन् । पालबाहिर अत्यधिक चिसो थियो । त्यो देखेर भरिया अचम्मित भएका थिए भने आङ दावाले विवाहको सामान किन्दा अन्दाज गरेका थिए ।
क्लुदले हिन्दू धर्म परम्पराअनुसार विवाह गरिएको दृश्य भएको बाजाको भिडियो मोबाइलमा बजाए । उनीहरूले दिसेम्बर १२ (मङ्सिर २६) गते पूर्णिमाको जुनेली रातमा जून, तारा, हिमालय, हिमनदी र दुई नेपाली साथीलाई साक्षी राखेर एकले अर्कोलाई माला र औँठी पहिराइदिए । क्लुदले तिलहरी लगाइदिए । दुवैले एकअर्काको हात बलियोसँग समातेर सानो चोर्तेनलाई सात पटक परिक्रमा गरी हिमालयको बीचमा जुनेली रातले सुखी र खुसी हुँदै यात्रा तय गरेझैँ आफ्नो जीवनयात्रा तय गर्ने प्रण गरे । त्यसपछि दुवै जनाले पूर्णिमाको पूर्ण चन्द्र, चन्द्रमासँगै वरपर रहेका तारालाई नमन गरे । दाहिने परिक्रमा गर्दै दुवैले हिउँचुलीदेखि माछापुच्छ«ेसम्म लामबद्ध हिमालयका चुली र मोदी खोलाको शिरलाई नमन गरे । त्यसपछि सिन्दूरको बट्टाबाट एक चिम्टी सिन्दूर झिकेर क्लुदले फ्लोरीयाको सिउँदोमा सिन्दूरले भरिदिए । त्यस बेला गाइड र भरियाले ताली बजाए । नवविवाहित युगल प्रेमी अँगालोमा बाँधिएर एकअर्कालाई चुम्बन गरे । त्यस बेला हिमनदीबाट आएको चिसो हावाले पनि उनीहरूलाई आशीर्वाद दिए ।
हिन्दू धर्मग्रन्थका पौराणिक कथामा भनिएझैँ साँच्चिकै त्यो विवाहमा पूर्णिमाको पूर्ण चन्द्रमा, तारा, हिमालयमा रहेका देवीदेवताको उपस्थिति झल्कन्थ्यो । कुवेरको दरबारवरपर बसेका प्राचीन मानव समुदायका गन्धर्व, किन्नर जाति र हिमालका सबै चुलीहरूले एक–एक मुठी हिउँ छर्केर उनीहरूलाई आशीर्वाद दिएका थिए । त्यस बेला पूर्णिमाको जून टहटह लाएको थियो । हिउँचुली, अन्नपूर्ण दक्षिण, अन्नपूर्ण प्रथम र माछापुच्छ«ेसहित खोलानाला, पखेरा र देउरालीले उनीहरूलाई अँगालोभरिको माया खन्याएका थिए ।
चिसो धेरै बढिसकेको थियो । तस्वीर र भिडियो बनाउँदा आङ दावाका औँला कक्रिसकेका थिए । बेहुलाबेहुली त झन् पातलो लुगामा थिए तर पनि मनको चाहना पुगेकाले चिसो स्याँठले उनीहरूलाई छुने आँट गरेको थिएन ।
“खुला आकाशमुनि धेरै बेर बस्यो भने रगत जम्छ र मरिन्छ । त्यसैले तिमीहरूले पनि ज्याकेट लगाऊ र पालभित्र न्यानो गरी बस ।” दावाले भने ।
विवाहको खुसीयालीमा क्लुदले फटाफट स्याम्पेन झिकेर खोले । सबैले एक–एक गिलास स्याम्पेन पिए । नवदम्पतीलाई बधाई दिएर गाइड र भरिया लजतिर फर्के भने बेहुलाबेहुलीको पहिरनमाथि नै डाउन ज्याकेट र डाउन सुरुवाल पहिरेर उनीहरू पनि स्लिपिङ् ब्याग भित्र छिरे । त्यो दृश्यलाई अन्नपूर्ण प्रथमले निकै चासो राखेर हेरेको जस्तो देखिन्थ्यो ।
त्यो रात उनीहरू सुतेनन् । राति पालबाट बाहिर निस्केर फ्लोरीयाले क्लुदलाई भनिन्, “दिउँसो हिमालको वरपर नाच्ने हिमाली चरा, काग आफ्नो बासस्थानमा बसेका छन् । पूर्णिमाको जूनको उज्यालोलाई पछ्याउँदै तारा पछि लागेका छन् । जुनको उज्यालोमा हिमाल त झन् मनमोहक देखिँदा रहेछन् । यहीँ दृश्य हेर्न म प्रतीक्षारत थिएँ ।”
घरिघरि हुइँकिएर बग्ने चिसो स्याँठबाहेक त्यहाँ अरु कुनै आवाज थिएन ।
“प्रेम र प्रकृतिमा लीन प्रेमीले मात्र हिमालयको काखमा हिउँदको मध्य रातमा तारा, जून र हिमालको यो वार्तालाप सुन्न सक्छन् । अरूमा त्यो धैर्यता र क्षमता हुँदैन । तिम्रो माया गर्ने तरिका विचित्रको छ ।” भन्दै चिया लिएर क्लुद पालबाट बाहिर निस्के ।
जतिजति रात बढ्दै गयो उतिउति हावा आइस जस्तै चिसो हुँदै गएको थियो । पालबाहिर पोखिएको तातो पानी जमिसकेको थियो । त्यस्तो ठिहि¥याउने चिसोमा उभिएर त्यो जुनेली रातमा टल्केका हिमालको विहङ्गम दृश्य हेर्दै उनले चिया पिए र पालभित्र छिरे ।


हरेक घण्टामा पालबाट बाहिर निस्केर त्यो सानो उपत्यकामाथिको आकाशमा पूर्णिमाको जूनसँग सहयात्रा गरेका तारागण, जूनको शान्त र गम्भीर उज्यालो, शालीनताका साथ चम्केका हिमाल हेर्दै रात बिताए । उनले ‘ले पानोरमा’मा भनेझैँ त्योे रातमा क्लुदले फ्लोरीयालाई अँगालोमा बाँधेर चिसो स्याँठलाई परास्त गर्दै न्यानो माया दिए । जूनले हिमाललाई अँगालोमा बाँधेको दृश्यले उनीहरू पनि त्यसरी नै अँगालोमा बाँधिएर एकअर्काको हृदयको धड्कन सुन्थे । त्यो रातभर उनीहरू आँखा झिमिक्क नगरीकन जून, तारा र हिमालसँग भलाकुसारी गर्दै प्रेमालिङ्गनमा बाँधिएरै जीवनको अविष्मरणीय सुहागरात मनाए ।
चन्द्रमाको जस्तो शीतलता र हिमाल जस्तै चोखो ती दुईको मायामोह भएकाले माइनस बिससम्मको आधार शिविरको कठ्याङ्ग्रिने चिसोले पनि ती प्रेमीप्रेमिकालाई छुन सकेन । हिमालले निलो अकाश, मोदीखोला, छोमरोङ, लान्दु्रक, घान्दु्रक र ती गाउँमा बस्ने नेपाली बासिन्दालाई निश्छल माया गरेझैँ ती दुई जोडीले एकअर्कालाई गरेको चोखो माया पुष्टि भएको थियो ।
पूर्र्वबाट उषा झुल्कदै थिइन् । उपत्यकामा क्रमशः मन्द उज्यालो छिरलिँदै थियो । ससाना हिमाली भँगेराका चिरबिरले उपत्यका ब्यूँझन थाल्यो । पूर्णिमाको चन्द्रमा अन्नपूर्ण दक्षिणको चुचुरोमा पुगेर विलीन हुन हतारिँदै थिइन् । उता पूर्वमा सूर्योदयका लागि माछापुच्छे«को आकाशभरि सुनौलो पछ्र्यौरा लहराएको थियो । हिमाली उपत्यकामा पूर्णिमाको जूनको अस्त र सूर्योदय सँगसँगै भएको त्यो दृश्य मानवको लागि अपरम्पार एवम् स्वर्णिम आनन्द दिने प्रकृतिको अनुपम, अमूल्य र अन्तिम सुन्दर उपहार थियो । अन्नपूर्ण दक्षिणबाट जूनले बिदा लिएपछि माछापुच्छे«बाट निस्केका सूर्योदयका किरणले खैरो सारी पहिरेर बसेका अन्नपूर्ण हिमालयका चुलीहरूलाई सुनका गहनाले ढपक्कै ढाकेर आफ्नो बाहुपासमा कसक्क कसेर चुम्बनको वर्षा गर्न थाले । फ्रान्सकी बेहुली र स्वीट्रलेन्डका बेहुला पनि त्यो दृश्यलाई हृदयङ्गम गर्दै एकअर्काको अँगालोमा बाँधिए । उनीहरूले आँखाआँखामा अमर प्रेमको म्वाइँ साटेर हृदयको थैलीमा सुर्की पारेर राखे । रुकस्याक बोके । अन्नपूर्ण आधार शिविरको जुनेली रातलाई जीवनको बहुमूल्य एवम् अलौकिक उपहारको रूपमा हृदयमा राखेर ती दम्पती आधार शिविरबाट घान्द्रुकतिर झरे । bishnu.nmdc@gmail.com
समाप्त

कर्णालीका घुमन्ते र फिरन्ते खस

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

अभिव्यक्तिः साहित्यिक पत्रिकाको बैशाख–जेठ २०७८ बाट साभार
यात्रा संस्मरण ः


मुगुको गमगढीभन्दा दुई दिन टाढा रहेको हुम्लाको देवकोटाबाडाको काखमा पुगेको थिएँ । सिमकोटबाट त्यहाँ पुग्न तीन–चार दिन लाग्छ । बाडाले मलाई लोभ्याएको थियो । यो मेरो नेपाल हो । स्वर्गभूमि नेपालको हिमाली क्षेत्र त्यसमा पनि खस जातिको हजारौँ वर्ष पुरानो इतिहासका साक्षी, गौरवशाली खस जातिको बसोबास भएको पूण्यभूमिमा मेरो यात्रा केन्द्रित थियो । म त्यसैमा रमाएको थिएँ । यात्रामा प्राप्त हुने सम्पूर्ण अनुभव, यात्रामा देखिने दृश्य, भौगोलक र प्रकृतिक परिवेश, जनजीवन र संस्कृति, संस्कार र परम्पराले मानव सभ्यताको बोली बोलेको हुन्छ । आज हामीले सयौँ वर्ष पहिले नेपालबारे चिनियाँ यात्री हुयेन साङको वर्णन पढ्दा त्यस बेलाको नेपालको चित्र झलझली देख्न सक्छौँ । आज यात्रा गरेर त्यसबारेमा लेख्न सक्ने हो भने सयौँ वर्ष पछिका सन्ततीले त्यसबारे ज्ञान हासिल गर्न सक्छन् । तर म भने निरुद्देश्य हिँडेको मानिस हुँ । म जति हिँडे त्यसबारे केही लेखिनँ । पछिल्लो समयमा चेत खुलेपछि मात्र अनुभव लेख्न थालेको हुँ । त्यसले मलाई सन्तोष मिलेको छ । म कसैको हृदयमा चोट पार्न चाहन्नँ । मेरो अनुभवका कुनै शब्दले भुलवश चोट पर्न गएमा माफी चाहन्छु ।


देवकोटाबाडाको थाप्लोमा बासबसेको भोलिपल्ट मूल गाउँमा नपसीकन गाउँ वारीको चौपट्टै भिरालो गर्गरे पखेरोको बाटो भएर ओल्र्याैँ । देवकोटाबाडा अति नै सुन्दर ठूलो गाउँ रहेछ । यो गाउँ हुम्लामा पर्छ । गाउँभन्दा तल सिँचाइसहितको ठूलो र मलिलो फाँट रहेको छ । म त्यहाँ पुग्दा ठूला, लामा गहुँका बाला लोभ्याउने गरी लहलह झुलेका थिए । त्यो फाँट देवकोटाबाडादेखि टुक्के (लोती÷लाटी कर्णाली) सम्म फैलिएको छ ।
देवकोटाबाडा र रीम गाउँको घरको बनोट पनि मुगुको वाम गाउँको जस्तै थियो । ढुङ्गा र माटोको जोडाइ भएका ती घर दुई तले नै थिए । ठूलाठूला निरल तेस्र्याएर बार्दलीसमेत हुने गरी माटोले छाईएका छन् । समथर माटोले छाएको छानोमाथि मुगुम, वाम गाउँमा झँै काठका खम्बा छानोमा टेकाएर भिरालो पारेर छानोको मुख्य भाग गहुँको नल, खर, कतैकतै जस्ताले छाएका देखिन्थे । भुर्इंतलामा दाउरा, पराल राखेको देखिन्थ्यो भने माथिल्लो तलामा भान्सा, अनाज राख्ने भकारी, बिछ्यौना र बरण्डामा कतै दाउरा राखेको देखिन्थ्यो भने कुनै घरमा घर मुली पुरुषले हुक्का तानेर बस्ने ठाउँ थियो । कुनै घरमा भने बार्दलीलाई बस्न र सुत्न प्रयोग गरेका थिए । छानामा दाउरा र अन्य सामान राखेको देखिन्थ्यो । सबै घरमा लामो र छोटो गरी दुइृ तलामा जान दुई लिस्नु ठड्याएको देखिन्थ्यो ।


देवकोटाबाडाका एक देवकोटाले भनेअनुसार उनको पुर्खा दैलेखबाट आएको हो । दक्षिणतिर बसाइँ सर्नेहरू अर्थात् सुविधा भएको ठाउँमा सरेर गएकाहरू असुविधा भएको ठाउँमा गएको कम पाइन्छ , यहाँको अवस्था फरक छ । त्यसमा एउटा बलियो तर्क के भने हामी नेपाली त किसान न हौँ । किसानलाई खेतिहुने भूमि भए अरु के चाहियो र ? त्यहाँ रहेको त्यो मलिलो फाँटको लोभमा दक्षिणबाट उत्तर बसाइँ सरे होलान् भन्न सजिलै सकिन्छ । हुम्ला, जुम्ला, बाजुरा, बझाङ, दैलेख नेपालका धेरै जातिको आधुनिक युग अर्थात् बुद्धको समयभन्दा पहिलेदेखि व्यवस्थित बसोबास भएको क्षेत्र हो । त्यसमध्ये दैलेख अग्रस्थानमा छ । अध्ययन गर्दै जाँदा के प्रमाणित भएको छ भने खस महाजातिअन्तर्गतका विभिन्न जातिहरू प्राचीन कालमा हिन्दुकुश हुँदै हिमालय पर्वतमालातर्फ प्रवेश गरेका हुन् । वर्तमान अफगानिस्तानको काबुलवरपर त्यसका प्रमाण भेटिएका छन् । देवकोटा गाउँ हेर्दै हामी ओरालो झ¥यौँ । त्यसबीचमा काममा हिँडेका स्थानीयलाई भेटेका थियौँ ।
त्यस क्षेत्रमा स्थानीयको सहभागितामा घोडेटो बाटोको सुधार भइरहेको थियो । हामी २,६०० मिटरबाट १,७०० मिटरमा झरेर टुक्के कर्णालीको झोलुङ्गे पुल पिप्लान भन्ने ठाउँमा त¥यौँ । स्थानीयले यसलाई लाटी अथवा लोती कर्णाली पनि भन्दछन् । यसको मुहान पनि मुगु कर्णालीको नाम्ला भञ्ज्याङको पश्चिमी पखेरो हो । यसमा गोरख र काङला हिमाल क्षेत्रका हिमनदीबाट बग्दै आएका स–साना खोला मिसिएका छन् । यो नदी पनि मुगु कर्णाली जत्रै देखिन्छ । पिप्लानमा यो नदी गाढा निलो देखिएको थियो । त्यसको अर्थ यसमा ठूला हिमालहरू पग्लेर मिसिएको थिएन । यो नदी पिप्लानभन्दा तल तल्लो काल्पेमा कैलाश क्षेत्रबाट आएको हुम्ला कर्णालीमा समाहित भएको छ ।


मैले ‘तिब्बत यात्रा’ पुस्तकमा कर्णाली नदीबारे चर्चा गर्दा टुक्के कर्णाली जुन कर्णालीको महत्वपूर्ण शाखा हो, त्यसबारे थाहा नभएर छुटाएको रहेछु । यो नदीको नजिक उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ रहेका गाउँहरू यसप्रकार छन् ः गलग्नाचौर, मुस्याङ, नेप्का, छाला, माथिल्लो पाली, तल्लो पाली, लेक मेखाला, मिमी, पिप्लान, तल्लो काल्पे हुन् । तल्लो काल्पेनजिक टुक्के कर्णाली हुम्ला कर्णालीमा मिसिन्छ । त्यसपछि हुम्ला कर्णाली नदीको किनारैकिनार फोतु, ठूला गाउँ हुँदै जुईना पुगिन्छ । जुईनामा मुगु कर्णाली कैलास मानसरोवर क्षेत्रबाट आएको हुम्ला कर्णालीमा मिसिन्छ । नदीकिनारको बाटो हुँदै सुकाधिक भन्ने गाउँमा पुगिन्छ । त्यो गाउँ नजिकै रारा तालतिरबाट आएको बाटोमा जोडिन्छ । ओखरतोलाबाट कर्णाली दक्षिणतिर लाग्दछ भने बाजुराको कोल्टीको लागि कर्णालीलाई छोडेर पश्चिमतिर जानुपर्छ । म डोटी, साँफेबगर हुँदै बाजुरा पुगे तापनि रारा ताल वा हुम्लाको पिप्लानको बाटो भएर त्यता पुगेको छैन ।


पिप्लानबाट मारगर भञ्ज्याङ (४,०३५ मिटर) उक्लेर थार्पुनाथ निस्कने बाटो जुन ग्रेट हिमालयन ट्रेलमा पनि परेको छ त्यो मूल बाटो हो । त्यो सजिलो छ । हामी त्यो बाटो नगई टुक्के कर्णालीको किनारैकिनार भिरको बाटो श्रीमष्ट गाउँ भएर पश्चिम लाग्यौँ । कुनै–कुनै ठाउँमा मुटु थरर काम्ने भिरमा हिँड्न बाध्य भयौँ । श्रीमष्टमा भेडालाई बाँधेर ऊन काट्दै गरेका गाउँलेले मलाई त्यो बाटो नजान सुझाएका थिए तर हामी त्यतै लाग्यौँ । त्यहाँबाट पहरोको चेपबाट तल हेर्दा गहिरिएर बगेको निलो टुक्के कर्णाली देखिन्थ्यो । हामी करिब एक घण्टासम्म त्यस्तै खुट्टा लगलग काम्ने भिरमा हिड्यौँ । चुच्चे र धार परेका ढुङ्गाको भरमा भिर पार गरेपछि घोडेटो विस्तार गर्दै गरेको नदी किनारको बाटोमा पुगियो । केही बेर थचक्क ढुङ्गामाथि बस्यौँ । शरीर काम्न छाडेपछि शरीर हलुङ्गो भयो । त्यहाँबाट सर्केघाट पुग्यौँ ।


हामीले भिरमा नपुग्दै श्रीमष्ट गाउँ पार गरेका थियौँ । त्यो गाउँ सफा थियो । मस्टो देवताको थान गाउँनजिकै थियो । प्राचीन कालमा करिब ४,००० वर्षपहिले बाबारो मस्ट प्राचीन बाबिलोनिया (वर्तमान सिरिया, इजिप्ट)बाट पूर्व लागेका खस महाजातिअन्तर्गतका खसले लिएर आएको ‘खस जातिको इतिहास’ पुस्तकमा बालकृष्ण पोखरेलले उल्लेख गरेका छन् । मस्ट देवताका थान कस्मीरसम्म पनि अझै पाइन्छन् । कर्णाली र सुदूर पश्चिममा मस्टो देवताका थान प्रशस्त देखिन्छन् । नेपालका अधिकांश जातिले विभिन्न नाम र तरिकाले कुल पूजामा मस्टो देवतालाई आफ्नो इष्ट देवता मानेर पुज्ने चलन यथावत् छ । बजाङ, बाजुरा, हुम्ला, दैलेख, मुगुमा मस्टोको नाममा नामकरण गरिएका धेरै गाउँ, स्कुल, सार्वजनिक स्थल, थान, मन्दिर प्रशस्त रहेका छन् ।


टुक्के कर्णालीसँग बिदा मागेपछि हामीले हुम्ला कर्णाली समात्यौँ । मस्टमाण्डु, सर्केघाट, उन्नपानी, रिपगाढा गाउँ हुँदै लाली र थाली गाउँको वारिपारि भएर अगाडि बढ्यौँ । हुम्ला कर्णालीको यो बाटो उत्तरमा हिल्सा हुँदै ताक्लाकोट कैलाशसम्म पुगेको छ । अहिले कर्णाली राजमार्ग अन्तरगतको कर्णाली करिडोर कालीकोटको खुलालीदेखि हुम्लाको सरीसल्लासम्म ट्रयाक खुलेको छ । सरीसल्लादेखि सिमकोटसम्मको धेरै भागमा ट्रयाक खुलेको छ । सिमकोटदेखि हिल्साखण्डमा ठाउँ–ठाउँमा पहिलेनै हिल्सातिरबाट खुलेको छ भने सिमकोटदेखि लिमिमा ट्रक चल्न थालेकाछन् ।


कर्णालीको दक्षिण किनार हुँदै बझाङ पुगिन्छ । पूर्वतर्फको बाटो भएर मुगु, डोल्पा हुँदै मुस्ताङ पुगिन्छ । थाकखोलाका व्यापारी थकाली प्राचीन कालमा त्यसरी थाकखोला पुगेको भन्ने भनाई पनि रहेको पाईन्छ । यस विषयमा समाजशास्त्रीय अध्ययन हुनु जरुरी छ ।


बझाङका किसानले भेडाच्याङ्ग्रा लिएर नुन, ऊन र आजका दिनसम्म पनि घरायसी सामान लिन तिब्बत जाने बाटो सरीसल्लदेखि हिल्सानै हो । दार्चुलाको लिपुलेकवरपरका व्यासी जाति व्यापारकोलागि तिब्बत, हुम्ला, बैतडी, पिथौरागढ, नैनीताल ओहोरदोहोर गर्ने बाटो पनि यही हो । यो हजारौँ वर्ष पुरानो बाटो हो तापनि त्यहाँ वरपर र नदी किनारमा भएका गाउँमा बस्न मिल्ने ठाउँ अझसम्म छैनन् । होमस्टे राख्ने चलन अब विस्तारै होला । आजकल पनि व्यापारी वा पर्यटक जो यो बाटो हिँड्ने गर्छन् उनीहरूले आफ्नो खाना आफँै पकाएर खान्छन् र ओडार वा आपूmसँगै बोकेका पालमा सुत्छन् । कसैकसैले भात पकाउँन गाउँलेको चुलो प्रयोग गर्छन्, त्यसो गरेबापत तरकारी किनिदिन्छन् । त्यसैले म जसरी यात्रा गरेँ त्यस्तो यात्रीलाई खानबस्नको लागि स्थानीय गाउँलेलाई अनुरोध गरेर उनीहरूले खाना खाने बेला पारेर खानुपर्छ । मैले त्यस बेला त्यसै गरेँ । त्यसैले गाउँलेको दैनिकी देखेँ । उनीहरूले पकाएको खाना खाएँ । उनीहरू सँगै बसेर खाना खाँदा खानाको स्तर चाल पाएँ । त्यसैले कर्णाली र सुदूरपश्चिमका हाम्रा बा, आमाको औसत आयु नेपालका अन्य जिल्लासरह किन रहेनछ भन्ने पनि थाहा पाएँ ।


हुम्ला कर्णालीलाई समातेर म उत्तर लागेँ । सिमकोटदेखि कर्णालीको शिर कैलाशसम्म त म पुगिसकेको छु । यो बाटोमा तिब्बतबाट नुन, कपडाहरू, विद्युतीय सामान लिएर आएका हुम्ला, बझाङतिरका धेरै समूह बाटोमा भेटिए । त्यसबारे मैले मेरो पुस्तक तिब्बत यात्राको सिमकोटदेखि हिल्सासम्मको पहिलो खण्डमा सामान्य उल्लेख गरेको छु ।


मैले माथि व्यासी व्यापारी जातिबारे प्रसङ्ग छोएको थिएँ । व्यासी सुदूरपश्चिम र कर्णालीका प्राचीन व्यापारी जाति हुन् । यी जातिको सम्बन्ध प्राचीन पणि जातिसँग हुनसक्छ । पणि जाति सामुद्रिक व्यापारी थिए । उनीहरूले प्राचीन कालमा भारतदेखि युरोपसम्म सामुद्रिक बाटो भएर ठूलाठूला व्यापार गर्थे । यसै व्यापारीको एक जाति खस महाजातिको शाखा थियो । नेपालमा व्यापारी जाति भनेर धेरै विदेशी लेखकले थाकखोलाका थकाली, भक्तपुरका नेवार, सोलुखुम्बु र ओलाङचुङगोलाका शेर्पा, अरुण उपत्यकाका ल्हमुलाई उल्लेख गर्ने गरेका छन् तर सुदूरपश्चिमका व्यापारी व्यासी, क्षेत्री, ठकुरी जातिको चर्चा गरेको त्यति पाइँदैन । नेपालको सुदूरपश्चिमको उत्तरी र कर्णालीमा पाइने व्यासी जातिले आपूmलाई सच्चा खस क्षेत्री भन्दछन् । हुम्लासँग उनीहरूको पारिवारिक सम्बन्ध रहेको छ । यिनीहरूले आजका दिनसम्म पनि तिब्बत, नेपाल र भारतमा त्रिदेशीय व्यापार गर्दछन् । दार्चुलामा त हाम्रो व्यास उपूत्यकानै छ–जसमा नेपालका कमजोर र लोभि शासक भएकाले भारतले कब्जा गरि राखेको छ । व्यासलाई तिब्बतमा पनि व्यापार र ओहोर–दोहोर गर्न गाह्रो हुँदैन । यिनीहरूले धेरै भाषामा कुरा गर्न सक्दछन् ।


व्यासी जातिको व्यापारिक क्षेत्र तिब्बत, नेपालको कर्णाली र सुदूरपश्चिमको लिपुलेकका साथै भारतको पिथौरागढ, गढवाल, लद्दाखदेखि दिल्लीसम्म फैलिएको छ । व्यासीको वर्तमानको मूल थलो नेपालको दार्चुलाको व्यास उपत्यका, बैतडीको छाङ्रु, हुम्लाको दक्षिण क्षेत्र हो । हुम्लाको स्याँडा वरपर बस्ने व्यासीले आफ्नो थर रोकाया लेख्न थालेका छन् । हुम्लालाई उनीहरूले पितृथलो मान्दछन् । तल्लो हुम्लामा व्यासी गाउँ छँदैछन् । उनीहरूका अनुसार उनका पूर्वज कर्णाली उपत्यकाको नल्लाबाट हिँडेका हुन् । व्यासीका कुलदेवता ल्वासु नल्लामा रहेको मान्दछन् । उनीहरूले अहिले पनि नल्लामा ल्वासु देवताको नाममा बाहुन पुजारी राखेर भेडा अथवा बोकाको बलि दिएर पूजा गर्दछन् तर व्यवहारमा उनीहरू तिब्बती, क्षेत्री, मतवाली क्षेत्री सबैसँग मज्जाले मिल्छन् । मूल रूपमा आपूmलाई हिन्दू भने तापनि मृत्युसंस्कारमा भने लामा बोलाउँछन् । डोल्पामा पनि महतारासहित अन्य केही क्षेत्री र मगरले जन्म, विवाहमा हिन्दु पुरेत र मृत्युसंस्कारमा बौद्ध वा वोन धर्मावलम्बि लामा बोलाएर संस्कार कर्म सम्पन्न गर्दछन् ।
नुन, ऊन, पिठो आदि मालसमानको ठाउँ समयको गतिसँगै कपडा, मोबाइल तथा विद्युतीय सामग्रीले लिएका छन् । मानिस बदलिए । बाबुको ठाउँमा छोरा आए तर मौसमअनुसार गरिने व्यासी जातिको हजारौँ वर्ष पहिलेदेखिको त्रिदेशीय घुमन्ते व्यापार आजका दिनसम्म पनि चलेकै छ । उनीहरू बर्खाको बेला तिब्बत र हिउँदमा नेपाल हुँदै दिल्ली, कलकत्तासम्म पुग्छन् । उनीहरूले आफैँले बुनेको कपडाबाट दौरा, सुरुवाल, कोट, टोपी तयार गरेर लगाउँछन् । कसैले फेटा पनि बाँध्दारहेछन् । उनीहरू दशँैतिहार र मध्यवर्षा साउन–भदौको समय गरी वर्षमा बढीमा दुई महिना श्रीमती, आमाबाबु र छोराछोरीसँग बिताउँछन् । अन्य समय घर, खेतीपाती, पशुपालन, बालबच्चा र वृद्ध मातापिताको स्याहारसुसार सबै महिलाको जिम्मामा रहेको हुन्छ । उनीहरूकाबारे सुने तापनि भेटेको थिइनँ । त्यस पटक लालीनजिक कर्णालीको तिरमा फिरन्ते व्यासी व्यापारीलाई भेट्ने मौका पाएँ जुन मैले सिमकोटदेखि ताक्लाकोट (तिब्बत) जाँदा पाएको थिइनँ । उनीहरूले खाना खाँदै गरेको ठाउँमा केही समय गफ गर्ने मौका पाएको थिएँ ।


यस पटकको यात्रामा मैले फिरन्ते भेडापालक आदिवासी खसलाई पनि भेटेँ । उनीहरू बझाङबाट भेडा चराउँदै हुम्ला खार्पुनाथवरपरका गाउँमा जाँदै थिए । उनीहरू चिसो बढ्न थालेपछि उच्च हिमाली लेकबाट कात्तिक महिनामा गाउँ झरेका थिए । दशैँतिहार घरमा मनाएर चिसो बढ्न थालेपछि उनीहरू हुम्लाको दक्षिण हुँदै बझाङतिर झरेँ । भेडाको बिक्री पनि धेरैजसो दशैँकै बेलामा गर्ने गर्छन् । हामीले भेट्दा जेठसम्म घर पुग्ने तालिका बमोजिम उनीहरू उकालो लागेका थिए । जेठको एक महिना गाउँमा परिवारसँग बस्ने तथा त्यसैबेला भेडाको ऊन काट्ने उनीहरूको योजना थियो । पानी परेपछि असारमा लेकतिर हरियो कलिलो घाँस पलाउन थाल्छ । त्यस बेला हिउँ पग्लिसकेको हुन्छ । त्यसैले उनीहरू कात्तिकसम्मका लागि उच्च हिमाली लेकमा भेडाच्याङ्ग्रा चराउँदै विताउने गरी लेकतिर उक्लन्छन् ।


कर्णालीको किनारमा हामीले त्यस्ता फिरन्ते भेडापालक गोठालोको छ–सात समूह भेटेका थियौँ । उनीहरूको समूहमा पाँच सयभन्दा कम भेडा थिएनन् । स–साना पाठापाठीलाई उनीहरूले आफैँ बोकेर हिँडेका थिए भने खाद्यान्न भेडालाई बोकाएका थिए । कैयौँ समूहमा देक्चीभरि भेडाको दूध उमालेर राखेको देखिन्थ्यो । उनीहरूले दही बनाएर घिउ पनि बनाउँथे । व्यासी जातिझैँ उनीहरू पनि दशैँ र बर्खाको बेला गरेर दुई महिना मात्र परिवारसँग बिताउँथे । त्यसै बेला घर–व्यवहार, खेतीपाती, आम्दानी खर्च, रोगव्याधी, दुःखसुख र सन्तान जन्माउनेसम्मका प्रेमका कुरा गर्थे र फेरि अर्को ऋतुको यात्रा सुरु गर्थे । यी गोठालोको पनि घर व्यवहार सबै महिलाले नै हेर्ने गर्दछन् । यसरी फिरन्तेकै रूपमा पशुपालन गरेर जीवन बिताउने हिमाली जाति मात्र नभएर कर्णाली र सुदूरपश्चिमका धेरै गाउँका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी पनि छन् भन्ने कुरा धेरै नेपालीलाई थाहा नहुन सक्छ ।


हिँड्दा–हिँड्दै मलाई थकाइ लाग्न छोडेको थियो । दिनमा दश घण्टासम्म हिँड्न मलाई कुनै कठिनाइ थिएन । उच्च हिमाली क्षेत्रको यात्रा नभएकोले भिरपहराबाहेक उचाइमा लाग्ने बिमार लागेर बिरामी पर्ने, हिमपहिरोमा पुरिने वा हिउँले गर्दा बाटो बिराएर अलपत्र पर्ने भय त्यस क्षेत्रमा थिएन ।


देवकोटाबाडापछिको रात लेप्चे भिरको छाप्रोमा जु¥यो । खाना र सुत्न दुःख हुने भए तापनि आकस्मिक परिस्थितिमा बाहेक मैले यात्रामा चराचुरुङ्गी बास बस्ने समयमा दिनको उज्यालो छँदै बास बस्ने गर्छु । उज्यालोमा होसियारीका साथ यात्रा गर्दा त दुर्घटनामा परिन्छ भने विकट अनकण्टार पहाडी क्षेत्र जहाँ कुनै भिरबाट खस्यो भने हड्डी खोज्नुपर्ने हुन्छ, कुनै कोप्चेरमा परियो भने लासखान गिद्धलाई पनि हम्मे पर्छ । जुन क्षेत्र मोटरबाटोदेखि ६–७ दिनको पैदलयात्राको दुरीमा छ, जहाँ चिरपरिचित कोही हँुदैनन्, जहाँ गुहारका लागि गाउँ भेट्न मात्र एक दिन हिँड्नुपर्छ त्यस्तो ठाउँमा परदेशी यात्री उज्यालोमा बास बस्नु सुरक्षित तथा श्रेयस्कर हुन्छ ।


लेप्चेको छाप्रो सुन्दर थियो । फलिकाको बारबेर र फलिकाकै छानो थियो । पानी चुहिने ठाउँमा प्लास्टिक र थोत्रा टपलिन कोचिएको थियो । दुई दिनदेखि बादलिएकोले साँझपख वैशाखे गर्जन र हुरीबताससहित पानी प¥यो । एक घण्टापछि शान्त भयो । बास बसेको छाप्रोभन्दा माथि पुरानो ठूलो पहिरो थियो । पहिरोको बीचमा एउटा ठूलो सल्लो र अर्को लालीगुराँसको बुढो रूख ठिङ्ग उभिएर हुम्ला कर्णालीतिर झुकेको थियो । छाप्रोदेखि ३०० मिटर तलबाट हुम्ला कर्णाली ठूलो गर्जनका साथ टुक्के कर्णाली समेटन हामफालेको थियो ।
दुई दिनजति भएको थियो, भोक मर्ने गरी भात खान नजुरेको । जति पसल भेटिन्थे त्यहाँ चिया पिउथेँ । एक–दुई कप चिया बाटोका लागि बोक्थे । चिनी र चियाको पानीले ऊर्जा दिन्थ्यो । त्यो मेरो कमजोर पेटका लागि सुरक्षित पनि थियो । पहरो र पहिरोको बीच कर्णाली नदीको काखमा रहेको लेप्चेको छाप्रोसँग त्यो साँझ सुमधुर साइनो गाँसियो । त्यहाँ मैले दाल र तरकारी खाएँ । छाप्रोमाथिको पहिरो खस्केर मेरो यात्रा पनि हुम्ला कर्णालीको भेलसँगै टुक्के कर्णालीतिर हुत्तिने हो कि भन्ने तर्कना अनायास मनमा उब्ज्यो । कुनै मेहनत र खर्चविना उम्रने, तैरने र घुमफिर गर्ने कल्पना नै हो । कल्पना गर्ने मौका पायो कि त्यो कल्पना अनियन्त्रित भएर बाटो बिराएर भौतारिन थाल्थ्यो । सायद सबैलाई त्यस्तो हुन्छ । मेरो मनमा उब्जेको त्यो भय अनावश्यक थियो । सुख्खा पहिरो नझर्ने पनि होइन । त्यहाँ सल्लो र लालीगुराँसको आड र भरोसा पनि त थियो । अनि के म सुतेकै रात पहिरो झथ्र्यो त ?


त्यस्तैमा एउटा अर्को सम्झना झल्याँस्स आयो । २०७६ सालको तिहारअघि विकट ओलाङचुङगोला (ताप्लेजुङ)को यात्रामा हामी चारजना उकालो लाग्दै थियौँ । हाम्रो दाहिनेतर्फ तल्लो भागमा तमोर नदी डाँडापाखा थर्काउँदै गड्गडाएर गहिरिएर बगेको थियो । तलतिर हेर्दा रिङ्गटा लाग्ने नै थियो । हाम्रो सहयोगी पदप्रदर्शक भाई ल्हाक्पा शेर्पा हाम्रो सामान बोकी अगाडि हिँडदै थिए । मसँग पत्रकार÷ साहित्यकार श्रीरामसिंह बस्नेत दाई र फ्रान्स देखि हामीसँग कञ्चनजँघा क्षेत्रको पदयात्रा गर्न आउनु भएकी ७२ वर्षिया कुशल पदयात्री क्लुदिन रुविन हुनुहुन्थ्यो ।


उकालोमा बस्नेत दाइलाई गाह्रो भएको मैले ठम्याएँ । दाइको रुकस्याक लिएँ र मेरो झोलामाथि खप्ट्यार बोकेँ । दाइलाई भीरतिर नहेर्न भनेँ । दाई डराएको उहाँको अनुहारले देखाउथ्यो । त्यो बेला दाइको मनमा उठेको तरङ्ग उहाँले मलाई यात्राको अन्त भएपछि भन्नुभएको थियो । जुन यस्तो थियो –“ हिंडन त डोल्पा, बाजुरा, मुगु लगायतका विकट ठाउँहरुमा धेरै हिंडियो, तर यति जोखिमपूर्ण बाटोमा कहिल्यै हिंडिएको थिएन । ठाडोभीरको साँघुरो बाटोमा खुट्टा चिप्लियो भने तमोर नदीमा जलसमाधि लिनु बाहेक अरु विकल्प छैन, गन्तव्यसम्म पुगेर मात्र भएन, यही बाटो फर्कनु पनि छ, ज्यान सग्लै लिएर घर फर्किन सकिएला कि नसकिएला ?” । जोखिमपूर्ण बाटोमा यस्तो सोच आउनु पनि अस्वभाविक होइन । योजनाअनुसार यात्रा पूरा गरी उहाँ काठमाडौं घर फर्कन सफल हुनु भयो, उहाँका खुट्टाका दुई बुढी औंला भने धेरैपछिसम्म पनि नीला भएका थिए ।


डर–त्रास, सुख–दुःख, जन्म–मृत्यु, उज्यालो–अँध्यारो र फुर्सदमा निस्कने कल्पनाका तरङ्गलाई थामथुम पार्नुपर्छ । लेप्चे भिरको पहिरो र पहराका चेपका किराकिरीको आवाज शान्त भयो । अँधेरी रात निष्पट कालो बन्दै गयो । छाप्रोमाथिको आकाश पनि सानो थियो किनभने लेप्चे भिर चारैतिरका अग्ला पहाडले घेरिएको थियो । मैले छाप्रोमाथिको त्यो सानो आकाशलाई मेरै आँगन सम्झेँ । सानो आकाशमा टिलपिलाएका तारा मेरो सुरक्षामा बसेका मित्रहरू हुन् भन्ने सम्झेँ । कर्णालीको गर्जनलाई नारायण गोपालले गाएको गीत “म त लालीगुराँस भएछु, वनैभरि फुलिदिन्छु, मनैभरि फुलिदिन्छु, … हेरिदिने कोही भैदिए नानीभित्र फुलिदिन्छु, लगाइदिने कोही भैदिए सिँउदोभरि फुलिदिन्छु ।” सम्झेँ । त्यो गीत गुनगुनाउँदै शयन थैलोभित्र छिरेँ ।
भिर पार गरेपछि कर्णालीको बहाव भेरीको जस्तो शान्त र मधुर बन्यो । कर्णालीको छालको जिउलोमा हरियो गहुँ देखिन थाल्यो । ठूला गाउँ देखिन थाले । नदी किनारको बाटो फराकिलो देखियो । तिब्बतबाट भेडालाई सामान बोकाएर फर्कने समूह धेरै भेटिए । हिमाली गाउँमा याक जोत्न, सामान ओसार्न, रौँबाट कम्बल र डोरी बनाउन, मासु सहित सब थोकको लागि प्रयोग भएझैँ हुम्ला, मुगु, बझाङ, बाजुरा, दार्चुलाको तल्लो भागमा मासु, ऊन, दुध, घिउ तथा सामान ओसारपसारको लागि समेत भेडाको प्रयोग गरिन्छ । अघिल्लो साँझको वर्षाले आकाश सफा र गाढा निलो भएको थियो । जिउलोको गहुँ सफा र अघिल्लो दिनको भन्दा बढी हरियो देखिएको थियो । एक–दुई ठाउँमा देखिने रूख, ससाना पोथ्रापोथ्री पनि स्नान गरेर केश सुकाउँदै गरेकी पन्ध्र–सोह्र वर्षकी लालीतिरकी कन्या जस्तै देखिएका थिए । वातावरण रमाइलो भएको थियो ।


खानाको लागि थाली (फाली) गाउँ पार गरेर नदी किनारमा रहेको लाली गाउँमा बस्यौँ । खाना पाक्न एक घण्टा लाग्ने भएकाले चिया पिएँ । समुद्रको किनारमा हुने जस्तै बालुवैबालुवाको बलौटे चौर हुँदै कर्णालीमा पुगेर हातमुख धोएँ । हिउँदको जस्तो नदी गाढा निलो नभए तापनि पानी सङ्लो थियो । म फर्केर चिया पसलमा बसेँ । त्यहाँ सिमकोट हिँडेका तीन महिला, दुई पुरुष पनि खाना खान पर्खेका थिए । महिला काठ राखेर बनाईएको भरियाको भारी बिसाउने ठाउँ र पुरुष ढुङ्गामाथि बसेका थिए । दुवै समूहले कक्कड तान्दै थिए ।
कक्कड तान्दै गरेकी गहुँगोरी महिला हसिँली देखिन्थिन् । टाउकोमा ऊनको पछ्यौरा बाँधेकी थिइन् । अघिल्तिरको कताकति फुलेको केश काटेको हुनपर्छ, निधारमा झरेको छोटो थियो । कानमा ठूला काँडे माडवारी, नाकमा रातो सानो पत्थर जडेको काँडे फुली र मोटो बुलाकी पहिरेकी थिइन् । हरियो, सेतो, रातो, आकाशे रङको पोते मिसाएर बुनेको छोटो पोते मुगुका महिलाले पहिरेझैँ घाँटीमा टमक्क टाँसिएको थियो । रातो पत्थर, रङ्गीचङ्गी ठूला पोतेका दानाले उनेको चाँदीको तिलहरी घाँटीभन्दा केही तलसम्म झरेको थियो । त्यसपछि तेस्रो झण्डै आधा मुठी मोटो रातो पोते छातीसम्म झरेको थियो । चौथो लगभग एक मुठी मोटो छर्लङ्ग पहेँलो पोते छातीभन्दा तल नाइटोसम्म झरेको थियो । उनले रातो चोलो, रातो स्वीटर र हरियो पानबुट्टे लुङ्गी र चप्पल पहिरेकी थिइन् । उनको पहिरनले कर्णाली नदी पनि उज्यालो देखिएको थियो ।
खाना खाइसकेपछि पाको उमेरकी एक महिला जो हँसिली र फरासिली थिइन् । कानमा हावादारी, नाकमा फुली र बुलाकी तथा छोटो र लामो गरी दुईटा पोते भिरेकी थिइन् । उनले चिलिममा कक्कड तान्दै थिइन् । लामो सासले चिलिमबाट भुसाहा तानिन् । कर्णालीतिर फुरुरु धुँवा उडाइन् र लोक देउडा भाकामा निम्न शब्द भएको गीत गाइन् ः
वारी लाली पारी थाली माझ करनाली
बिउ पाइनकी बल्ल किन लाइनौ बाली ।

हामी खाना खाएर उनीहरूसँगै खार्पुनाथतिर लाग्यौँ ।


कर्णालीको तीरमा रहेको खार्पुनाथ मन्दिर हुम्लाको ठूलो तीर्थस्थल हो । त्यहाँ म पहिले पुगेको थिएँ । त्यहाँ फागुन महिनामा मेला लाग्छ । खार्पुनाथमा कर्णालीको किनारमा तातोपानी कुण्डहरू रहेका छन् । पुरानो सानो मन्दिरको नजिकै सुन्दर खार्पुनाथको मन्दिर हालसालै बनेको रहेछ । मानसरोवर, कैलाश क्षेत्रको नजिक भएको हुनाले यहाँ नाथ सम्प्रदायको महŒव बढी भएको हुनसक्छ । जुम्ला, मुगु र हुम्लामा मन्दिर स्थापना, खेतीपाती, पशुपालन सहित राज्य सञ्चालन गर्न सिकाउनेमा नाथहरूको योगदान रहेको जुम्ला र खस जातिको इतिहासमा पाइन्छ ।


खार्पुनाथदेखि सिमकोट पुग्न करिब ९०० मिटरको उकालो चढ्नुपर्छ । बेलुकीपख, दिनभरको हिँडाइले थाकेको बेला त्यो चढाइ पनि कम कष्टकर थिएन । कर्णालीको लामो हेरिरहूँ जस्तो लाग्ने नागबेली आकार, जिउलोमा देखिएको हरियो गहुँ, पञ्चमुखी हिमाल, वरपर देखिने गाउँ, सदरमुकामदेखि ओहोरदोहोर गरेका गाउँलेको दृश्यले थकाइ बिर्साएर हृदयमा मुस्कान भरिदिन्थ्यो जसले थकित पाइला पनि बिस्तारै उकालिन्थे ।
त्यस दिन हामी तीन बजे सिमकोट पुग्यौँ । मेरो गाउँले सर्वजित गौचनका छोराले सञ्चालन गरेको थकाली लजमा बास बसेँ । नौ दिनसम्म यस विकट क्षेत्रमा मलाई साथ दिने मेरा मित्र चतुरसिंह वि.क. सोही दिन नै मुगुको थार्प फर्कने सोच गरे । मैले हिसाब गरेँ । एक सरो लुगा, ज्याला र खाना खर्च दिएर उनलाई बिदा गरेँ ।
वैशाख महिना भएकाले मौसम सफा थियो । भोलिपल्ट तारा एयरको जहाजबाट नेपालगञ्ज र त्यहाँबाट यती एयरबाट काठमाडौँ फर्केँ । ताल्चा, रारा, गमगढी, मुगुम र त्यहाँबाट फर्केर थार्प, वाम हुँदै नौ दिनको पदयात्रा गरी म सिमकोट पुगेँ । त्यस बेला मुगुको उत्तरी भेग, मुगुको पश्चिमोत्तर खण्ड र हुम्लाको पूर्वी भागको यात्रा गरेको थिएँ । त्यो नौ दिनमा म खाना खान बसेको समय कटाएर नब्बे घण्टा हिँड्दा करिब २७० देखि ३०० किलोमिटरको यात्रा तय गरिएछ । त्यो यात्रा पूरा गरेपछि मैले नेपालको सगरमाथादेखि पश्चिमतर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रको अधिकांश खण्ड पदयात्रा गरेर सम्पन्न गरेको थिए । त्यसपछि मात्र ओलाङचुङगोला र कञ्चनजङ्घा आधार शिविरको यात्रा गरेको हुँ ।


४०००–५००० वर्ष पुरानो खस महाजातिको सन्तानको वर्तमानसम्मको जीवित मूल थलो कर्णालीको विकट क्षेत्रको यात्रा गर्नु नै महान् कार्य थियो मेरो लागि । त्यो यात्रामा प्राचीनकालीन फिरन्ते त्रिदेशीय व्यापारी व्यासी जाति र फिरन्ते भेडापालक क्षेत्री, ठकुरी र बाहुनको जीवनचर्यासँग परिचित हुन पाउनु, वाम गाउँको विवाहमा सहभागी हुन पाउनु, चङ्खेलीको छायालाई नजिकबाट अनुभव गर्न पाउनु, हुम्ला, मुगु र टुक्के कर्णालीको माया पाउनु, मुगालीले आपूmलाई खस र मुगुमलाई खसान भनेको सुन्न पाउनु, खस जाति र खसानबारे चल्ने चर्चा–परिचर्चामा गाउँमा गाउँले किसानसँग सहभागी हुन पाउनु मेरा लागि ठूलो उपलब्धि बन्यो ।
मंसिर २६, २०७७ bishnu.nmdc@gmail.com

आमा छोमेन

Thanks https://janamatsahitya.com

यात्राःसंस्कृति–पर्यटन

      विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली                                                                                          

सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको तातोपानीदेखि उत्तरको हिमाली क्षेत्रमा बस्ने स्थानीय शेर्पा भाषामा कुण्ड तथा पोखरीलाई छोमेन भनिन्छ । त्यसैले तातोपानीको सिरानमा फुर्वा घ्याचु (६,६३७ मि.) र छोवा भामरे (५,९७० मि.) हिमालको काखमा रहेको भैरव कुण्ड यस क्षेत्रमा आमा छोमेनको नामले प्रख्यात रहेको छ । हिन्दूहरूका लागि यो कुण्ड भैरव अर्थात् शिवसँग सम्बन्धित रहेको छ । आमा छोमेन समुद्र सतहदेखि ४,११० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ । आकारमा यो रसुवाको गोसाईंकुण्डभन्दा सानो र लगभग रसुवाकै भैरवकुण्ड जत्रै छ । तातोपानी तथा नयाँ पुलनजिक भोटेकोशीको किनारबाट एउटा महाभारत पर्वत अग्लिँदै ठडिएको छ । त्यो पर्वत चट्टान भिर, सामान्य समथर पाटा परेको पखेरो, वन, लोकाली खर्क हुँदै हिमालय शृङ्खला बन्न पुगेको छ । त्यसैले एउटै पहाडको काख र धारको बाटो भएर कुनै खोलानाला पार नगरीकन पवित्र आमा छोमेन पुगेर त्यहाँको प्राकृतिक र धार्मिक महŒवबाट लाभान्वित हुन सकिन्छ । लाङ्टाङ र रोलवालिङ हिमालय शृङ्खलाको बीचमा रहेको आमा छोमेन यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने शेर्पा, तामाङ, क्षेत्री, बाहुन र अन्य जातिको सबैभन्दा पवित्र र ठूलो धार्मिक तीर्थस्थल हो ।

आमा छोमेन नेपालको राजधानी काठमाडौँदेखि करिब १०० किलोमिटर उत्तर–पूर्व कोदारी राजमार्गको नयाँपुल एवम् तातोपानी भन्सार कार्यालयदेखि नजिक रहे तापनि पर्यटकीय दृष्टिकोणबाट भने साहसिक तथा विकट क्षेत्रमा पर्दछ । नजिक भएर पनि विकट हुनुको कारण के भने आमा छोमेनमा पुग्नको लागि गाउँ पार गरेपछि वर्षा ऋतुमा बाहेक अन्य समयमा कम्तीमा पनि दुईदिन जङ्गलमा बास बस्नुपर्ने हुन्छ । स्थानीय किसानले जब चौरी, याक र भेडा चराउन असारदेखि उकालो लागेर असोजसम्म बस्दछन् त्यसबेला भने गोठमा बास बस्न र खाना खान पाइन्छ । त्यो समय पारेर जाँदा बादलको लुकामारी र जुकाको चुम्बन मज्जाकै हुन्छ । हिमालको दर्शन पाउन कठिन हुन्छ भने वर्षामा फुल्ने पूmल र जडीबुटीले भने लेक ढाकेको हुन्छ । अन्य समयमा जाँदा कम्तीमा पाल, म्याट्रेस, स्लिपिङ ब्याग, न्यानो लुगा, औषधी, पानी, खानाको बन्दोबस्त गरेर जानुपर्छ ।


कसरी पुग्ने त आमा छोमेन ?काठमाडौँबाट अरनिको राजमार्गमा चल्ने बस तथा निजी सवारी साधनमा चार घण्टा यात्रा गरेपछि नयाँ पुल (१,१०० मि.)जहाँ बन्जी जम्पिङ तथा द लास्ट रिसोर्ट रहेको छ त्यहाँ पुग्न सकिन्छ । सोही दिन खाना खाएर नेवार जाति त्यसमा पनि प्रधान थरमात्र बसोबास गर्ने पाङ्लाङगाउँ, बारी, खरबारी र वनको ठाडो उकालो चढेर चार घण्टामा लिस्तिकोट गाउँ पुग्न सकिन्छ ।
दोस्रो दिन लिस्तिकोटबाट जङ्गल,चौरी गोठ, शेर्पिनी आमाले चौरीको दुध दुहँुदै गरेको दृश्य हेर्दै दुई घण्टामा अर्को ठूलो शेर्पा गाउँ बागम (२,७०० मि.)मा बिहानको खाना खान पुगिन्छ । त्यसपछि तीन घण्टामा सोताङ (३,६०० मि.) पुगिन्छ । सोताङबाट अर्को तीन घण्टा हिँडेपछि चोगोरमोगोर खर्क (३,९०० मि.) मा पुगिन्छ । यो क्षेत्र पूरै सल्लो, लालीगुराँसको वनले घेरिएको छ । यसरी दोस्रो दिन करिब आठ घण्टा हिँड्नुपर्छ । बढी थकाइ लागी थप हिंडन नसक्ने भएमा सोताङ्मै पाल टाँगेर बास बस्नुपर्ने हुन्छ ।

चोगोरमोगोर देखिभने वृक्ष विहीन खर्क, काला चट्टान क्षेत्र हुँदै थप दुई घण्टामा सुन्दर, महिमामयी प्रकृतिकी रानी, यसक्षेत्रको धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्र आमा छोमेनमा पुगिन्छ । यसरी लिस्तिकोट र चोगोरमोगोरमा दुई रातबासबसेपछि तेस्रो दिनको दिउँसो एक बजेसम्ममा आमा छोमेनको दर्शन गर्न सकिन्छ । त्यसपछि पूर्वी पहाडको धारलाई समातेर सोही दिन फर्केर गढी डाँडाभन्दा माथि रहेको खर्कमा बास बस्नुपर्छ ।
चौथो दिन गढीको शेर्पा गाउँमा खानाखाएर अपराह्नमा सिधै तातोपानी भन्सार कार्यालयमा पुग्न सकिन्छ । त्यहाँबाट सोहीदिन बसबाट साँझ राजधानी फर्कन सकिन्छ । आराम रूपमा विना कठिनाइ यात्रा गर्दा एक रात गाउँले परिवेश र दुई रात आमा छोमेनको प्राकृतिक काखमा पाल हालेर रात काटेपछि यो यात्रा पूरा गर्न सकिन्छ । पाँचौँ दिन राजधानी छिर्ने योजना गर्दा बढी आरामदायी हुन्छ ।
राजधानीदेखि नजिक, गाउँको परिवेश, प्रकृतिसँगको सामिप्यताले गर्दा यो क्षेत्र निकैनै रमणीय एवम् कौतूहलपूर्ण रहेको छ । उच्चतम बिन्दु समुद्र सतहदेखि ४,१०० मिटरभन्दा माथि भएकोे हुनाले उचाइमा लाग्ने बिमारबाट सुरक्षित रहन औषधी र प्राथमिक उपचारको व्यवस्था भने यात्रुले गर्नैपर्छ ।


लिस्तिकोट गाउँमा करिब एक सय घर धुरी रहेका छन् । त्यसमध्ये सोही गाउँको माथिल्लो खण्डमा आदिवासी शेर्पा जाति र तल्लो क्षेत्रमा नेवार जातिके प्रधानहरूको बसोबास रहेको छ । पाङ्लाङका पूर्ण प्रधानका अनुसार यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने प्रधानहरू सातौँ शताब्दीतिर काठमाडौँको ठमेलबाट बसाइँ सरेर त्यहाँ पुगेका हुन् । शेर्पा गाउँको बीचमा एउटा गुम्बा रहेको छ भने दुवै जातिको बसोबास रहेको बीच भागमा रातो र्इंटाबाट बनाइएको नेपालकै नौलो शैलीमा निर्मित भव्य स्तूप रहेको छ । गाउँको पुछारमा लिस्तिमाईको पेगोडा शैलीको मन्दिर रहेको छ । पाटनको स्वर्ण मन्दिरमा रहेको जस्तै मच्छिन्द्रनाथको सुनको जलप लगाइएको तोरण मन्दिरको गजुरबाट तल झारिएको छ । मन्दिरको प्रवेशद्वारको दायाँबायाँ ठूला दुई त्रिशुल रहेका छन् । मन्दिरभित्र लिस्तिमाई चण्डेश्वरीको मूर्ति रहेको छ ।

मन्दिरपरिसर भन्दा तल्तिर २०१७ सालमा स्थापना भएको श्री उग्रचण्डी माध्यमिक विद्यालय रहेको छ । २०७२ सालको भूकम्पले खण्डहरमा परिणत भएको सो विद्यालय चीन सरकारले निर्माण गरिदिने भएको कुरा गुम्बामा भेट भएका स्थानीय शेर्पाले भनेका थिए । उनका अनुसार कोभिड–१९को महामारीले पुनर्निर्माण गर्न ढिलो भएको हो ।गाउँको पुछारमा ठूला पाटा परेको खेतीयोग्य जमिन रहेको छ । त्यहाँ आलु, मकै, कोदो, गहुँ खेती गरिन्छ भनेचौरी र भेंडा पाल्ने गरिन्छ ।

राजधानीबाट ११८ किलोमिटर पूर्व उत्तरमा रहेको लिस्तिकोट २,२६० मिटरको उचाइमा रहेको छ । यसको प्राचीन महŒवबारे लिस्तीमाईको प्राङ्गणमा राखिएको सूचनापाटीमा दिइएको सूचना अनुसार मल्लकालमा यस क्षेत्रलाई कोटडाँडा भनिन्थ्यो । यस क्षेत्रमा बस्ने नेवार समुदायले प्रयोग गर्ने ‘लिस’ र तिब्बतीमूलका समुदायले प्रयोग गर्ने ‘ती’ भाषा तथा स्थानीय कोटडाँडालाई समायोजन गरी यस स्थलको नाम लिस्तिकोट रहन गएको हो । यसै गाउँमा नेपाल–तिब्बतको युद्धको समय वि.सं. १९११ मा भन्सार, टक्सार र गोदाम नामकरण गरिएका ठाउँहरू छन् ।यस क्षेत्रमा रहेको उग्रचण्डी भगवती मन्दिरलाई नै हाल लिस्तिमाई भनिएको हो । २०५५ सालमा वर्तमान पेगोडा शैलीमा निर्मित सो मन्दिर यहाँ पाइएको ताम्रपत्रको आधारमा वि.सं. ८४९मा स्थापना भएको हो ।

लिस्तिगाउँमा पुग्दानै भोटेकोशीको साँघुरो खोँचमा देखिने बाक्लो बादलले यात्रुलाई बादलभन्दा निकै उच्च स्थानमा रहेको अनुभूत गराउँदा जो कोही पनि हर्षले गद्गद् नभई रहन सक्दैनन् । यस्तै दृश्यलाई हो विदेशीले‘हामी बादलमाथि पुग्यौँ’ भनेर पुस्तक, लेख र कविता लेख्ने । हिमाली क्षेत्रका यस प्रकारका स्थानमा भ्रमण गर्दा पदयात्रीले बादललाई पनि नाघेर आपूm माथि अथवा स्वर्गमा पुगेको अनुभूत गर्छन् ।
लिस्तिकोटबाट दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा निर्माण गरिएका स्मृति मठहरूको चिहानडाँडा भएर जङ्गलमा प्रवेश गरिन्छ । लिस्तिकोटको वन क्षेत्रमा चराचुरुङ्गीको चिरबिरको सङ्गीतमय वातावरणमा रमाउँदै यस क्षेत्रको अर्को ठूलो शेर्पा गाउँ बागम (२,७०० मि.)पुगिन्छ । यहाँ तीनवटा घरवास (होम स्टे) रहेका छन् । यो गाउँ पनि २०७२ सालको भूकम्पबाट पूर्ण क्षतविक्षत भएको वर्तमान अवस्थामा पनि देख्न सकिन्थ्यो । भत्केका घरको निर्माणकार्य भइरहेको देखिन्थ्यो । करिब साठी घरभएको बागममा दुईटा गुम्बा गाउँभन्दा माथि रहेको ढिस्कोमा छन् । यहाँदेखि पश्चिमतर्फ छागम शेर्पा गाउँ र पूर्वमा धारापानी, गढी गाउँ रहेका छन् । बागमबाट सिधै उत्तरमा आमा छोमेन, पूर्वमा गढी, पश्चिममा छागम र दक्षिणमा लिस्ति रहेकाछन् । यहाँ बसोबास गर्ने सबै शेर्पा हुन् र उनीहरुले आपूmलाई सोलुखुम्बुका जस्तैखाटी शेर्पा भन्दछन् ।

ख्याल गर्नु पर्ने के भने लिस्तिकोपछिको अन्तिम गाउँ बागम हो । गोठ वेंसी झरे पछि त्यसभन्दा माथिकोलागि पाल, पानी र खानाको व्यवस्था आफैँले गर्नुपर्छ । बागमदेखि सोही पहाडको धार सल्लो र लालीगुराँसको वन हुँदै साङ्ता (३,६०० मि.) पुग्न तीन घण्टा लाग्छ । त्यहाँबाट छोगोरमोगोर पुग्न अर्को तीन घण्टाको यात्रा गर्नुपर्छ । लिस्तिपछिको दोस्रो रात छोगोरमोगोर लेक (३,९०० मि.) को आसपासमा बिताउँदा राम्रो हुन्छ । त्यहाँ पाल, गोठ, छाप्रा राख्न मिल्ने समथर ठाउँ रहेको छ । सफा मौसम भएको बेला गहिरो खोँच, कपासे बादलको समुद्र, पखेरामा रहेका गाउँहरू, पश्चिमतर्फ मनास्लु, गणेश हिमाल, रसुवागढी, लाङटाङ हिमाल, दोर्जे ल्हाक्पा, तिब्बत चीनको सिसापाङ्मा नजिकै देखिन्छन् । समय भएर मेहनत गर्दै पूर्वतर्फ रहेको चट्टानमा चढेर हेर्ने हो भने जुगल हिमाल, गौरीशङ्कर आफ्नै आँगनमा उभिएका जस्ता देखिन्छन् ।

तेस्रो दिन बिहान सबरै यात्रा प्रारम्भ गर्नुपर्छ किनभने सो दिन आमा छोमेनको भौगोलिक अवस्था, प्राकृतिक सौन्दर्यता र धार्मिक पवित्रताको भरपुर उपभोग गर्न कम्तीमा एक घण्टा त राख्नैपर्छ । त्यसो गर्न सकिएन भने छोमेनदेखि उत्तर, पूर्व र पश्चिमसम्म फैलिएका हिमालयको लामो ताँतीलाई आँखाभरि सजाउन कसरी मिल्ला र ?अनि त्यसपछि सोही दिन आमा छोमेनदेखि पूर्वतर्फको धारिलो तथा भिरालो धार समाउँदै झरेर गोठ वा गढीसम्म पनि त पुग्नुपर्छ ।

छोगोरमोगोरबाट बिस्तारै हिँड्दा पनि तीन घण्टामा लेक, खर्क, चट्टानको पखेरो चोर्मु खर्क (४,००० मि.)हुँदै आमा छोमेन (४,११० मि.) पुग्न सकिन्छ । अन्य कुण्डहरू खयरभारानी, दुधकुण्ड, गोसाईंकुण्ड, दुधकुण्डली, उत्तर गङ्गामाझैँ आमा छोमेनमा जनै पूर्णिमामा ठूलो मेला लाग्छ । आमा छोमेन अर्थात् आमा पोखरी यस भेगमा बसोबास गर्ने बासिन्दाको धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थाको केन्द्र हुनुकासाथै यो उनीहरूको लागि मुक्तिनाथ, बौद्धनाथ तथा पशुपतिनाथ हो । यहाँ शेर्पा जातिहरू जनै पूर्णिमाभन्दा अघिल्लो दिननै त्यहाँ पुगेर लुङ्दार टाँगेर पूर्णिमाको दिन बिहान आमा छोमेनमा पूजा गरी सोही दिन घर फर्कन्छन् । बागमका दावा शेर्पाका अनुसार आमा छोमेनले दिएको फल प्राप्त गर्न पूजा सकेको दिननै उनीहरू आफ्नो घरभित्र प्रवेश गर्नुपर्छ ।
पवित्र यस कुण्डमा क्षेत्री र बाहुनले जनै पूर्णिमाको दिन बिहानै स्नान गरी धुप बत्ती बाली पूजा गरेर जनै फेर्दछन् भने नेवार जातिले स्नान र पूजापश्चात्हातमा धागो बाँध्छन् । खयरभारानी ताललाई देवीको रूपमा मानिन्छ भने आमा छोमेनलाई आमाको रूपमा मानिन्छ । ती दुवै आमानै हुन् । यो प्रकृतिपूजक नेपाली जातिको पहिचान हो । ती दुवै प्रकृतिको सन्तान मानव जातिलाई अमृतजस्तै प्राणपालक जल दिने मातानै हुन् । एउटा बालक आमाको दुध नचुसीकन बाँच्न नसकेझैँ आमा छोमेनको अमृतजस्तो जल नहुने हो भने यहाँका प्राणी र वनस्पति कसरी बाँच्न सक्लान र ?
खयरभारानी र आमा छोमेनको महŒवबारे चर्चा गर्दा आममानिसको समान धारणा के देखिन्छ भने यी दुवै पोखरीमा स्नान वा पूजा गरेर जे ईच्छा गरिन्छ त्यो पूरा हुन्छ । त्यसमा पनि यी दुवै पोखरीमा यदि कुनै दम्पत्ति सन्तानविहीन छन् र उनीहरूले सन्तानकालागि भाकल गरे भने सन्तान प्राप्त गर्छन् भन्ने ठूलो विश्वास छ । त्यसप्रकारको ईच्छा पूरा भएको कुरा बागमकी मिङ्मार शेर्पाले भनेकी थिइन् । खयरभारानीमा पनि त्यस्तो ईच्छा पूरा भएको बताउँछन् । खयरभारानीमा भाकल पूरा भएपछि भेडाको बलि दिने चलन छ भने आमा छोमेनमा बलि दिइँदैन ।


आमा छोमेन लाङ्टाङ र रोलवालिङ हिमशृङ्खलाको काखमा रहेको छ । यहाँ धेरै थरीका जडीबुटी पाइन्छन् । यहाँबाट भोटेकोशीको गहिरो र साँघुरो उपत्यका, तिब्बत चीनतर्फ खासासहित नेलमको क्षेत्र देखिन्छ । त्यसबाहेक यहाँबाट नेपालका मुख्य हिमालय शृङ्खलाका पश्चिमदेखि मनास्लु, गणेश, लाङ्टाङ हिमालका थुप्रै चुलीहरू, दोर्जी ह्लाक्पा, तिब्बत चीनको शिसापाङ्मा, जुगल, गौरीशङ्रदेखि रोलवालिङ हिमशृङ्खलाका थुपै्र चुलीहरू आफ्नै आँगनअगाडि उभिएर आपूmलाई अँगालोमा बाँध्न तत्पर रहेका जस्ता देखिन्छन्। बर्खाको बेलामा यहाँ सयौँ थरीका पूmलहरू र जडीबुटी पाइन्छन् भने हिउँदको समयमाभने साङतादेखिनै हिउँ जमेको हुन्छ । धेरै हिउँ झरेको बेला पोखरीनै हिउँले पुरिएको हुन्छ । आमा छोमेन बोन, शाक्त, शैव, हिन्दूर बौद्ध धर्मावलम्बीको तीर्थस्थल हुनुका साथै साहसिक पर्यटनको छोटोछरितो गन्तव्यस्थल हो ।

आमा छोमेनको अँगालोमा बाँधिएर आशीर्वाद लिएपछि पूर्वी धार समातेर गढी निस्कने योजना गरी समयमै झर्नुपर्छ । गढीको शेर्पा गाउँ पुग्न सकेमा खान र सुत्नका लागि समस्या पर्दैन । अन्यथा एक रात जङगलमा बास बस्नुपर्ने हुन्छ ।गढी गाउँ पुग्ने बेलामा मुटु थरथराउने भिरको बाटो भएर झर्नुपर्छ । यद्यपि फलामको बार भए पनि साँझ परेपछि यात्रा गर्नुहुँदैन । हिँड्दा मोबाइल खेलाउँदै फोटो हेर्न त झन् हुँदै हुँदैन ।
तातोपानी भन्सार कार्यालय (१,३०० मि.) देखि करिबतीन घण्टाको दूरीमा रहेको गढी यस क्षेत्रको ऐतिहासिकठाउँ हो । बागमबाट गढी पुग्न तीन घण्टा लाग्छ । त्यहाँ पुग्दा रसुवागढीको झल्को मेटिन्छ । सूचनापाटीमा दिएको जानकारी वि.सं. १९११ मा नेपालले तिब्बतमाथि विजय प्राप्त गरेपछि नेपालको उत्तर कमान्डिङधीरशमशेर राणाको नेतृत्वमा वि.सं.१९१२ मा यस गढीको निर्माण गरिएको थियो । गढी रहेको स्थानबाट खासाबजार प्रस्ट देखिन्छ । लोक जनश्रुतिअनुसार नेपाल तिब्बत युद्धकाबेला यस क्षेत्रबाट प्रहार गरेको तोप खासामा (तत्कालको गुम्बा)मा खसेको थियो ।

नजिकै भएर पनि अग्लो भिर, पहरो र भूकम्पीय क्षेत्रमा पर्ने भएकाले ठाउँठाउँमा झरेका डरलाग्दा पहिरो भोटेकोशीको आसपासमा रहेका छन् । विकट भएकाले जीवन कष्टकर अवश्य छ तापनि आमा छोमेनको यात्राले हजारौँ वर्षदेखि बसोबास गरेका मुख्यरूपमा शेर्पा र नेवार जातिसँग नजिकै रहेर उनीहरूको दुःख र सुखमा सहभागी हुँदा भिर र पहरा गहुँबारीमा परिणत भएको महसुस हुन्छ । त्यसपछि अग्ला पहाड, चराचुङ्गी, जङ्गली जनावर, घना जङगल, खर्क, लेक र अन्तमा आमा छोमेनको अगाँलोभरिको माया पाउँदा ती कष्टहरू हिमाली क्षेत्रको कुहिरोझैँ क्षणभरमा लोप हुन्छन् ।
त्यसबाहेक त्यहाँबाट पश्चिममा मनास्लुदेखि पूर्वमा गौरीशङ्करसहित चोयुसम्मका हिमालकाचुलीको ताँतीले आपूmलाई नजिकैबाट कसक्क मायाको अँगालोमा बाँध्ने हुनाले जो कोही पनि मन्त्रमुग्ध नभई रहन सक्दैन । यो क्षेत्र इतिहास, संस्कृति र साहसिक पर्यटनको लागि ठूलो सम्भाना बोकेको क्षेत्र हो । चार–पाँच दिनको फुर्सद मिलाए पुग्छ । हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि आजसम्म सबै नेपाली प्रकृतिपूजकनै हुन् । प्रकृतिलाई पूजा गर्दागर्दै विभिन्न संस्कृति र धार्मिक संस्कारको जन्म भएको हो । शेर्पा जातिले छोमेन (पोखरी–कुण्ड)लाई आमा भन्नु नै प्रकृतिलाई मूल तŒव मान्नु हो । राजधानीदेखि नजिकै रहेको आमा छोमेन पुगेर दुधे बालकझैँ आमाको छातीमा टाँसिएर अमृतपान गर्न पाउँदा प्रफुल्लित भई स्वर्गको अनुभूति नगर्न कस्ले सक्ला र ?
समाप्त


फागुन २७ २०७७ bishnu.nmdc@gmail.com

दार्म जिउलो धान पाक्दैन चङ्खेली छायाले

धन्यवाद सहित साभारः रचना साहित्यिक पत्रिका २०७८ वैशाख–जेठ अंक १७० मा प्रकाशितः

आधुनिक युग भनेर सिद्धार्थ गौतम (इ.पू.५६३–४८३)को युगदेखि मान्ने हो भने पनि उनको जन्म ई.पू. ५६३ पछि गणना गर्दा सन् २०२१ मा २,५८४ वर्ष पुगेको छ । नेपालको हिमाली क्षेत्र मुस्ताङतिर मानवको बसोबास दश हजार वर्षपहिले देखि भएको थियो भन्ने प्रमाण त्यहाँ भेटिएका गुफाहरूको अध्ययनबाट थाहा भएको छ । अझ धेरै खोज हुन बाँकी छ । बौद्धकालपछिका मानव सभ्यताका प्रमाण खोज्ने हो भने नेपालमा प्रशस्त भेटिन्छन् । त्यसको आधारमा मात्र भन्ने हो भने पनि हिन्दुकुश हिमालयदेखि पूर्व भुटान र दक्षिणमा कन्याकुमारीसम्म खस महाजातिका विभिन्न जातिहरू फैलिएको कुरा बालकृष्ण पोखरेलले ‘खस जातिको इतिहास’ मा सप्रमाण उल्लेख गरेका छन् । उनको त्यो पुस्तक मानव जातिकै एक महासागर हो । हिमाली उपमहाद्विप, मध्यपूर्व र मध्यएसियाको त त्यो प्रमाणित, प्रमाणसहितको वेद हो । नेपालीको लागि त त्यो पुस्तक महावेद हो ।


समयको विकासक्रममा प्राकृतिक प्रकोप, कठिनाइ, परिवारको सङ्ख्या वृद्धि, सुखी जीवनको चाहना आदिका कारणले बसाइँ सर्ने चलन प्राचीन कालदेखि आजका दिनसम्म निरन्तर चलिरहेको छ । त्यसमध्ये प्राचीन खसका सन्तान नेपाली पनि बसाइँसराईको इतिहास आदिकालदेखि आजसम्म छ । वर्तमान अवस्थामा नेपालीहरू विश्वको अधिकाङ्स मुलुकमा पुगेको आधारमा भोलिका दिनमा अन्य ग्रहमा मानिसको बसोबास भएछ भने नेपाली त्यहाँ ढिलो नगरी पुग्नेछन् । बसाइँसराईको कारण कैयौँ जातिले अर्को जातिसँग सहमिलन गर्नुपरेको, एक ठूलो जातिको विस्तार हुँदा सानो जाति विस्थापित हुनुपरेको कुरा समाजशास्त्रमा पढ्न पाइन्छ । त्यस्ता प्रत्यक्ष उदाहरण नेपालका माझी, कुसुण्डा, चेपाङ, हायु जातिको अवस्था हेर्दा हुन्छ । त्यसका अतिरिक्त मानिसको रूप, संस्कृति, परम्परा, धर्म, संस्कार, जात र भाषामा समेत परिवर्तन भएका उदाहरण पनि नेपालमा प्रशस्त छन्, अन्यत्र जानुपर्दैन । इ.पू. २००० तिर नै खस महाजातिको रूपमा प्राचीन स्वर्लोक (स्वर्गलोक वर्तमान–सिरिया), इजिप्ट, इरान, बेबिलोनिया आदि ठाउँमा विकास भएको थियो र त्यसका केही जाति पूर्व लागे । अन्यत्र खससँग सम्बन्धित चिह्न इतिहासमा मात्र सुरक्षित रहे तापनि वर्तमानमा लोप भए अर्थात् इरान, इराक, सिरिया, इजिप्ट, ग्रीसका जाति र भाषा, रूप र रङ्ग, धर्म र संस्कारमा अर्कै बने ।


संसारमा वर्तमानमा नेपाल मात्र त्यस्तो देश हो जहाँ आजभन्दा ४,००० वर्षपहिले मध्यएसियामा राज गरेको खस जातिको सन्तानले १००० वर्षपहिले करिब ३०० वर्षसम्म खस साम्राज्य कायम गरे । त्यो खस साम्राज्य पश्चिममा लद्दाख, पूर्वमा त्रिशुली, उत्तरमा कपिलास (कैलाश जहाँ खस कपीस बस्थे) र दक्षिणमा शाक्य (खस) वंशीय बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीसम्म फैलिएको थियो । त्यो पश्चिममा ग्रीसदेखि पश्चिम एसिया, मध्ये एसिया, मध्येपूर्व, अरब लगायत हिमालय उपमहाद्विपमा रहेका खस जातिका सन्तानले गर्व गर्ने विषय हो । किनभने खसकै नाममा अन्यत्र खस जाति हराएर गयो भने नेपालमा मात्र बाँकी रह्यो । आज नेपाल मात्र त्यस्तो देश हो जहाँ खस भषा, खस संस्कृति, खस जाति जीवित मात्र होइन भाषा, संस्कृति र जातिगत रूपमा नै जीवन्त छ, व्याप्त छ ।


खस साम्राज्यको राजधानीवरपरको मुगु जिल्लाको उत्तरी गाउँमा मैले पदयात्रा गरिरहेको थिएँ । त्योे मेरो लागि ठूलो गर्वको विषय हो । म हिँडिरहेको बाटोमा भेटिने जोकोहीले पनि आपूmलाई सगौरव आपूm खस भएको, गाउँ र पखेरा खसान भएको र आपूmले बोल्ने बोली खस भएको बताउँछन्, जसरी मलाई मुगुमका लामाले आपूmहरू खस लामा भएको बताएका थिए, त्यसबारे जनमत मासिकको नियात्रा विशेषाङ्कमा लेखेको छु । त्यस्तो गौरवपूर्ण ठाउँमा यात्रा गरिरहेको बेला म भने दुःखी भएको छु –अत्यन्त । म यस अर्थमा दुःखी छु कि आज खसकै ती सन्तानहरू जो ठूलो पदमा आसिन छन्, जो सुकिलामुकिला छन्, जो उनले आपूmलाई खस भनेको सुन्दा जात गएको महसुस गर्छन् र आफ्नै रगतको नातालाई कतै पावई क्षेत्री अथवा कतै मतवाली क्षेत्री भनेर होच्याउँछन् । त्यति मात्र होइन, त्यस्तै परेमा निमोठनामोठ पार्न पनि पछि पर्दैनन् ।


मुगु जिल्लाको थार्प, रुगा, सदरमुकाम गमगढी पूर्ण जर्जर, सुख्खा थियो । त्यहाँ न्याउलीको विरह गीत र काकाकुल तीर्खाको चित्कार आइरहन्थ्यो । ती भिराला फुस्रा पखेरामा कालो धुले हावा हुइँहुइँ आवाजका साथ उडिरहन्थ्यो । तर मुगुको पश्चिमोत्तरमा रहेको वामगाउँ देखि भने फाट्टफुट्ट रूख, बिरुवा, खेत र बारीमा गहुँखेतीसहित हरियाली देखिन थालेको थियो । हरियालीले गर्दा चराचुरुङ्गीको चिरबिर पनि सुनिन्थ्यो । हामी फरिपाटा नाघेपछि घाचौरमा पुग्यौँ । त्यसपछि चंखेली पुग्ने बेलासम्म लालीगुराँसको वनको बाटो हिँडियो । सानो वन भए पनि त्यहाँ राता र गुलाबी रङमा फुलेका लालीगुराँसका पूmलले वन ढपक्कै ढाकेको थियो । ठाउँठाउँमा घाँसे चौरमा भेडाको बथान घोडाका फुर्तिला बछेडा चरिरहेको देखिन्यो । हामी खुला चौर भएको चङ्खेली लाग्ना (भन्ज्याङ) पुग्यौँ । यो लाग्ना ३,६०० मिटरको उचाइमा रहेको छ ।


चंखेली पहाड लाग्नाबाट नजिकै देखिएका थिए । चंखेली पहाड रारा जत्तिकै मुगाली जनताका गौरव हुन् । गमगढीबाट हेर्दा मुगु कर्णालीको तीरबाट उठेको जस्तो नजिकै देखिने ती जुम्ल्याहा चंखेली पहाड निकै सुन्दर देखिन्छन् । गाउँले हिँडाइमा गमगढीबाट चंखेली लाग्ना पुग्न एक दिन लाग्दोरहेछ । तिनको ऐतिहासिक, पर्यटकीय, र प्राकृतिक महŒव आफ्नो ठाउँमा छँदैछ । चंखेली लाग्नाबाट पश्चिमतिर रहेका ती पहाड क्रमशः ४,४०८ मिटर र ४,५८७ मिटरको उचाइका छन् । आमाडब्लम हिमालको चित्र रहेको रुपियाँ एकको नोटको पहाडलाई मुगालीले चङ्खेलीको चित्र भन्ने भ्रममा पनि परे, केही समय । त्यसरीनै सम्मान दिनुपर्ने सम्पत्ति हुन् ती पहाड । तर दिईदैन । ती दुई पहाडसँगै त्यसको काखका ४,००० मिटरको उचाइमा अर्को पहाड पनि रहेको छ । चङ्खेली लाग्नादेखि नजिक पूर्वतर्फ हुम्ला डाँडाको दक्षिण काखमा तिन्ह दह, दुधिया दह, जिगिल्या दहसहित अन्य छ–सातओटा गोसाइँकुण्डका जस्ता अति नै मनमोहक दहहरू रहेका छन् । त्यहाँ छायानाथमा झैँ जनैपूर्णिमामा मेला लाग्दोरहेछ । चंखेलीबाट हुम्लातिरका पञ्चमुखी हिमालसहित बडो मनोरम दृश्य देखिन्छ । चङ्खेलीमा आरोहण गर्न कठिन पनि छैन । प्रचारप्रसार गर्न सकेमा र आवागमन सहज भएमा यो मुगुको रारा तालपछिको पर्यटकीय गन्तव्य हुनेछ ।


छायानाथभन्दा नजिक भएको र बाटोमा वामसहित धेरै सुन्दर, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक रूपमा धनी गाउँ भएकाले चंखेली डाँडा स्वदेशी र भारतीय पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र बन्नेछ । यो क्षेत्र ग्रेट हिमालयन ट्रेलमा पनि परेको हुँदा विदेशी पर्यटक पनि यो बाटो हिँड्छन् । मुगुको पर्यटन विकासका लागि भने आन्तरिक र भारतीय पर्यटकलाई ध्यानमा राखेर योजना गर्नुपर्ने देखिन्छ । वि.सं. २०७४ मा मैले मुगुम पुगेर चङ्खेली हुँदै सिमकोट क्षेत्रको पदयात्रा गर्दासम्म बस्न र खान पाइने ठाउँ थिएनन् । अति नै चोखो, मानिसको भिडभाड नहुने, प्रकृतिको राज भएको, ४,०००–५,००० वर्षपहिलेदेखि बसोबास गरेका खस जातिका पुर्खाहरूको बसोबास भएको, हिमताल र नदीहरूको कारणले यो क्षेत्र पर्यटकका लागि अति नै चाखलाग्दो, मनमोहक र उत्कृष्ट गन्तव्यमा पर्छ । त्यसको लागि स्थानीय निकाय, मुगु जिल्ला र कर्णाली प्रदेशको ध्यान भने पुग्नैपर्छ ।
हामी चङ्खेली पुग्दा मौसम सफा थियो । हुम्लातिरका हिउँले भरिएका पहाडहरू लहरै उभिएर हामीलाई लालीगुराँसका पूmलले स्वागत गरिरहेका थिए । चंखेली लाग्ना, चंखेलीको फेदतिर भेडा, घोडा चरिरहेका थिए । वरपरको वन लालीगुराँसका पूmलले ढपक्कै ढाकेका थिए । हामी चङ्खेली लाग्नाको त्यो सुन्दरता र लोभलाग्दो वातावरणमा केही बेर विश्राम ग¥यौँ, रमायौँ र देवकोटाबाडातिर लाग्यौँ । त्यस बेला पानधारकी युवतीले गुनगुनाएको एउटा लोकगीत यस्तो थियो ः


दार्म जिउलो धान पाक्दैन चङ्खेली छायाले
मौरी रिङ्छ पूmलका बारी म रिङ्छ मायाले ।

उँदो हट्दो हिँडो करनाली उँभो हान्चो भुल्का
लाग्न्यौँदो लाग्दैन माया, नलाग्न्यौ दे उल्का ।


त्यस दिनको यात्रा भिर र सुख्खा विहिन भएकाले असाध्यै सजिलो थियो । सामान्य उकालोओरालो र तेर्सो मात्र । बाटोमा गाउँलेकासाथै रूख, बिरुवा र गहुँखेती देखिन्थ्यो । हामी देवकोटाबाडा पुग्ने योजनामा थियौँ । त्यो बाटोको वरपर हामीले लालीगुराँस, खस्रु र सल्लोको वन, जिउला (खेत), बारी र भुवा (खरवारी), भिराला पखेरा, मठ, देउली, ठूला–साना गुजमुज्ज वाम जस्ता गाउँहरू, दाउरा, मल बोक्दै गरेका दिदीबहिनीहरू, भेडा र घोडा चराउँदै गरेका गोठाला दाजुभाइ भेट्यौँ । बाटोमा गर्खानजिक सानो शिशु काखमा चेपेकी एउटी नारीले उनको खुट्टामा पाकेको घाउ देखाउँदै ‘औषधी छ कि’ भनेर सोधिन् । मसँग कपास र बेटाडिनको झोल मात्र थियो । त्यसमध्ये केही मैले मुगुम जाँदा रेउसा बगरमा त्यस्तै घाउको उपचारका लागि दिएको थिएँ । त्यहाँ पनि मैले उनको घाउ सफा गरेर बेटाडिन राखिदिएँ । मेरो यात्रा पनि सकिन थालेकाले मलाई आकस्मिक उपचारका लागि राखेर उनलाई चार दिनलाई पुग्ने गरी सानो सिसामा राखिदिएँ । वनमा दाउरा काट्दा बन्चरो चिप्लेर उनको दाहिने खुट्टाको बुढी औँलानजिक गहिरोसँग काटेको रहेछ ।


बिदा हुने बेलामा मुसुक्क मुस्काउँदै उनले “नसस्ते सर” भनिन् । मैले पनि ‘नमस्ते’ भनेँ । सामान्य घाउचोटको समेत उपचार पाउन नसकी पीडा खपेर बस्नुपर्ने यहाँका मानिसहरुको नियति देख्दा आफैंलाई धिक्कार लाग्यो । काखको शिशुलाई उनले दुध चुसाउँदै थिइन् । उनले टाउकोमा पातलो रुमाल बाँधेकी थिइन् । त्यसमाथि ऊनको ठूलो पछ्यौरा ओढेकी थिइन् । मैले वामका गाउँलेबारे खुलामञ्च डट कममा प्रकाशित भएको संस्मरणमा उल्लेख गरेझैँ उनको अनुहार पनि चिल्लो कालो भएको थियो । त्यो वास्तवमा हावासँगैको कालो धुलो अनुहारमा परेर टाँसिदाटाँसिदै पत्रपत्र परेर कालो भएको थियो । उनले नाकमा मुन्द्री र तितेपूmल आकारको ठूलो पूmली लगाएकी थिइन् । घाँटीमा टमक्क कसिएको एक इन्चजति फराकिलो पहेँलो, रातो र निलो मिसाएर उनेको पोते बाँधेकी थिइन् । त्यससँगै कालो चोलोमाथि वक्षस्थलसम्म झरेको कालो पोते पहिरेकी थिइन् । पश्चिमतिरका तिलहरीमा पोतेको बीचमा सुन राखेर तिलहरी बनाएझैँ त्यता सुनको ठाउँमा चाँदीको सिक्काजस्तो तर त्यसभन्दा ठूलो आकारको सिक्का राखेको तिलहरी सबैले पहिरेको देखिन्थ्यो । फाटेको घरेलुको घुरमैलो धोतीमाथि कम्मरमा सेतो पटुका बाँधेकी थिइन् । मैले औषधी राखिदिएपछि खुसी भएर मुस्काउँदा उनका माथिल्ला दुईटा दाँत नभएको थाहा भएको थियो । उनका दुवै आँखाका छेउ मुजा परेको प्रस्ट देखिन्थ्यो । उनी मात्र बत्तीस वर्षकी थिइन् । उनको काखमा रहेको चौथो सन्तान थियो । उनका पति कामको खोजीमा भारतको नैनीताल गएका थिए ।


दिनको रिमरिम उज्यालोमा देवकोटाबाडा नजिकको गाउँमा पुग्यौँ । त्यहाँ बिजुलीबत्ती थिएन । सुत्ने कोठा पनि थिएन । खाना खाइसकेपछि अँगेनानजिक भुईंमा सुत्नुपर्ने थियो । मैले म्याट्रेस बोकेको थिइनँ तर स्लिपिङ ब्याग भने थियो । त्यो साँझ अति नै कष्ट भयो । त्यहाँ घारबाट बाहिर निस्कँदा मौरीको झुण्ड जति बाक्लो हुन्छ हो त्यत्तिकै बाक्ला झिँगा थिए । झोला भुईंमा राख्न नपाउँदै ती शरीरभरि भुनभुनाउँदै ओइरिए । म अत्तालिएँ । मेरो मित्र चतुरसिंह आँखा र ओठतिर झुण्डिएका झिँगालाई धपाउँदै थिए । म झोला बोकेर त्यो घरभन्दा केही पाइला तल झरेँ । त्यो घर भएको ठाउँ दुवैतिरबाट उठेको पहाडको साँघुरो धारमा थियो । झुक्किएर लड्ने हो भने बल्ड्याङ खाँदै ६००–७०० मिटर तल पुगिन्थ्यो जुन मैले भोलिपल्ट बिहान उज्यालोमा देख्दा तर्सेको थिएँ ।


त्यहाँ नजिकै स्कुल पनि थियो । तलमाथि भएका अन्य एक–दुई घरमा बास छ कि भनेर सोध्यौँ, बास बस्न र सुत्न मिल्ने त्यो घरबाहेक अन्य उपाय थिएन । त्यसैले त्यही घरमा बस्ने निर्णय ग¥यौँ र झोला राख्यौं । राति अँध्यारो भए तापनि घाममा लगाउने चस्मा लगाएँ । पातलो गम्छाले अनुहार ढाकेँ । मसिनो मैनबत्तीको मधुरो उज्यालोमा घुँडामा अनुहार जोतेर बसेँ । मैले चिया खान भनेर मागेको थिएँ । चिया हाल्दानहाल्दै झिँगाले गिलासमा पौडी खेलिहाले । पसल्नी बहिनीले ती झिँगा फालेर दिइन् । मेरो हातमा आइपुग्दा अरू झिँगाले मौका छोपे । मैले त्यो चिया पिउन सकिन ।


अर्को त्यस्तै स्मरणीय घटना भयो । अवस्थाको वर्णन गर्दा मैले कसैलाई मर्म दिन खोजेको होइन । त्यसो हुन गएमा माफि चाहन्छु । खाना खाने बेला भएको थियो । ठीक त्यसै बेला त्यही मसिनो मैनबत्ती पनि सकियो । मैले टर्चलाइट बालेँ । त्यस दिन पनि हामी करिब १० घण्टाको यात्रा त गरिसकेका थियौँ । भोक, तिर्खा र थकाइ कति लागेको थियो होला त्यसबारे के भनूँ र ? मसँग भएको सुख्खा खाना वा बिस्कुट सकिएको थियो । जसरी भए पनि खाना खान सके हुने थियो भन्ने सोचेको थिएँ ।


चतुरसिंह वि.क. जो मसँगै मुगुम पुगेर फर्केका थिए उनलाई मैले खाने बेलामा टर्चलाईट बाल्न र मेरो क्यापले झिँगा धपाउन भनेँ । पसले बहिनीले खाद्य संस्थानले वितरण गरेको मक्किएको मोटो चामलको भात र आलुको तरकारी पकाएकी थिइन् । भातको बास्नाले नै आधा पेट भरिए जस्तो भएको थियो । दुर्गमको यात्रामा बाँच्नको लागि जस्तोसुकै दुःख, कष्ट पनि व्यहोर्नुपर्छ । मानिस भोकभोकै कति दिन पहिरोमा परेका हुन्छन्, हिउँमा पुरिएका हुन्छन् र पनि त बाँचेका हुन्छन् । नेशनल ज्योग्राफीको आयोजनामा यात्रा गरेका यात्रीले यात्रामा किराकिरी, माउसुली, जे भेटे पनि खाँदै हिँडेको टेलिभिजनमा देखाएको जस्तो सबै कुरा सम्झँदै खाना खाने निर्णय गरेँ । अँध्यारो भएकाले झिँगा भातको गाँससँगै मुखमा जाने हो कि भन्ने डर मनमा थियो ।


हाम्रो योजनाअनुसार उनले बत्ती बाल्दै क्यापले झिँगा धपाउन थाले । मैले एक गाँस भात मुखमा के लगेको थिएँ झिँगा सँगसँगै भित्र छिरे । मलाई असह्य भयो । म बाहिर निस्केँ । मैले चिया पसलकी युवतीसँग मैले झिँगा धपाएर खाना खान नजानेकोमा अथवा नसकेकोमा माफी मागेँ । त्यसदिन खच्चडको धेरै समुह ओहोर–दोहोर गरेको, खच्चडको गोवरमा झिँगा भन्केका र खाजा खाने खच्चड गोठालाको पनि उत्तिकै भिँड भएकाले अघिल्लादिनभन्दा त्यो साँझ झिँगा बढी भएको उनले स्वीकारिन् । त्यो रात स्लिपिङ ब्यागभित्र छिरे पनि र दिनभरको थकाइ भए तापनि निदाउन सकिनँ सिवाय एक घण्टा बिहानीपख । –समाप्त–

ऊ ढलेको छैन

(सबैलाई थाहै छ, मृत्यु निश्चित छ । कुनै मृत्यु त्यस्ता हुन्छन् जस्लालाई पत्याउँन कठीन हुन्छ । युवराज पोखरेलको मृत्युले धेरैलाई झस्कायो, स्वीकार गर्न सकिएन । समयको गतिसँगै परिवारजन सहित सबैले सत्य स्वीकार गर्न बाध्य हुनै पर्छ । उहाँको सम्झनामा समर्पित कविता ।)

हेर न, मानिसहरू भन्छन् ‘ऊ ढल्यो’
मानिसहरू भन्छन्, ‘ऊ ब्रह्मनालमा सुत्यो’
मानिसहरू भन्छन्, ‘ऊ त चितामा भष्म भयो ।’

तर म भन्छु,
ऊ ढलेको, ब्रह्मनालमा सुतेको, चितामा भष्म भएको छैन
त्यो त मात्र भौतिक तत्व हो ,
यथार्थमा ऊ ढलेको छैन ।

किनभने,
ऊ त सतीसाल हो ठिङ्ग उभिइरहन्छ, ढल्दैन
ऊ त तिम्रो र मेरो मुक्तिको झण्डा हो
अन्यायका विरुद्ध सिंहझैँ गर्जिरहन्छ, ढल्दैन
ऊ त स्वाभिमानको धवलागिरि हिमाल हो
युगौँयुगसम्म गौरवका साथ मुस्काउँदै उभिनै रहन्छ
ऊ त तराईको विशाल फाँट हो
धानका बाला बनेर लहलह झुलिरहन्छ
ऊ त पहाडको भञ्ज्याङ र चौपारी (चौतारी) हो
शीतल हावा बनेर निरन्तर बगिरहन्छ
ऊ त हिमालको लालीगुराँस हो
राताम्मे भएर दुनिया हँसाउँदै युगौँयुगसम्म फुलिरहन्छ
ऊ त प्रेमको प्रतीक हो
कोमल प्याउली पूmल बनेर प्रेमका पखेराहरूमा फुलिरहन्छ ।


त्यसैले म भन्छु, ऊ ढलेको छैन ।
उ… हेर त तिम्रो अघिल्तिर
श्रीअन्तुको सूर्योदय भएर झुल्केको देखेनौँ र ?
उ… हेर त तिम्रो मुटुको नसानसामा
यादहरूको रक्त सञ्चार गर्दै
तिमीसँगै हाँसिरहेको थाहा पाएनौ र ?
तिमी ढुक्क हौ, ऊ तिमीसँगै छ, ऊ ढलेको छैन ।
उज्यालो मुहार पारेर मुसुक्क मुस्काउँदै
तिम्रै अगाडि उभिएर तिमीसँगै हातेमालो गरिरहेछ
तिमी ढल्न खोज्दा
तिमीलाई हौसला दिँदै सगरमाथा चढाइरहेछ
मैले भनेको विश्वास लाग्दैन भने
तिमीले आपूmलाई साक्षी राखेर सोध त
के ऊ तिम्रो हृदयभित्र बास बसेको छैन र ?
त्यसैले, हे मान्छेहरू तिमी भ्रममा नपर
ऊ ढलेको छैन ।


२४ फागुन ०७७