हलीबा

धन्यवाद अभिब्यक्ति पूर्णाङ्क २०७, कात्तिक–मङ्सिर २०७७
हलीबा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली


पैँतालीस वर्ष पहिलेको कुरा हो । त्यो वर्ष असार २३
गतेबाट सिमसिमे पानी पर्न थाल्यो । २४ गते बिहानदेखि
झमझम ठूलै पानी प¥यो । छुची (कसारे माटोको ढिस्को)
वरिपरि र खाँदको ढाँवे गरामा पानीको मुल फुटेको थिएन ।
स–साना सुर्काका कुरिला दुधे मकै कौवाले खान थालेका
थिए । घोगाको जुती कालो भएका मकैका तीनवटा बोटहरू
जरैसँग उखेलेर खेतका झाँक्री, कुलाईनी (कुलदेवता) र
रास्कोट देवीथानकी देवीलाई सम्झेर नजिकको छुची को कुनामा रहेको
झाँक्रीको थानमा चढाएपछि बल्ल मकै पोलेर खाने चलन थियो । केटाकेटी,
बुढापाका, सासूबुहारी सबैजना हरिया मकै भनेपछि हुरुक्कै र भुतुक्कै हुन्थे ।
तराइतिर जस्तो बाह्रै महिना त्यहाँ मकै उब्जन्नथ्यो । सबैभन्दा पहिले जसको
खेतमा मकै पाक्थ्यो त्यतैका कौवा र घरका केटाकेटीका लागि त दशैँ आएझैँ
नै रमाइलो आउँथ्यो । त्यसैले ती नयाँ मकै दुई–चार घोगा, पुड्कापुड्की भन्दै
चाख्दाचाख्दै सकिन्थ्यो । मानिसलाई त्यस्तो चाख हुन्थ्यो भने हरिया मकैका
हरिया डाँठ भैँसी र गोरुलाई पनि उत्तिकै रसिलो हुन्थ्यो । सबैका खेतमा मकै
पाक्न थालेपछि भने कसैले मरिहत्ते गर्दैनथे ।

ढाँवमा मुल नफुटेको बेला भल छोपेर खेतमा रोपाइँ गर्थे । भोर्लाको
पातले सापेको सेउ ओढेर, ठूलो कोदालो र कोराहा लिएर धर्मभक्त पाध्या
भल छोप्न ढाँवातिर झर्न ठीक्क परे । छोरा राजभक्तलाई “रास्कोट जा र
हलीबालाई भोलि बिहान छिट्टै झर्न भन् । भल छोपेर हिल्याउन प¥यो” भनी
अह्राए । भर्खर खोरियाबाट लुछुप्पै भिजेर घाँस लिएर आएकी राजभक्तकी
आमालाई “ गोरुलाई अलि धेरै घाँस हालिदे । म खेततिर झरेँ” भन्दै धर्मभक्त
काँधमा कोदालो, कम्मरमा आँसी र खुर्पेटो भिरेर र दाहिने हातले कोराहा
टेक्दै निस्के ।
तामाको गाग्री र पानी भर्ने अम्खोरा निकाल्दै डोकामा राखिन् । छोरा
राजभक्तसँग नभिजेको नाम्लो मागिन् । भिजेका लुगा नफेरी आफ्नै धुनमा–
“कति हतारो भ’को हो यो मुन्छेलाई ? पाँच दिनपछि खेत रोपे त मकै पनि
पोलेर खाने हुन्थे । केटाकेटीले हरिया मकै भनेपछि मामाघर जानेभन्दा हत्ते
गर्छन् । उनीहरूको रहर मेटिन्थ्यो । आपूm पनि हरिया मकै भनेपछि भुतुक्कै
हुने हो । पचास मुरी खेत रोप्न भएझैँ आत्तिनुपर्ने ।” एक्लै फतफताउँदै गाग्री
डोकोमा राखेर आमा पधेँरातिर झरिन् । त्यसबेलासम्म बुढा तीनकान्ला तल
झरिसकेका थिए । बुढाले नसुने पनि बुढीले आफ्नो कुरा घरवरपर सुनाइन् ।

राजभक्त पनि हलीबालाई बोलाउन रास्कोटतिर उकालो लाग्यो । नेटा
भन्ज्याङभन्दा वरपरको बारी र खरबारीलाई रास्कोट भनिन्छ । भन्ज्याङको
चार कान्लामाथि देवीको एउटा सानो मन्दिर अहिले पनि छ । पर्वत राज्यको
बेला चार नम्बर पर्वत अन्तर्गत पैयूँकोट, रास्कोट, लुरिङ्कोट, गोल्र्याङकोट
रहेका थिए । हतियार राख्न र देवीपूजा गर्न त्यो मन्दिर स्थापना गरिएको
थियो । दशैँमा घटस्थापना गरी बलि दिने चलन अझै छ । पहिले त दशैँको
बेला त्यहाँ मेला नै लाग्दथ्यो । लुरिङकोट पञ्चबल लिएर जाने बराचौर,
रानीपानी र वाहाकीका गाउँले पनि रास्कोट खड्कादेवीको परिक्रमा गरी
जान्थे । चार–पाँच गाउँका मानिस त त्यहीँ सानो देवीथानमा भेला हुन्थे ।
केटाकेटीका लागि त दशैँ पहिल्यैदेखि आएको हुन्थ्यो । बलि दिने नवमीको दिन
पञ्चबल (पञ्चबलि) लैजाने घरपरिवारले पञ्चैबाजा बजाउँदै, नाच्दै लैजाने
भएकाले त्यो दिन केटाकेटीलाई टीकाको दिनभन्दा बढी रमाइलो हुन्थ्यो ।
पञ्चबलिमा त्यहाँ प्रायः बोका, पाडो, कुखुरा, परेवा (उडाउने) र कुभिण्डोको
बलि दिइन्थ्यो । पञ्चबल धेरैजसो भाकल गरेको परिवारले लैजान्थे ।
नेटा भन्ज्याङभन्दा माथि ढल्के परेर बसेको एउटा गर्गरे पखेरो छ ।
वरपर अन्य त्यस्तै भिराला खरबारीका पखेरा रहेका छन् । त्यो पखेरोमा
खेतीपाती गर्दैनथे । त्यही पखेरोको सिरानमा एउटा सानो छ–सात घर भएको
दमाई गाउँ थियो । त्यो ठाउँ ढुङग्यान भएकाले खेतीपाती राम्रो उब्जन्नथ्यो ।
उनीहरूको मुख्य पेसा कपडा सिउने, हली बनेर बाहुन, क्षेत्री र गुरुङको घरमा
हलो जोत्ने र विवाह एवं चाडपर्वमा नौमती बाजा बजाउनु थियो । रास्कोटका
नौमती बाजाको ख्याति त्यसबेला वरपरका छिमेकी जिल्ला स्याङ्जा, गुल्मी
र बागलुङसम्म पुगेको थियो । उनीहरूको एक–दुई सुर्का बारी भए तापनि
अरूको घरमा हली बनेर, लुगा सिएर र बाजा बजाएर जीविका चलाउँथे ।

पानी झमझम परिरहेको थियो । “यो बाहुनलाई कति हतार हुन्छ
कुन्नि ! जमिन गलेकै छैन । धानको बीउ पनि सानै छ ।” राजभक्तलाई दे
ख्नासाथ धनबहादुर दमाईले चिलिममा हालेको भुसाहा तान्दै कराउन थाले ।
“हेर ! भिजेर निथ्रुक्कै भएछन् । आगो ताप्न भित्र पस्न भएन । लौ, पिँढीमा
बस ठूलाबाउ (ठूलाबाबु)” भन्दै हलिनी आमाले नयाँ पिर्के गुन्द्री पिँढीको
छेउमा राखिदिइन् । राजभक्त गुन्द्रीमा थचक्क बस्यो । वरपर हे¥यो । त्यहाँ
लिपपोत गरिएको थिएन । आँगनको डिल र जुठेल्नोवरपर पशु र केटाकेटीको
फोहोर छरपस्ट देखिन्थ्यो । डिलमुन्तिर ठूलो माउको वरपर दश–बाह्रवटा
सुँगुरका छाउराहरू खेलिरहेका थिए ।

“हलिनीआमा आँगनमा किन फोहोरो छ नि । बिहान दैलो लिपेर आँगन
बढारेको होइन र ?” राजभक्तले सोध्यो ।
“ठूलाबाबु, बाहुनको जस्तो हामी दमाई जातिले सधैँ दैलोपोतो कहाँ
गर्नु र ? कहिलेकाहीँ त मैले सफा गर्छु । यी सुँगुर र केटाकेटीले फोहोर
गर्छन् । अर्काको मेलामा नगई बिहानबेलुका अँगेनोमा दाउरा बल्दैन । दिनभर
काम गरेर बेलुका घर फर्कँदा अन्न ल्याएर बल्ल आगो फुक्ने हो । थकै
लाग्छ । पानी पधेँरो टाढा छ । भोलिपल्ट यसो आँटोपिठो खाएर फेरि मेलामा
जानुपर्छ ।” हलिनीआमाले भनिन् ।

“हलीबाले हलो जोत्दा नछोइने । हलिनीआमाले टालेका थाउनामा
सुत्न हुने । उनले सिएका दुधे भोटो, दौरा लाउन हुने, उनीहरूले खेतबाट
धान, बारीबाट मकै बोकेर ल्याएको खान हुने तर उनीहरूसँग छोइयो भने
पानीको छिटो हाल्नुपर्ने । उनीहरूलाई बाहिर पिँढीमा बसालेर खान दिनुपर्ने ।
किन होला ?” राजभक्तले मनमनै प्रश्न ग¥यो । अहिले छोइछिटो हाल्ने चलन
कालीवारि र कालीपारि सबैतिर हटेको छ । रास्कोटका सबै घरआँगन सफा
र चिटिक्क परेका छन् । दमाईका छोराछोरी स्कुल जान थालेका छन् । दमाई,
सार्की, कामी, क्षेत्री, बाहुन, घर्ती, गुरुङ, कुमाल मिलेर सँगै रमिता हेर्ने, मेला
जाने, खाजा खाने, रक्सी पिउने गर्न थालेका छन् । घरभित्र आईजाई भने अझै
गरेका छैनन् । हिमालचुलीमा पहिलो झुल्का परेझैँ अग्लो रास्कोटको त्यो
गाउँमा अहिले घामको झुल्को बाहुन गाउँमा भन्दा पहिल्यै पर्न थालेको छ ।
हलीबाले चिलिमको भुसाहा स्वाट्ट ताने । पाँच–छ पटक खोके ।

आँखा मिचे । भुसाहाको खरानी पिँढीको डिलमा घोप्ट्याए, त्यसको अँगार
चिलिमको टाउकोले निभाउँदै “आज स्कुल जाने होइन ठूला ? किन वाँ’ परेर
टोला’को ? तिम्रा बा’ले के भन्न भनेर पठाका हुन ?” भन्दै सोधे ।
राजभक्तले रातोपिरो हुँदै भन्यो– “हलीबा, भोलि बिहान छिट्टै आउनु रे ।
बा भल थुन्न खेतमा जानु भा’छ । गोरु पनि घस्याएको छ । नारा र जुवा
लिएर झर्नु रे । हलो गोठमा नै छ ।” राजभक्तले हलीबालाई सबै कुरा भन्यो ।
हली र हलिनीआमाले पनि बराजुको छोरा भनेर अति नै माया गर्थे । त्यसबेला
सबैले सबैलाई उमेर, थान र मानअनुसार आदर र सम्मान गर्थे । आदर र
सम्मान आजकल भने नझुल्कने गरी अस्ताएर गयो ।

“खेतबारीमा हलो जोत्ने हली, बाँझो फुटाल्ने गोरु र वर्षभरि खाने
अन्नबाली उमार्ने खेतबारीलाई माया गर्नुपर्छ । यिनीहरूलाई माया गरिनस्
भने भोकै मरिन्छ ।” राजभक्तका हजुरबाले उसको बुबालाई भनेको उसले
सुनेको थियो ।
“ल तिमी जाऊ । तिम्रा बा आत्तिन्छन् मात्रै । मकै पाक्न दिएको भए
मेरा केटाकेटीले पनि खान पाउँथे । यस पटक पानी ढिलो प¥यो । मूल फुटेन ।
खेत त रोप्नैप¥यो । अँ, आमालाई मासको दाल पकाउन भने । खुर्सानी मैले
लिएर आउँला ।” भन्दै हलीबा उठे । हलिनीआमा पनि भित्र पसिन् । राजभक्त
नेटाबाट ओरालो लाग्यो ।

राजभक्तकी आमाले बिहानै दैलो लिपेर पधेँराबाट दुई खेप पानी
ल्याइन् । डोको बोकेर खरबारीमा पुगिन् । एक डोको घाँस काटेर ल्याइन् ।
घाँसको डोको गोठमा राखेर घरभित्र पसिन् । हली आउने बेला हुन थालेको
थियो । उनले दुई मुखे चुलोमा दाल र भात पकाइन् । अँगेनोमा दुध तताइन्
र छेउमा राखिन् । कराहीमा ढिँडोको पानी बसालिन् ।

त्यो बिहान धर्मभक्तले पनि भकारो सोहोरे । कुँडो पकाएर गोरु र
भैँसीलाई खुवाए । भैँसी दुहे । भैँसी र गोरुलाई टाट्नोमा घाँस हालिदिएर घाँस
काट्न गएका थिए । उनी हलीसँगै आँगनमा आइपुगे । ससुरालाई भान्सामा
बोलाउँदा धर्मभक्तलाई नुहाउने पानी राखिदिइन् । पद्मभक्तले खाएर उठेपछि
हलीलाई ढिँडो, भात, दाल, तरकारी पिँढीमा राखिदिइन् र धर्मभक्तलाई लुगा
फेर्न भनिन् । सबैले खाएपछि हलीले हलो र जुवा बोके । राजभक्त र हली
गोरु लिएर सँगसँगै गए, धर्मभक्त उनीहरू भन्दा अगाडि लम्कँदै गए ।
राजभक्तकी आमाले खाइवरी जुठेल्नोमा भाँडा माझिन् । दिउँसोका
लागि हरिया मकै उसिन्न राखेकी थिइन् । हलीलाई फापरका तीनवटा रोटी
पनि हालिन् । खेतमा लगेको फापरको रोटी त धर्मभक्तले पनि खान्थे ।
खाजा पनि ठीक्क पारिन् । केश बाँधेको डोरी नफुकाईकन तोरीको तेल
टाउकामा घसिन् । कार्इंयोले अलिअलि कोरिन् । अलिकता रातो सिन्दुर
सिँउदोमा राखिन् । गाउँका आमाहरूले पनि नाकको मुन्द्री फुकालिसकेका
थिए त्यसबेला । उनले पनि नाकमा फुली र कानमा साना माडबरी मात्र
लगाएकी थिइन् । हली, बाउसे, रोपारी र ससुराको अर्नी, पानी खाने अम्खोरा
डोकोमा राखिन् । घरको दैलो घुरुक्क पारेर जोडिन् । गोठतिर हेरिन् र
भैँसीलाई घाँस थपिदिइन् । पर्ममा बोलाएका अरू तीन रोपारीहरू सँगै डोको
बोकेर खेततिर झरिन् ।
“हेर्नु न नानी, आज म उठ्दा उज्यालो भएकै थिएन । तैपनि धन्दा
सक्दा यसबेला भयो ।” उनले नन्द पर्ने एक रोपारीलाई भनिन् ।
“दिदीले भएर त्यति काम भ्याउनुभयो, म रोपाइँको दिन त घाँस
काट्न मरे पनि जान्नँ । दैलोपोतो, पँधेर, भिजेका लुगा यसो पछार्नैप¥यो ।
कुटनपिसन, खाना र अर्नी बनाउने, केटाकेटीलाई खुवाउने, यसोउसो गर्दागर्दै
बिहान त गैहाल्छ । दिदीले त एक डोको घाँस काटेर त्यति काम गरेर, अर्नी
बनाएर ठ्याक्कै हामीलाई भेट्टाउनुभयो । मैले काँ सक्नु नि दिदी” अर्की रोपारी
देउरानीले भनिन् । राजभक्तकी आमाले यस्सो बोल्न पाएको त्यहीँ बाटोमा
हिँड्दै गर्दा थियो । नत्र एकै पल पनि उनलाई फुर्सद थिएन । मेसिनले झैँ
एकाबिहानैदेखि काम गरेर मेलामा जाँदै गर्दा बल्ल नन्द र देउरानीसँग कुरा
गर्न भ्याएकी थिइन् ।
त्यो दिन अर्नी खानेबेलासम्म पानी प¥यो । अघिल्लो दिनदेखिको भल
जम्मा गरेको हुनाले गरो हिल्याउन पानी मनग्गे थियो । अरू वरपरका कसैले
हल ननारेको हुनाले भल सिधै ठूलो ढाँबे गरामा जम्मा भएको थियो । त्यो
गरामा भएका फुन्द्राफुन्द्री मकै त्यो दिनको बाउसे, रोपारीलाई खाजा, हली,
छिमेकी, कौवा सबैलाई बाँड्दाबाँड्दै ठीक्क भएको थियो । शिला खोज्दा
पोलेर खान त्यस्तै दुई छाक जति मकै घरको लगी बाँचेको थियो ।
त्यो दिनलाई पाँच जना रोपारी र तीन जना बाउसे थिए । बीउ काढ्ने
काम धर्मभक्तका वृद्ध पिता पद्मभक्तले गरेका थिए । बिउको ब्याडमा पानी
ताल परेकाले बसेर बिउ काढ्दा उनको कछाड र लँगौटी लुछुप्पै भिजेको
थियो । पानी पर्न छोड्यो । कुनातिरको कान्लो ताछेर, हलोले नभेटेको
कुनाकानी खनिसकेपछि कुनातिरबाट खोक लाउँदै रोपारीलाई रोप्न पनि
तयार गर्न थाले ।
सबैभन्दा पहिले पद्मभक्तले गराको एक कुनामा कुलदेवता, देउराली,
नाग, झाँक्रीलाई धान सप्रियोस् भन्दै आफैँले रोपेर सुरु गरिदिए । पहिलो
रोपाइँ भएकाले घरमुलीले अन्नदेवतालाई सम्झेका थिए । बुहारीहरूलाई अर्ती
दिँदै भने “अनदीको धान हो । डाव मलिलो छ । ठूला गाँज हाल्छ । एक वा दुई
सरा एक मुडि हातको फरकमा रोप्नु । कुनातिर अलि गढिन्छ, नडराउनु ।”
उनी फेरि बीउ काढ्न ब्याडमा छिरे । त्यसपछि रोपारीले रोप्ने, हलीले खोक
लाउने र बाउसेले हलोले छोडेको बाँझो खन्ने र झार गाड्ने काम सँगसगै
भयो । गरो ठूलो भए तापनि लामो आली नभएको हुनाले बाउसेलाई मेलो
कठिन थिएन । उनीहरू दुई जनाले खोक लगाएको ठाउँमा माथि उत्रेका झार
गाडने र बाँझो रोँटो भेटिएमा खन्दै रोपारीलाई ठीक्क पारिदिन्थे ।
हलको मेलो सकिँदा एक जुवा घाम बाँकी नै थिए । गोरुलाई फुकाएर
मकै भएको एउटा गरामा हुलिदिए । हलीले हातखुट्टा धोएपछि देउराली चुरोट
ताने । स्याँस्याँ हुनेगरी खोके । बेलुकालाई मकैका पुड्कापुड्की सेउभित्र
हाले । त्यसपछि ठूलाबाबुलाई अगाडि लगाएर गोरु लिएर घरतिर लागे ।
गरो रोपेर सक्नुभन्दा पहिल्यै झ्याउँकिरी र भ्यागुता कराएर साँझ परेको
सूचना दिएका थिए । भोलिपल्ट माटो जमेपछि गाह्रो पर्छ भनेर रोपारीहरूले
ढिलोसम्म रोपेर सके । धर्मभक्त र अन्य गाउँलेले त्यसको एक सातापछि भल
छोप्दै रोपाइँ गरे । असार र साउन वर्षा ऋतु कृषकका लागि मानो खाएर मुरी
उब्जाउने बेला हो । घाँस काट्ने, खेतबारीमा धान र कोदो रोप्ने, तरकारीको
स्याहार गर्ने, दुध दिने भैँसी र खेतबारी जोत्ने गोरुको विशेष हेरविचार गर्ने,
दुध, दही, मही, घिउ प्रशस्त खान पनि पाइने र दुःख पनि धेरै गर्नुपर्ने बेला
त्यही थियो ।
ढाँबे गराको रोपाइँ गर्दाको दिन खेतमा नै झमक्क साँझ परेको थियो ।
धर्मभक्तले तिनै फुन्द्राफुन्द्री मकै भाँचेर डोकोमा राखिदिएका थिए । उनले
डाँठको भारी बाँधे । राजभक्तकी आमाले त्यो मकैको डोको बोकेर उकालो
लागिन् । घर पुग्दा भैँसी आर्इं–आईं गर्दै कराएका थिए ।

मकै पिँढीमा फालेर हिलै कपडासित पानी लिन पँधेरातिर लागिन् ।
रोपाइँ गर्दा लगाएका हिला कपडा पानीमा पछारेर सफा गरिन् । ओभानो धो
ती र चोलो फेरेर तामाको गाउरी (गाग्री)मा पानी लिएर घरभित्र पसिन् ।
त्यसबेला ससुरा पद्मभक्तले अँगेनोमा आगो फुकिदिएका थिए । रोपाइँ सुरु
गरेको दिन भएको हुनाले त्यो साँझ सबैलाई एक–एकवटा कोदोको रोटी
पकाइन् । चिसो सोस्ने र ताकत दिने भएकाले त्यस दिन उनले कसौडीमा
पाँच मुठी घिउ राखिन् र त्यसमा अनदीको चामलको खाजा बनाइन ।
उता धर्मभक्तले डाँठको भारी गोठमा राखे । दिउँसोभरि भैँसीले कुल्चेर
लतरपतर पारेको गोबर सोहोरेर मलखाँदमा फाले । घाँस हालिदिए । गोठबाटै
कराउँदै छोरालाई ठेकी ल्याइदिन भने । राजभक्तकी आमाले ठेकीसँगै लालटिन
बालेर पठाइदिइन् । उनले भैँसी दुहे । दुधको ठेकी श्रीमतीलाई दिएपछि
छोरालाई बोलाउँदै भने “ए ! राजभक्त ठूलो अम्खोरामा पानी ले त । हातखुट्टा
धोएर मात्र भित्र पस्छु ।”

धर्मभक्त भित्र पस्दा तीनतारे माथि आइसकेका थिए । त्यस्तै दस
बजेको हुँदोहो । किसानको जीवन न हो । बर्खाको दुई महिना धान र कोदो
रोपेर नसक्दासम्म सबैका घरमा कामको चटारो त्यस्तै हुन्थ्यो ।
राजभक्तकी आमाले ससुरालाई रोटी दिइनन् ।
“मैले पनि रोटी खान्छु । तैँले पनि अलिकता अनदीको खाजा खा ।
बिहानैदेखि चिसोमा नाचेकी छेस् ।” भन्दै रोटी मागे ।
“मलाई पनि पुग्छ, तपाईं खानुस् ।” भन्दै ससुरालाई तातो दुध एक
कटौरा र चरेसको थालमा अनदीको खाजा दिइन् ।
राजभक्तले पनि खाजा मात्र खायो । पाँचवटी छोरीपछि जन्मेको हुनाले
छोरालाई दुवैले असाध्यै पुल्पुल्याएर पालेका थिए । राजभक्त नै धर्मभक्त र
उनकी पत्नीको बुढेसकालको एक मात्र सहारा थियो । धर्मभक्तले एउटा
रोटी र खाजा खाए । आमाले दुईटा रोटी खाइन् । अलिकता दुध अनदीको
खाजा पकाएको कसौँडीमा हालिन् । पन्यूले कोतरकातर पारेर खाइन् । भाँडा
माझिन् । भोलिपल्टको लागि कोदोको पिठो सकिएको थियो । जाँतोमा
झुपुझुपु हुँदै चार माना कोदो पिसिन् । भैँसीको लागि मकै दलिन् । उनी
सुत्नेबेला तीनतारे पश्चिमतिर ढल्किसकेका थिए ।
पहाडका किसानको जीवन त्यस्तै चक्रमा वर्षभर घुम्दै बितेको हुन्थ्यो ।
त्यसैमा पहाडी जीवन चलेको थियो । त्यसबेलाको त्यो पहाडी जीवन अत्यन्त
चलायमान, उर्वर, गौरवशाली, लोभलाग्दो, दण्डवतनीय, सम्पन्न र आत्मनिर्भर
थियो । घरमा जम्मा गरेको घिउ, कोदो, मकै, धान बेचेर बटौलीबाट मट्टीतेल,
लत्ताकपडा, भाँडाकुँडा ल्याउँथे । अरू सबै कुरा घरमै उब्जन्थ्यो । असारे
माचो सकिएपछि शरद ऋतुको आगमनसँगै दशैँ, तिहार आउँथ्यो । उज्याला
र चम्किला दिनमा चराचुरुङ्गीसँगै नाच्दैगाउँदै किसानलाई हौसला दिन्थे ।
दिनभर वनमा चरेर अघाएका बाख्राको पेट पुटुक्क बाहिर निस्केझैँ सबैका
घरका भकारी टमक्क भरिन्थे । किसानको व्रत, तीर्थ र पर्व त्यही थियो ।
हिमालमा झैँ पहाडमा पनि अन्न भित्र्याउँदा पूजाआजा गर्ने,
वर्षालाई आभार प्रकट गर्दै देउरालीमा दुधधार दिने, मिठो खाने, कोरीबाटी
गर्ने, व्यवहार मिलाउने, विवाह, व्रतबन्ध, पूजापाठको चाँजोपाँजो मिलाउने,
दाउराको व्यवस्था गर्ने, गुन्द्री बुन्ने, मस्यौरा पार्ने, डोका, थुन्से, डालाडाली,
नाम्ला, बरियो बुन्ने र टालटुल तथा बाँधबुँध गर्ने, ठेकाठेकी कुँद्ने गर्दागर्दै
हिउँदले कुलेलम ठोक्थ्यो ।
“काफल पाक्यो, को हो, को हो, बीउ कुह्यो ” भन्दै चरीले वसन्त
बोलाएपछि खेतबारीमा मल बोक्ने, अरब सागरबाट आउने वर्षापछि बाँझो
जोत्ने, सरसफाई गर्ने गर्दागर्दै मकै छर्ने बेला भइहाल्थ्यो । बङ्गालको
खाडीबाट आउने मनसुनी वर्षा लागेपछि पहाडी किसानलाई कसैसँग ठिङ्ग
उभिएर बोल्ने फुर्सद हँुदैनथ्यो । मायाप्रेम गर्ने तन्देरीतरुनी पनि “के भयो
भयो, वर्षा लाग्यो बोलचालै हरायो” भन्ने गीत गाउँदै व्यस्तताको सङ्केत
गीतबाट व्यक्त गर्थे । ऋतुसँगै जीवन चलायमान हुन्थ्यो । पात झर्ने, नयाँ
मुना पलाउने प्रकृतिको चक्र गाउँले किसानको जीवनचक्रमा पनि छर्लब्ग
देखिन्थ्यो । प्रकृतिको त्यो निरन्तर चलिरहने जीवन्त प्रक्रियालाई गाउँलेले
आफ्नो जीवनमा ढाल्थे ।
रूखका पात झरेको देख्दा आफ्ना मातापिताले आपूmलाई त्यसैगरी
छोडेर गएको भन्ने सम्झेर शोक मनाउँथे । बाँसको तामाझैँ हलहलाउँदो
भएर नयाँ मुना टुसाउँदा सन्तान जन्मेको खुसियाली सम्झेर खुसी मनाउँथे ।
जीवनचक्रलाई प्रष्ट बुझेका थिए । त्यसैले नाडीका नसामा रक्तसञ्चार
हुँदासम्म आँसी, कोदालो, नाम्लो, डोको सिरानीमा राखेर देवतालाई झैँ पूजा
गर्थे । घरको भकारीमा भएको भरीभराउ अन्न सकिँदै जाने र फेरि मङ्सिरमा
भकारीमा अन्न टम्म भरिने चक्रलाई आफ्नै घर आँगनमा हुने जन्म, मृत्यु,
हाँसो र आँसुसँग तुलना गर्थे ।
बाबुआमाको मृत्यु भएको शोक मनाए तापनि उनकै प्रतिनिधि, उनकै
जीवन र उनकै पुनर्जन्मको रूपमा आफ्नो जन्म भएको, पत्नीले आमाको रूप
लिएको, आफ्ना सन्तान भएपछि आफ्नो रूपमा सन्तानमा आपूm रूपान्तरण
भएको र आपूm बुढो भएपछि काब्राको पात झरेझैँ झर्ने र आफ्नो ठाउँमा
सन्तान आउने कुरामा विश्वास राख्थे । एउटा अचम्म के भने त्यो गाउँमा
पूर्वजन्म भनेर बाबुलाई, बाबुको पुनर्जन्म भनेर आपूmलाई सम्झन्थे । त्यसै
गरी आफ्नो पुनर्जन्म भनेर आफ्ना सन्तानलाई सम्झन्थे । यही जीवनमा सबै
कुरा पूरा गर्नुपर्छ । अर्को जीवन हुँदैन त्यसैले अर्को जीवनलाई भनेर कुनै कुरा
थाती राख्नुहुँदैन भन्नेमा विश्वास गर्थे ।

काम नगरीकन धान फल्दैन । धान फलाउन काम गर्नुपर्छ । धान
फलेपछि आफैँले बनाएको घिउ, दही, दुध, तरकारीसँग मज्जाले डकार
आउञ्जेल खानुपर्छ भन्नेमा सबैको विश्वास थियो । त्यसैले “आफ्नो कर्मै
फुटेको, पूर्व जन्मको कमाइले मेरो कर्मै खोटो” भन्नेहरू त्यो गाउँबाट
पलायन भएका थिए । त्यहाँ “कर्ममा विश्वास गर्ने, कर्म गरेपछि मणि उत्पन्न
हुन्छ” भन्नेहरूको बाहुल्य थियो । त्यसैकारण त्यहाँ हली, बाउसे, रोपारी,
आँसी बनाउने, कपडा सिउने, नाकको फुली, मुन्द्री, माडबरी बनाउने, डोको
र थुन्से बुन्ने, हाँडी र घैँटो बनाउने, माछा मार्नेबीच दाजुभाइको नाता थियो,
एकअर्कामा मितेरी साइनो गाँसिएको थियो । कसैका ठूला कसैका साना
भकारी भए तापनि त्यहाँ कोही भोकै थिएनन् ।
  
मुक्तिनाथतिरबाट आएको कालीगण्डकी पुर्तिघाट, सेतीबेनी, राम्दी हुँदै
दक्षिणतिर सलल बगी नै रहेको थियो । उसको पनि ऋतुअनुसार बहाव परि
वर्तन हुन्थ्यो । गाउँलेको अन्तिम यात्रा त्यहीँ कालीगण्डकीमा टुङ्गिन्थ्यो ।
कालीनदी बग्दै–बग्दै त्रिशुलीमा मिसिएर नारायणी, गण्डक हँुदै गंगामा
मिसिएर हिन्द महासागरमा मिसिएको थियो । त्यहीँबाट मनसुन भएर फेरि
खेतीपाती गर्न बर्खाको झरी भएर आएको भन्ने कुरा गाउँलेलाई त्यसबेला
थाहा थिएन । कालीगण्डकीको मुक्तिनाथदेखि राम्दीसम्मको यात्रा भने सबै
गाउँलेलाई थाहा थियो किनभने तीर्थ गर्न मुक्तिनाथ र नुन लिन राम्दी हुँदै
बटौली जाँदा नदीलाई प्रत्यक्ष भोग गरेका थिए ।
ऋतु परिवर्तनसँग समय परिवर्तन भई नै रह्यो । नदी बगेझै समय
सबैलाई छोड्दै बगी नै रह्यो । घरमै वेद पढ्नेहरू कम भए । दश कक्षासम्म
पढ्ने स्कुल खुले । परिवर्तनको हावा गाउँमा चल्न थाल्यो । पढ्नेहरू झन्
धेरै पढ्न पाल्पा, पोखरा, बटौलीतिर झरे । पहिलेजस्तो धेरै सन्तान जन्माउने
लाई कर्के आँखाले हेर्ने दिन आयो । सहर पसेका उतै बस्न थाले । पहिले
जस्तो काम गर्ने कृषकलाई हेला गर्न थाले । भैँसी, गोरु, बाख्रा पाल्नेहरू
कम हुँदै गए ।
सुख काट्न र भात मात्रै खान मधेसतिर बसाइँ सर्न थाले । हेर्दाहेर्दै
युवाहरू नहुँदा आफ्नै घरअगाडिको काब्राको रूखबाट पात झरेर नाङ्गो
भएझैँ गाउँ रित्तो भएको धर्मभक्तकै आँखाले देख्यो । उनकै पालामा भारतमा
मात्र लाहुर गएको सुनेकोमा आफ्ना भाइछोराहरू साउदी अरेबिया, कतार,
मलेसिया, कोरिया, जापानसम्म लाहुरे हुन गएको देखे । उनकै आँखाले उनकै
खलकका छोराबुहारीले बृद्ध आमाबाबुलाई घरमा एक्लै छोडेर सहरमा कोठा
भाडामा लिएर बसेको देखे । त्यो देखेर उनी साँच्चिकै भक्कानिए । मादलको
तालमा तन्देरीतरुनी फुरुङ्ग भएर नाचेझैँ ऋतुसँग मित लगाएर ऋतुसँगै
नाचेका धर्मभक्त पनि हेर्दाहेर्दै एक्लै भए ।

धर्मभक्त साँच्चिकै एक्लै भए । छोराले एस.एल.सी पास गरेपछि
पाँचमुरी धान फल्ने खेत बेचेर पढ्नका लागि छोरालाई पोखरा पठाए । ऊ
उतै बस्यो । बिहे गर्न भनेको मानेन । “उतै कताकी कुन केटीसँग मायाप्रे
म हो कि के हो गरेर विन्ध्यवासिनीमा गएर सिन्दूर हालेर बिहे ग¥यो रे ।”
भन्ने हल्ला धर्मभक्तले सुनेका थिए । एक बिहान जुठाल्नो नजिक घिरौलाको
झिक्राको सुकेको हाँगोमा बसेर कौवा करायो । त्यो कौवा तीन दिनसम्म
लगातार बिहानबिहानै आएर करायो । लखेट्दा पनि भागेन । धर्मभक्तकी
पत्नीले कागका दुवै आँखाबाट आँसु झरेको देखिन् अनि उनी पनि भक्कानिँदै
रुँदैरुँदै घरभित्र मझेरीमा पुगेर डाँको छोडेर रोइन् । काग कराउँदै रोएको
हुनाले उनी तर्सेकी थिइन् । सोही साँझ धर्मभक्तले गाउँलेले उनको छोराको
बारेमा गरेको कानेखुसीको हल्ला पत्नीलाई भनिदिए ।

“वंशवृक्षको जरो रहोस् भनेर पाँच छोरीपछि जन्मेको एउटै छोराले
आमाबालाई थाहापत्तै नदिई त्यसरी न जात मिल्ने न पात मिल्ने, न घर
मिल्ने न थर मिल्ने, न धान मिल्ने न खानपान मिल्ने, न गाउँ मिल्ने न ठाउँ
मिल्नेसँग बिहे गरेर त्यसरी माया मार्ला भनेर त सपनामा पनि सोचेकै थिइनँ
नि । हे भगवान् किन यस्तो पा¥यौ । पोखरा कति टाढा हो र ? यस्तो भोग्नुभन्दा त मर्न पाए पनि हुने नि ।” भन्दै डाको छोड्दै रुन थालिन् ।
“न रो । तेरा र मेरा हातपाखुरा चलुञ्जेल पक्कै भोकले मर्ने छैनौँ ।
नपढाएको भए घरै मजस्तै कोदाले किसान हुन्थ्यो । पढ्न पठायौँ । ठूलो मान्छे
होला, नाम कमाउँला, हामीलाई सुखको सास फेर्ने मौका देला भनेका थियौँ ।
“म ताक्छु मुढो बन्चरो ताक्छ घुँडो’ भनेझैँ भयो । सोचेअनुसार हुँदैन । कैले
काहीँ भरेभोलि भएको भैँसी मर्छ । खोरबाट थुतेर बाघले बोको खाइदिन्छ ।
चित्त बुझाउने हो, दुखाउने होइन । दुःख परो, पीर परो भनेर कालीमा गएर
हेलिन सकिँदैन ।” धर्मभक्तले पत्नीलाई ढाडस दिँदै भने ।

धर्मभक्तका पिता पद्मभक्तले कालीगण्डकीमा विश्राम गरेको पाँच वर्ष
भएको थियो । हलीबाको ढाँड भाँचिएर पिँढी कुरेको दुई वर्ष भएको थियो ।
हलीका दुईभाइ छोरा मद्रास गएका फर्केका थिएनन् । गाउँका युवा कसैको
घरमा थिएनन् । कोही युवा बस्न चाह्यो भने पनि “यहाँ बसेर के हुन्छ र ?
मलेसिया गए टन्न पैसा फल्छ” भनेर उक्साउने दलालहरू गाउँमै थिए ।
विदेसिन बाध्य पार्ने सामाजिक परिवेश बनेको थियो । कति छोराको कमाइको
धाक लाउँथे भने कति धर्मभक्तजस्तै भएका थिए । हेर्दाहेर्दै खरबारीको खर
काट्ने खेताला नभएर खरबारीमा नै सुकेर गयो । बारीका ठूलाठूला पाटा
बाझै देखिन थाले । अर्काको बारी बाँझो देख्दा भक्कानिने धर्मभक्त अब आफ्नै
बारी बाँझो हुन थालेकोले साँच्चिकै अमनिएका देखिन्थे ।

धर्मभक्त पनि रुन्थे तर उनले भित्रभित्रै आँसु पिउँथे । उनको आँखामा
आँसु छचल्केको देखिँदैनथ्यो तर उनकी पत्नी भने नरोएको पल नै नभएको
उनका रसिला आँखाले छर्लङ्ग देखाउँथ्यो । छोरा फर्केर घर नआएदेखि
धर्मभक्त घरबारी, घरखेत र घरगोठबाहेक अन्यत्र जान छोडेका थिए ।
उनलाई देख्ने इष्टमित्र र आफन्त कसैले प्रश्न त कसैले ढाडस दिँदै भन्थे,
“छोराको खबर के छ ? पैसा त कमाएको छ रे नि त । पैसा पठाउँदै होला
नि । भो पीर नगर । सबैको त्यस्तै छ । जमाना परिवर्तन भयो । सहनुपर्छ ।”
हेर्दाहेर्दै रास्कोट वरपरका नौनादी, वहाँकी, भाटीचौर, लौके, कुणादी,
चकौदे, भास्तुबजस्ता गाउँमा खरले घर छाउने मानिस पाइन छोडेका थिए ।
घर छाउन जान्ने कोही मरेर गए, कोही वृद्ध थिए त कोही बिरामी थिए ।
गाउँमा भएकाले जान्दैनथे । दुई चार लाहुरे र शिक्षकले जस्तापाताले घर
छाएबाहेक अरूले खरले नै छाउने गरेका थिए ।

“यत्ति छिटै गाउँ रित्तो होला अनि खेतबारी बाँझो पल्टला भनेर
त कसले सोचेको थियो र ! ठूला अनि पढेलेखेका युवायुवतीले आमाबाबु,
काकाकाकी, दाइभाउजुलाई भुसुनाजस्तो पनि मान्दैनन् । आमाबाबुले भनेको
मान्न छोडे । जे पायो त्यही खाँदै हिँड्छन् । चार महिना पहिलेको कुरा बिर्सिस्
र ठूला ! ऊ त्यो रातामाटा तल खेतको गरामा बहर बाच्छो काटेर खाए रे ।
मलाई त भन्न पनि पाप र डर लाग्छ । परिवर्तन त हामी भएकै छौँ नि ।
हिजो हाम्रै घरको काम गर्ने रास्कोटका हली र अरूसँग छोइछिटो गरिन्थ्यो ।
त्यो हामीले नै छोड्यौँ । दाल पकाउँदा लुगा फेरेर पकाउने र खाने चलन
थियो, हाम्रा छोराहरूले गरेनन् । खै हामीले केही भनेनौँ । हाम्रा छोरीबुहारीले
नाकमा मुन्द्री लाउनै छोडे, हामीले विरोध गरेनौँ । हामी परिवर्तित भएका
छौँ । समाज परिवर्तन त्यसरी क्रमैसँग हो हुने । चुरोट छ भने ले त यसो
बसिबियाँलो गरौँ” भन्दै जेठाबाले भने ।
एक सर्को चुरोट ताने । छ–सात पटक घाँटीका नसा फुल्ने गरी खोके ।
यो बिख नखाई पनि नहुने भन्दै “हेर्दै जा पच्चीस–तीस वर्षपछि यो देशमा
अनिकाल लागेन भने मलाई थुक्क भन्लास् । मातापितालाई सम्मान नगर्ने र धर्ती
बाँझो राख्नेलाई सुख कहिल्यै हँुदैन । धर्तीमाताको श्राप र जन्म दिने आमाको
आँसु सबैभन्दा कडा हुन्छ भन्छन् । हजारौँ वर्षदेखि पुज्दै आएको जनावर
काटेर खाँदैमा हाम्रो गाउँ भोलिपल्ट नै जापान र अमेरिका हुन्छ र ? बोल्न
जानेको छु भनेर चिच्याउँदैमा समाज परिवर्तन हँुदैन । समाज परिवर्तन गर्न
समय लाग्छ । मानिसको हृदयमा पुगेर परिवर्तनका सङ्केतले झक्झकाएपछि
मात्र परिवर्तन हुने हो । रातारात हुँदैन ।” तल्लाघरे जेठाबाले देउराली चुरोट
धर्मभक्तलाई दिँदै आफ्नो अनुभवअनुसार समाजको विश्लेषण सुनाए ।

“देखिराख, तेरो छोरो पनि मात्यो । त्यसले दुःख पाउँछ । हण्डर
खाएपछि फर्कन्छ । पीर नमान यस्तै भयो । संसारै बाँझो रहेपछि के गर्छस्
त ! अब सक्ने मात्र खेतीपाती गर । छोरो नआए पनि दुःख बिमार हुँदा
छोरीहरू पालैसँग आउँछन् । नातिनातिनीहरूले छोडेका छैनन् ।” देउराली
चुरोट तान्दै धर्मभक्तका काका पर्ने तल्लाघरे जेठाबाले दुवैलाई सम्झाउँदै
भने । राजभक्तकी आमाले एक कटौरा दुध ल्याएर जेठा ससुरालाई दिइन् ।
रुँदारुँदै उनका आँखा सुन्निएका थिए । दुध राख्दाराख्दै उनले पीडा रोक्नै
सकिनन् र त्यस्तैमा डाँको छोडेर रुन थालिन् । त्यो रात पिँढीको डिलमा
बसेर धेरै बेर उनीहरूले गन्थन गरे ।


“पाँच छोरी र एक छोरा गरी छ सन्तानका मातापिता भएर पनि एक्लै
भयौँ जेठाबा । तपाईंले बाहुनले हलो जोते जात जान्छ भन्नुहुन्थ्यो । मैले
साठी वर्षको उमेरमा हलो जोत्न परो । जात गयो गएन थाहा भएन । भोकै
मर्न सकिएन ।” धर्मभक्तले भने ।


“हलो जोते जात जान्छ भन्थेँ । त्यसबेला त्यस्तै थियो । भनियो ।
हाम्रोमा पनि तेरो भाइले हलो जोतेन त ? हलो जोतेर त मलाई दुःख लागेको
छैन । यो आजको समाजको अनिवार्य परिवर्तनको माग हो । अब त्यो चलन
हट्ने छ । तर, तँ, मेरो छोरो, म पछि यहाँ हलो जोत्ने बाहुन नै पनि नहुने
भए । म त पछि को कुरा सम्झेर पो दुःखी भएको छु । लाहुरे पनि त घर
आउनुपर्ला । खानुपर्ला । सबैले सहरमा नै घर बनाएर बस्न त सक्दैनन् ।
बुढेसकालमा त गाउँ फर्कनुपर्ला नि त्यसबेला के गरी खान्छन् यिनले ?
विदेशबाट चामल आएन भने के खालान् यिनले । पैसाले त पेट नभर्ला ।”
दुध पिउँदै जेठाबाले भने ।

गाउँमा स्कुल, कलेज, स्वास्थ्य चौकी, बिजुलीबत्ती, खानेपानी, मोटर
बाटो सबै कुरा पुगे तापनि बसाइँ सर्ने र लाहुर जानेको लर्को नछोटिँदा
गाउँमा नै बसौँ भन्ने गाउँले तर्सन छोडेका छैनन् ।
दशैँको बेला सत्तरी वर्षको उमेरमा धर्मदत्त थला परे । रास्कोटको एक
जना छिमेकीले उनलाई बोकेर पाल्पा पु¥याए । उनको साथमा जेठी छोरी
नानी थिइन् । निमोनियाले भेटेको रहेछ । औषधि लिएर घर फर्केको तीन
दिनपछि उनले देह त्याग गरे । चिनेका, जानेका र थाहा पाएकालाई खबर
गरियो तर पिताको मृत्यु–संस्कारमा उनको छोरा राजभक्त फर्केर आएन ।
पाँचवटी छोरीले उनको क्रिया गरे ।
आमा एक्लै भएदेखि माहिली छोरीकी कान्छी छोरीले हजुरआमालाई
छोडिनन् । उनी मामाघरमा नै बसेर पढ्ने र हजुरआमालाई बोल्ने साथी
बनिन् । सबै कुरा बिर्सनुपर्छ । राजभक्तकी आमाले पति मरेको कुरा बिर्सिन्
तर छोरालाई बिर्सनै सकिनन् । ऊ उनको आँखावरपर बाहेक टाढा कतै
गएन । दिनभर आँखा र राति सपनामा आउँथ्यो । आमाका आँसुले अँगेनामा
खरानी भिज्यो, पिँढीको डिल भिज्यो तर छोराको हृदयमा आमाबाबुको लागि
मायाको अङ्कुर कहिल्यै टुसाएन । गाउँलाई नै अचम्म पार्नेगरी आएन ।
एक दिन बिहान नातिनी स्कुल गइसकेकी थिई । आमाले आँगनमा
कुचो लाउँदै थिइन् । धेरै पहिलेझैँ जुठाल्नोनजिक कौवा आएर खनियाको
हरियो हाँगोमा बसेर काँकाँ गर्दै करायो । उनले “हाँ.. हाँ.. आज फेरि के भन्न
आइस्” भन्दै धपाइन् । एकासी वर्षकी आमा कौवालाई धपाउँदै भैँसी दुहुन
गइन् । भैँसी दुहेर आउञ्जेल त्यो काग त्यही हरियो डालीमा काँकाँ गर्दै
थियो । “यसले केही त भन्न खोजेकै हो” ठेकीभित्र पनि नराखी टुसुक्क
खडकेरीमा बसेर त्यो कागलाई हेरिन् ।


बचराजस्तो देखिने कागको आँखामा पहिलेजस्तो आँसु उनले देखिनन् ।
काग कराएको एक सातापछि एक जना त्यस्तै २३–२४ वर्षको सुन्दर,
अग्लो, गोरो कलकलाउँदो युवा धर्मभक्तको आँगनमा टुप्लुक्क आइपुग्यो ।
कसैले पनि नदेखेको त्यो युवाले कुममा अड्याउने डोरी भएको ठूलो झोला
बोकेको थियो । झोला पिँढीमा राख्यो । आमालाई सपना विपनाजस्तो
लागिरहेको थियो । त्यो केटाले आमाको खुट्टामा ढोग ग¥यो । वृद्ध आमा त्यसै
भावविभोर भइन् । केही बोल्न सकिनन् । हृदयमा नजानिँदो माया उम्रेर त्यो
माया नसैनसा हुँदै आँखामा पुग्यो । आँसु बन्यो । बलिन्धारा भएर छाती
भिजाउँदै झ¥यो । “मैले चिनिनँ नि बाबु, तिमी को हौँ ? मलाई किन ढोग
ग¥यौँ ?” भनेर सोध्ने मन भएर पनि उनको मुखबाट वाक्य नै फुटेन ।
पसिनैपसिना भएको युवालाई देखेर को होला भन्ने तर्कना गर्दै उनी
भित्र पसिन् । ठेकीबाट दही खन्याएर पानीमा फिटेर एक कटौरा त्यो युवालाई
खान दिइन् । त्यो युवाको नाक, गाला र निधार देख्दा पति धर्मभक्तको झल्को
मानेर झस्किइन् तर केही भन्ने आँट गरिनन् ।


“हजुरआमा म हजुरको नाति कर्मभक्त हुँ । पोखराबाट अमेरिका पढ्न
गएको थिएँ । म पोखरा आएको पाँच दिन भयो । त्यहाँबाट तपाईंलाई भेट्न
सरासर यहाँ आएको हुँ ।” युवाले पानी फिटेको दही पिएर कटौरा भुईंमा
राख्दै भन्यो ।
नपत्याउँदो भयो । त्यसपछि उनी धेरै बेर रोइन् । छोरो पढ्न गएको
अठ्ठाइस वर्षपछि २४ वर्षको नाति आँगनमा झुल्कँदा आकाशका तारा र
पूर्णिमाको जुन एकैचोटि आफ्नो आँगनमा झर्दा आँगन चम्केझँै राजभक्तकी
आमाको हृदय पनि खुसीले चम्केको थियो । लोग्नेले त्यो नातिलाई देख्न
पाएको भए अरू दश वर्ष पक्कै बाँच्ने थिए भन्ने कल्पना गरिन् । उनले
छोरो हराएको बेला र नाति आँगनमा आएको बेला कागले दिएको सन्देश
सम्झिन् । रास्कोटको बिरामी हलीबा र साठी वर्षको उमेरमा धर्मभक्त पाध्या
हलीबा भएर बारी जोतेको सम्झिन् । बिहान उज्यालो नहुञ्जेल त्यो घरमा
ढिब्रीको बत्ती निभेन । कर्मभक्तले हजुरआमाको हात समातेर २८ वर्षको कथा
सुनायो । हजुरआमाको चाउरिएका गाला र आँखाका कोषवरपर रात छिचोल्दै
झरेकी उषामा जस्तै खुसीको रेखा देख्यो । कर्मभक्त पनि मनमनै हाँस्यो ।
त्यसपछि भोलिपल्ट बिहान बिरामी हलीबालाई भेट्न कर्मभक्त रास्कोटतिर
उकालो लाग्यो ।
२०७७ असार bishnu.nmd@gmail.com

टुर दे फिज

यात्रा

This image has an empty alt attribute; its file name is bishnu-prasad-sharma-parajuli.jpg



विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

धन्यवाद, गोरखापत्र दैनिक शनिवार पुष २५, २०७७

फ्रान्सका केही मित्रहरूसँग नेपालको हिमालय क्षेत्रमा पदयात्रा गरेको हुनाले उनीहरूको निम्तोपत्रले गर्दा होला भिसा पाउन समस्या भएन । म र श्रीमती सुशीला वि.सं. २०७६ को भदौ २० गते टर्किस एयरलाइन्सबाट इस्तानबुल हुँदै फ्रान्सको राजधानी पेरिस ओल्यौँ । पेरिस मात्र घुम्न कम्तीमा एक साता चाहिन्छ । हाम्रो दुई दिनको पेरिस घुमाई त्यहाँको भूमिगत मेट्रो फुत्तफुत्त भागेझैँ मात्र भयो, झल्याकझुलुक । पेरिसलाई थाती राखी टिजीभी रेल सेवाबाट पेरिसदेखि ४१५ किलोमिटरको दूरी तीन घण्टामा पूरा गरी दक्षिणपूर्व जेनेभानजिक रहेको क्लुदिन दिदीको सहर आनमास पुग्यौँ ।


मानव सभ्यता, धर्म, संस्कृतिमा हामी पूर्वीया खुबै धनी छौँ भन्दै फोस्रो धाक र धक्कु लगाउँदै घिरौला जत्रो नाक बनाए तापनि पश्चिमाले जीवनको अर्थ जप गरेर होइन यथार्थ रूपमा मज्जाले बुझेका छन् । युद्ध, राजनीतिक दमन, आर्थिक मन्दी जस्ता मार खेप्नु परे पनि मानव जीवनको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै उनीहरूले यातायात, स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारको विषयमा उच्चतम विकास गर्दै ५०० वर्ष पहिलेदेखि अत्यधिक सुविधा भोग गरेका छन् । फलस्वरूपः रेलमार्ग, राजमार्ग, भूमिगतमार्ग, जलमार्ग, जलमुनिबाट बनाइएका मार्ग, हवाईमार्ग सबैमा उनीहरूले अत्यधिक विकास गरेका छन् । त्यसको प्रयोग गरी आम नागरिकले उत्तिकै लाभ लिएका छन् । उनीहरूले राजनीति, युद्ध र विकासका पाटालाई फरक–फरक कोणबाट निरन्तर अगाडि बढाए । हामीले त्यस्तै प्रकारको विकास गर्ने अकुत सम्भावना भएर पनि सायद राजनीतिमा मात्रै सयौँ वर्ष खर्च ग¥यौँ । अलमलियौँ र साह्रै नराम्रो गरी पछि प¥यौँ । मानवीय मूल्यलाई महŒव दिएको भए नेपालमा पनि युरोपमा जस्तै विकास हुने थियो ।


हामी नेपालबाट फ्रान्स गएका थियौँ । छोरी डा. सुनिता अमेरिकाबाट पेरिस पुगेकी थिइन् । भाइ कृष्ण भाषाशास्त्रमा पि.एचडीको लागि फ्रान्सको दोस्रो ठूलो शहर लियो थिए । हाम्रो भ्रमण दक्षिणपूर्व फ्रान्स, जेनेभा र युरोपको सबैभन्दा अग्लो अल्पस पर्वत माउन्ट ब्लाँ (४,८१० मि.) वरपर केन्द्रित थियो । त्यसभित्र पाँचओटा फरक–फरक ठाउँ र प्रकृतिका रमाइला पदयात्रा रहेका थिए । त्यसैमध्येको एक पदयात्रा थियो ‘टुर दे फिज’ अर्थात् फिज अल्पस पर्वतको परिक्रमा । ससाना खोला, झरना, ताल, घाँसे उपत्यका, पूmल, चुनढुङ्गा र कार्सटिक चट्टानका अति नै तिखा, चुनौतीपूर्ण चुचुरा, माउन्ट ब्लाँ पर्वत र त्यसवरपर इटालीसम्म फैलिएका हिमपर्वतको दृश्य र पहाडी घरको बास दुई दिने टुर दे फिजको सबैभन्दा महŒवपूर्ण अंश थियो ।
हामी आनमासको कम्फोर्ट होटलमा बस्यौँ । टुर दे फिजका लागि आनमासबाट पचपन्न किलोमिटर टाढा रहेको दु लिगोनसम्म कारमा गयौँ । कार पार्क गर्ने वरपर नेपालको हिमाली क्षेत्रका काठले बनेका जस्ता ससाना लज रहेका थिए । त्यस्ता लजलाई त्यहाँ रिफ्यूज भनिँदोरहेछ । त्यस बेला हामी तीन नेपालीसहित क्लुदिन, पास्कल, मुरियल, दोमिनिक, मारयुस र बाबेत गरी नौ जना थियौँ ।


कार पार्क गरेपछि करिब तिस मिनेट वनको गर्गरे ढुङ्गाको बाटो हिड्यौँ । गर्गरे बाटोमा यात्रुको सुरक्षाका लागि फलामको बार राखिएका थिए । यात्रु लर्केर नलडून् भनेरै काठका फलिका ठोकेर सिँढीहरू बनाइएका थिए । पानी बाटोमा नजाओस् भनेर काठ र फलामका डुँड राखिएका थिए । प्रत्येक घुम्ती, दोबाटो र चौबाटोमा सो ठाउँमा पुग्न लाग्ने समय, त्यहाँबाट देखिने अल्पस पर्वत, तालतलैया, जनावर, चट्टानबारे जानकारीसहितको नक्सा ठाउँठाउँमा राखिएका थिए । नेपालमा अति चर्चित पदमार्गमा पनि साइनबोर्ड छैनन् । बिस्कुट, चाउचाउका खोस्टा हेर्दै ‘बाटो त्यही हुनुपर्छ’ भन्दै गन्तव्यमा लाग्नुपर्छ । फ्रान्समा भने आपूm कुन ठाउँमा जाने हो सो ठाउँ थाहा भएपछि नक्सा हेर्दै उक्त स्थानमा पुग्न बाधा हुँदैन । करिब आधा घण्टा हिँडेपछि हामी सुन्दर दे ला प्लुरुज झरनानजिक पुग्यौँ । झरनालाई पृष्ठभूमिमा राखेर तस्वीर लियौँ । त्यसपछि हामी दुई समूहमा बाँडियौँ ।

Mt. Blanc


क्लुदिन, बाबेत, सुशीला झरना झरेको ले गिफ्रे खोलाको सजिलो र छोटो बाटो हुँदै क्लुदिनको अल्पसको पर्वतीय घर चले ९ऋजबभित० तिर लागे । हामी छ जना अलि फेरो, अलि साहसिक करिब सात घण्टा हिँडेर कार्सटिक चट्टान चढेर साँझ सोही पर्वतीय घरमा पुग्ने गरी अर्को बाटो लाग्यौँ ।
हामीले अन्नपूर्ण परिक्रमा भने जस्तै यो फिज पर्वतको परिक्रमा हो । यस पर्वतवरपर धेरै प्रकारका पदयात्रा गर्न सकिँदोरहेछ । युरोपको सबैभन्दा अग्लो अल्पस पर्वतमालादेखि नजिक रहेका यी पर्वतहरूमा पदयात्रा गर्न संसारभरकै पर्यटक पुग्दारहेछन् । जेठदेखि भदौसम्म यहाँ पर्यटककोे अत्यधिक भिडभाड हुने जानकारी पास्कलले दिएका थिए । फ्रेन्च नागरिक तन्दुरुस्त रहन त्यस प्रकारको पदयात्रा हरेक साता गर्दा रहेछन् । त्यसैले नेपालको हिमालय पवर्तको पदयात्रामा पनि उनीहरूलाई कठिन नहुँदो रहेछ ।


सामान्य उकालो चढेपछि हामी सानो भञ्ज्याङ पार गरेर दे’ एन्तर्नेको पाटनमा पुग्यौँ । पूर्व–पश्चिम फैलिएको त्यो पाटन चुनढुङ्गाको पर्वतले घेरिएको छ । हरियो घाँस र ढकमक्क फुलेका थरीथरीका पूmलले सजाएझैँ पाटन सुन्दर देखिएको थियो । मृग र झारल पाइने भए तापनि त्यसबेला भने हामीले देख्न पाएनौँ । त्यहाँबाट माउन्ट ब्लाँको अति नै मनमोहक र हिउँले ढाकिएर गमक्क परी बसेको चुचुरो देख्दा मैले कास्की, स्याङ्जा, पर्वतको गल्छेडोबाट विविध रूपमा झुलुक्क देखिने अन्नपूर्ण दक्षिणलाई झल्यास्स सम्झेँ । हाम्रा पर्वतलाई हिमालय र युरोपका पर्वतलाई अल्पस भनी नामकरण गरे तापनि आखिर हिउँ त हिउँ नै हो । त्यो सेतै हुन्छ अनि सेतो हिउँ मनमोहक नै हुन्छ । त्यसले मानवलाई लोभ्याउँछ लेकाली पूmलले भँवरालाई लोभ्याएझैँ । त्यस दृश्यमा अलमलिएको बेला साथीहरू अगाडि पुगेर मलाई पर्खँदै थिए । घाँस, लटरम्म फुलेका लेकाली पूmलहरू भएको सानो उपत्यकामा हिँड्दा शरीर हलुङ्गिएर फुरुङ्गिएको थियो ।


हलुका उकालो चढेपछि दे’एन्तर्ने उपत्यकामा प्रवेश ग¥यौँ । त्यो उपत्यका पहिलोभन्दा फराकिलो र अझ सुन्दर देखिन्थ्यो । सफा मौसममा देखिएको निलो आकाश, हिउँले ढाकिएका पर्वत र चट्टानको दृश्यले यात्रालाई रोमाञ्चक पारेको थियो । नयाँ ठाउँ भएकाले नयाँ के देखिन्छ कि भन्दै आँखा र मन तुलबुलाउँदै कहिले निलो आकाश, कहिले सेता तिखा ढुङ्गैढुङ्गाको पर्वत, कहिले चराचुरुङ्गी त कहिले पूmलहरू त कहिले सेता हिमपर्वतमा पुगेर ठोकिन्थे । त्यो स्थान समुद्र सतहदेखि २,००० मिटरको उचाइमा थियो । एकाध भेटिने यात्रुले हामीले ‘नमस्ते’ भनेझैँ ‘बोँजु’ भन्दै अभिवादन गर्थे तर उनीहरूले ‘तपाईंको जिल्ला कुन प¥यो कुन्नि’ भनेर सोधेको भने सुनिँदैनथ्यो ।
युरोपमा समुद्र सतहदेखि २,५००–३,००० मिटर अग्ला भञ्ज्याङ पार गर्नु, भञ्ज्याङमा पुग्नु वा त्यतिकै उचाइका ठाडो चट्टान डोरीको भरमा चढ्नु साहसिक यात्रा गर्नु हो । फ्रान्स र स्वीट्जरल्याण्डमा भने त्यति उचाइ धेरै ठाउँमा पाइन्छ । ती क्षेत्रमा पदयात्रा, चट्टान आरोहण गरी रमाउने बालकदेखि असी वर्षसम्मका यात्रीको घुँइचो नै हुन्छ ।


हामी दे’एन्तर्ने नाम गरेको सानो तालको किनारमा पुग्यौँ । वातावरण अति नै शान्त भएको हुनाले उपत्यकाको दुवैतिर रहेका चट्टान र निलो आकाश दे’एन्तर्ने तालमा विश्राम गरेको जस्तो देखिन्थ्यो । समुद्र सतहदेखि २,०६३ मिटरको उचाइमा रहेको दे’एन्तर्ने तालले ११ हेक्टर भूभाग ओगटेको छ भने गहिराइ मात्र १३ मिटर रहेको छ । त्यस बेला मलाई यस्तो लाग्यो कि मानौँ चुनढुङ्गाका पर्वतमाला र निलो आकाश त्यो तालमा पौडी खेल्दै पिरतीका कुरा गरिरहेका छन् ।
चट्टान प्राचीन चुनढुङ्गाको समुद्री सतह हो । भौगर्भिक उतारचढावले त्यो पर्वत विभिन्न आकृतिमा रूपान्तरित भएको देखिन्थ्यो । नेपालमा भएको भए त्यो पर्वतमा देखिएको विभिन्न आकृतिलाई साक्षात् शिव, पार्वती, गणेश, विष्णु, सेनरेव, बुद्ध बनेर पूजा गन्थ्यिो । ताल भएको उपत्यका निकै शान्त, रमणीय र प्रिय थियो । तालमा पुगेपछि हामीलाई शुभयात्रा भन्दै मुरियल र दोमिनिक अर्को बाटो हुँदै कार राखेको ठाउँतिर फर्के । हामी दे’एन्तर्ने भञ्ज्याङतिर चढ्यौँ । हिमाली कागहरू हाम्रोवरपर कावा खाइरहेका थिए ।
पश्चिमाहरू समयको पछि दौडिन्छन् । त्यो सत्य हो । त्यसै कारणले आर्थिक विकास गरे । त्यो अर्को सत्य हो । उनीहरूले बिदाको बेला प्रकृतिसँगको खेल पनि साँच्चिकै धोको पु¥याएर खेल्छन् । त्यसैले त आइस जमेको तालमुनि पौडिने, हिउँमा स्की खेल्ने, नाङ्गा कठिन अल्पस पर्वत चढ्ने, हिमालय पर्वत चढ्न र पदयात्रा गर्न नेपाल जाने गर्छन् । उनीहरूले जति प्रकृतिको स्वाद र प्रकृतिबाट मनोरञ्जन कमैले लिन्छन् ।
दे’एन्तर्ने भञ्ज्याङमा पुगेपछि त्यहाँबाट देखिने मनमोहक दृश्यले हाम्रा आँखाको डिल फराकिलो पार्न बाध्य पा¥यो । त्यहाँबाट युरोपको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँ (४,८१० मि.), एग्विली दु मिदिका तिखा चुचुराहरू, चुचुरासम्म पुग्ने केवल कार, हिम गुफा, फराकिलो हिमनदी र असङ्ख्य अन्य तिखा अल्पस पर्वतको इटालीसम्म फैलिएको दृश्य देखिएको थियो । पहाडहरू एकअर्कासँग कसिलो अँगालोमा बाँधिएका युवायुवती जस्ता देखिएका थिए । धुपीको हरियो वन, वनभित्र लुकेको पर्यटकीय र पर्वतीय सहर चामोनिक्स र सेता हिमपर्वतले अँगालो हालेको उपत्यका देख्दा जो कोहीलाई पनि नलठ्ठ्याई रहन सक्दैनथे ।
फ्रान्सको दे’एन्तर्ने भञ्ज्याङमा उभिएर पूर्वतिर फर्केर त्यसवरपर देखिएका अल्पस पर्वतमालाको लामो ताँती देख्दा मलाई नेपालको झल्को लाग्यो । मलाई यस्तो लाग्यो कि म पुनहिलमा उभिएर माछापुच्छ«ेदेखि गन्धर्वचुली, गङ्गापूर्ण, खाङ्सार काङ, अन्नपूर्ण प्रथम, अन्नपूर्ण दक्षिण र हिउँचुली हेरिरहेको छु । उनीहरूसँग भलाकुसारी गरिरहेको छु । हामीले बिहानको सूर्योदयको मिठो पाहारको न्यानोपनको स्वाद लियौँ । त्यहाँबाट इटालीसम्मका पर्वतहरूको दृश्य हेर्दै प्याक लन्च खायौँ । त्यो घनीभूत आनन्दमा थप ऊर्जा फ्रेन्च रेड वाइनले दिएको थियो । त्यसपछि ओरालो ओर्लेर फिज पर्वतको फेद चले दे’आयर्समा पुग्यौँ । दिउँसोको चर्को घामसँगै हामीले फिजको चले दे’आयर्स चट्टान चढ्ने तयारी ग¥यौँ ।
चामोनिक्स उपत्यकाको पश्चिममा रहेको फिज पर्वत प्रकृति संरक्षण क्षेत्रमा पर्छ । सेतो चट्टानको अधिकांश भागमा धाँजा फाटेको देखिन्थ्यो । ती चट्टान कतैकतै खुकुरीको धार जस्ता धारिला थिए । कुनै चट्टान भने छुरीको टुप्पो जस्तै तिखारिएका थिए । चर्को घाममा नाङ्गो चट्टान चढ्नु सबैलाई कठिन हुन्छ नै । त्यहाँ यात्रुलाई सहज महसुस गराउन र कुनै पनि दुर्घटना नहोस् भन्नका लागि चट्टानमा फलामका डन्डी ठोकेर त्यसमा फलामको साङ्लो बाँधिएका थिए । पहरामा खुट्टा अड्याउन नमिल्ने भागमा फलामको डन्डी ठोकेर टेक्न मिल्ने खुड्किलो बनाइएको थियो । किला ठोक्न नमिल्ने ठाउँमा हाम्रो मुगुको लिस्नोभन्दा सजिला फलामकै भ¥याङ ठड्याइएका थिए । तिखा, धारिला र धाँजा परेका सेता दाह्रे चट्टान डोरी समातेर चढ्नुपर्ने भएकाले त्यसलाई साहसिक पदयात्राको कोटीमा राखिएको थियो । असजिलो ठाउँमा केटाकेटी, युवायुवती र पाको उमेरका मानिसको भिड थियो । बलियाले पनि त्यहाँ पुगेर पर्खनुपथ्र्यो किनभने त्यहाँ अर्को बाटो थिएन । कोही यात्रु ओर्लन नसकेर र कोही चढ्न नसकेर रोएको पनि देखिन्थ्यो ।
भूगर्भविद्का अनुसार अल्पस पर्वतमाला सात करोड सत्तरी लाख वर्ष पहिले बनेको हो भने हिमालय पर्वतमाला पचास लाख वर्षपहिले मात्र बनेको हो । त्यसैले हिमालय पर्वतलाई संसारको कान्छो पर्वतमाला भनिन्छ । अल्पसको सबैभन्दा अग्लो पर्वत माउन्ट ब्लाँको उचाइ समुद्र सतहदेखि ४,८१० मिटर रहेको छ भने हिमालय पर्वतमालामा पर्ने संसारकै उच्च शिखर सगरमाथाको उचाइ ८,८४८ रहेको छ ।
युरोपमा १,५०० मिटरको उचाइमा हिउँ लामो समय रहन्छ भने हाम्रोमा ५,००० मिटरभन्दा माथि मात्र लामो समय हिउँ जमिरहन्छ । हिमालय पर्वतमालामा समुद्र सतहदेखि ५,००० मिटरको उचाइसम्म पनि वनस्पति पाइन्छ भने युरोपमा ३,००० पछि पाइँदैन । फ्रान्सका अल्पसमा १,५०० को उचाइदेखि नै नेपालको ३,५०० मिटरमा पाइने पूmल र अन्य बिरुवा देख्न थालिन्छ । युरोपमा २,५०० मिटरको उचाइमा पाइने बिरुवा नेपालको ४,५०० मिटरमा मात्र देख्न सकिन्छ । त्यो नौलो लाग्यो मलाई । त्यहाँ देखिने पूmल, ससाना पोथ्रा, दुई फुट अग्ला काँडेझार र होचा बुट्यान देख्दा म कतै नेपालको ४,००० मिटरभन्दा माथिको उचाइमा त हिँडेको छैन भन्ने भान हुन्थ्यो ।

This image has an empty alt attribute; its file name is img_0893-lake-danterne-.jpg
IMG_0893 Lake d’Anterne


मैले धवलागिरि परिक्रमा र सगरमाथा क्षेत्रको चो ला पार गर्दा डोरीको प्रयोग गरेबाहेक अन्यत्र गरेको थिइनँ । डा. सुनिताको लागि डोरीको प्रयोग पूर्णतः साहसिक र नयाँ अनुभव थियो । उनलाई डोरी समात्ने, चट्टानमा खुट्टा राख्ने आधारभूत सिप मित्र मरयुसले सिकाएका थिए । हामी बिस्तारै त्यो धार परेको ठाडो चट्टान चढ्दै गयौँ । आकाश फराकिलो हुँदै गएकाले उकालो सकिन थालेको अनुभव गरेको थिएँ । त्यसको केही क्षणपछि २,३०० मिटरको उचाइमा रहेको चले दे’आयर्स भञ्ज्याङमा पुग्यौँ । भञ्ज्याङबाट पूर्वतिरका हिमपर्वत, पश्चिमको दे’साल्ज उपत्यका र हामी बास बस्ने चलेका कटेराहरू देखिएका थिए ।
त्यो साँझ अल्पस क्षेत्रमा खाने फ्रेन्च खाना फोन्दुसहित स्थानीय गुलियो वाइन, रेड वाइन र छ–सात थरीको चिज खायौँ । चिज, चकलेट र वाइनमा फ्रेन्च सौखिन हुन्छन् । भोलिपल्ट हामी ले गिफ्रे खोलाबाट झरेका त्रेनात्त, साजेज, सुफाज र प्लुरुज झरना हुँदै टुर दे फिज यात्रा पूरा गरेर दु लिगोनमा झ¥यौँ । यात्रामा झारल, मृग, मारमोत हामीभन्दा टाढा रहे तापनि चराहरूले भने हाम्रो स्वागत खुसी भएर गरेका थिए । उनीहरूले मधुर आवाजमा गीत गाउँदै हामीलाई स्वागत गरेकोमा हामी प्रफुल्ल भएका थियौँ ।
पदयात्रीको सुरक्षा गर्न राखिएका डोरी, बार, भ¥याङ, पहिरो गएको ठाउँको मर्मत, बाटोमा पानी जान नदिन रखिएका फलाम र काठका डुँड, गर्गरे भिरालोमा चिप्लो नहोस् भनी काठ वा ढुङ्गा ठोकेर बनाइएका टेका, ठाउँठाउँमा राखिएका नक्सासहितका सूचना पाटी देख्दा नेपालको पदमार्गको सम्झना भई नै रह्यो । हामीले नेपाललाई देवता बास बस्ने ठाउँ भने तापनि पदयात्रीलाई चाहिने सामान्य सूचना पनि नदिँदा प्रत्येक वर्ष बाटो बिराएर विदेशबाट आएका देवताहरू दुर्घटनामा परेको सम्झेँ । ‘नेपालमा पनि मानवको सुख, सुविधा र सुरक्षाका लागि सोच्ने युगको प्रारम्भ अवश्य हुनेछ । हाम्रोमा पनि प्रकृतिलाई माया गरेर त्यसबाट भरपुर स्वाद लिने दिन धेरै टाढा छैन ।’ भन्ने कुरा मनमनै सोच्दै यो मनलाई आफैँले शान्त पारेँ। त्यस्तै कुरा खेलाउँदै मित्र मारयुसको सुविधा सम्पन्न कारभित्र छिरेँ र टुर दे फिजको अविस्मरणीय यादहरूलाई मनभरि सँगालेँ ।

समाप्त

मलाई जुनेली रात मन पर्छ

धन्यवाद पूर्वाञ्चल दैनिक

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

पूर्णिमाको रात, टहटह जुन लागेको बेला
रानीचरीले प्रेमको गीत गुनगुनाएको बेला
सेताम्मे हिरैहिराको हार पहिरेर तमोर बगेको बेला
त्यसको बगरमाथि साठी मुरेको फाँटमा पहेँलपुर भएर
जर्नेली धानको बाला लहलह झुलेको बेला
सँगिनीको काखमा पल्टेर
प्रकृतिको त्यो स्वर्णिम लीला हेर्न
मलाई औधी मन पर्ने भए तापनि
सत्य होला, मनोरम त्यो विहार हेर्न होइन,
दिनभर कोदालो खन्दा,
दिनभर मोटर कुद्ने बाटो बनाउन पहरा फुटाउँदा
उठेर फुटेका हत्केलाभरिका
मेरा चह¥याइरहेका फोराहरूलाई शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन पर्छ ।

आमा र बा’को दाम्रिएको पेट उकास्न
मेरी उनी ती लुखुरी प्रियतमको
फाटेर टालेको गुन्यू र चोली फेर्न
ढुकुरका बचेरालेझैँ नाङ्गै, मुख आँ गरेर बसेका
तामाका कलिला ठोसा जस्ता मेरा बचेराहरूलाई
दुई छाक पेटभर खुवाउन
दिनभर अनि कहिलेकाहीँ रातभर पनि
अरबको छाला खुइलिने उखरमाउलो गर्मीमा
म आलुझैँ उसिनिएको बेला शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन मर्छ ।

धेरै साथीहरू क्रान्तिमा होमिएर सहिद भए
क्रान्तिपछि फेरि अर्को क्रान्ति भयो
सहिदहरूको पङ्क्तिमा थप सहिदहरू लामबद्ध भए
पौराणिक ग्रन्थमाझैँ
परिवर्तनको रथमा अरुण सारथी बनेर
सूर्यलाई रथमा बोकेर आए ।

वृद्ध बाजे–बज्यै, बा–आमा, लुखुरीसहित सपरिवार
ऊ अनि ती सबै बन्धुबान्धवहरू
नयाँ युग स्थापनाको पर्वमा मस्तले झुमेर नाच्यौँ ।
धेरै दिन पछि बिहान उठ्दा लामबद्ध ती सहिदहरू
बरबर आँसु झार्दै रोएको देखेँ ।
सूर्य, उनको रथका सारथी अरुण र ती सात घोडाहरू–
गायत्री, वृहति, उष्णिक, जगती, त्रिष्टुप, अनुष्टुप र पङ्क्ति
आ–आफ्नै धुन, गति, दिशा र धुन्धुकारीको इसारामा,
सूर्यलाई रथको एउटा पाङ्ग्रो र अरुणलाई लगाम छोडेर
बुर्कुसी मार्दै दौडिरहेको देखेँ ।

मात्र लगाम समातेका सारथी अरुण,
मात्र रथको एउटा पाङग्रो समातेर
बिलखबन्दमा परेर उभिएका सूर्य
र लगाम विहीन ती घोडाहरू
ढुकुटीमा बुर्कुसी मारेको देख्दा
र लगामविहीन ती घोडाहरू
आमाको छातीमाथि बुर्कुसी मारेको देख्दा
मेरो छातीमा डढेलो जल्न थाल्यो
मेरो हृदयमा सिन्धुपाल्चोकको जम्बुको पहिरो बग्न थाल्यो
छातीमा डढेलो लागेर अनि हृदयमा पहिरो झरेर
मेरो छाती जलेर म अत्तालिएको बेला शीतलता दिन
मलाई जुनेली रात मन मर्छ ।

२०७७ भदौ २६

महाभारतमा चार्वाकको प्रसङ्ग ः सङ्क्षिप्त चर्चा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

       मानव समाजको विकासक्रममा प्रकृति, सत्य, यथार्थ र कर्मलाई मान्ने चलन थियो । प्रकृति नै सर्वस्व मानिन्थ्यो किनभने प्रकृतिबाट नै प्राणीको जन्म र प्रकृतिमा नै विलीन हुने वा मृत्यु हुन्छ भन्ने मान्यता सर्वस्वीकार्य थियो । परमाधिपति ईश्वरको लीलाबाट यो ब्रह्माण्डको निर्माण भएको र परब्रह्म परमेश्वर ब्रह्माले यो जगत्, मानव र सम्पूर्ण प्राणीको रचना गर्नुभएको हो भन्ने विचार त्यस बेला आइसकेको थिएन । सर्वसाधारण मानिसले व्यवहारबाट सिक्दै आएको विचार प्रवल र लोकप्रिय थियो । लोकले मानेकाले त्यसलाई लोकायत भनिन्थ्यो । महाभारत कालमा आइपुग्दा लोकायत विचारलाई चार्वाक नामकरण गरियो । चार्वाक वा लोकायत विचार लिनेलाई राक्षस भनियो । महाभारतमा चार्वाक बारे भएको प्रसङ्ग यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको हो ।

         ऋग्वैदिक युगसम्म पनि पञ्च इन्द्रियले अनुभव गर्ने तŒव यथार्थ, सत्य र प्रमाणलाई मानिन्थ्यो । अलौकिक शक्ति त्यस बेला प्रादूर्भाव भएको थिएन । ऋग्वैदिक युगदेखि भौतिक वस्तुमा आधारित यथार्थ जीवनोपयोगी विषयलाई लोकले मान्दै आए । बौद्ध दर्शन (५६३–४८३ ई.पू.)को विकास हुनुभन्दा पहिले पूर्ववैदिक कालदेखि नै मानव जातिले भौतिक जगत््मा विश्वास गर्दै जीवनमा प्रयोग गर्दै आएको लोकायतिक विचार लोकप्रिय बन्यो र त्यसलाई पछि चार्वाक दर्शन भनियो । चार्वाक ऋषिले नै लोकायत दर्शनलाई व्यापक बनाएकाले चार्वाक नाम रह्यो । तार्किक विश्लेषण गरी प्रमाण पेश गर्ने भएकाले चार्वाक भनियो त्यो आफ्नो ठाउँमा छ । जैन र बौद्ध दर्शनसँगै यसलाई चार्वाक दर्शनको रूपमा समावेश गरिँदै आयो ।

चार्वाक दर्शनका सम्बन्धमा ‘ऋग्वैदिक समयभन्दा अघिदेखि नै यसको प्रभाव लोकजीवनमा पर्दै आएको छ’ (प्रभात, २०७४ः १५९) । त्यसको आधारमा के भन्न सकिन्छ भने यो सबैभन्दा पुरानो दर्शन हो । चार्वाक भन्ने एक ऋषि वा त्यस दर्शनको पक्षपोषण गर्ने व्यक्ति वा समूह वा एक समुच्च दर्शन भन्ने बारेमा फरक धारणा रहेका छन् । प्राचीन दर्शन भन्नेमा मतैक्यता छ किनभने वैदिक कालको विकास पूर्व तत्कालीन समाज अति विभाजित थिएन ।

कर्म गर्ने, कर्म गर्न कष्ट नमान्ने, जीवनको चक्रलाई सुखपूर्वक चलाउने त्यस बेलाको समाजिक पद्धति थियो । चार्वाक दर्शन बुद्ध र जैन दर्शनभन्दा पहिलेको भन्नेमा विवाद छैन किनभने बुद्ध र जैन दर्शन नास्तिकवादी भए तापनि तिनमा चार्वाकको विरोध पाइन्छ । स्मरण गर्नुपर्ने विषय के भने बौद्ध कालदेखिको इतिहास वर्तमानसँग जोडिएको छ भने त्यसभन्दा पहिलेको इतिहास अनुमानबाहेक अनुसन्धान गरी निक्र्यौल गरिएको छैन । नेपालमा बुद्धभन्दा धेरै हजार वर्षपहिले मानव सभ्यताको विकास भएको कुरा दाङ उपत्यका र मुस्ताङमा भेटिएका माटाका भाँडा, गहना, हाड र गुफाबाट थाहा भएको छ तर मानव सभ्यताको विकास र त्यससँग सम्बन्धित इतिहासको सिलसिला जोड्न सकिएको छैन ।

बालकको जन्म हुनु; हुर्कनु; ज्ञान हासिल गर्नु; बिहे गर्नु; वंश विस्तार गर्नुु; कर्म गरेर जीवन निर्वाह गर्नु; कर्म गर फल प्राप्त गर भन्नु; बिनाकर्म कष्ट हुन्छ भन्नु; सुखपूर्वक हुने मृत्युलाई मोक्ष मान्नु; पूर्वजन्म थिएन; पुनर्जन्म हँुदैन; स्वर्ग–नर्क यहीँ छ; अन्य लोक छैन; सम्पूर्ण शक्ति भौतिक जगत्मा निहित छ; देखिने वस्तुलाई नदेख्ने र नदेखिने वस्तुको पछि लाग्नु गलत हो; मातापितालाई बाँचुञ्जेल उच्च सम्मानसहित सेवा गर; मृत्युपछि यज्ञ गर्नु बेकार छ; ईश्वर कल्पना हो त्यसको अस्तित्व छैन; पृथ्वी, जल, अग्नि र वायु मूल तŒव हुन्; यसैबाट शरीर बनेको हो; चेतना पनि चार तŒवबाट नै उत्पन्न भएको हो; जीवन एक पटक मात्र पाइने भएकाले पीर नमान; कर्म गरेर सुखसँग जीवन त्याग गर भन्ने कुरा लोकायत वा चार्वाक दर्शनका आधारभूत सिद्धान्त हुन् ।

सत्यमा आधारित, व्यावहारिक ज्ञानबाट खारिएको, कल्पना नगरिएको तथा प्रत्यक्ष देख्ने र मानिसको दैनिक जीवनमा भोग्ने यावत् तŒवहरू भएको हुनाले यसलाई लोकायत दर्शन पनि भनिन्छ । व्यावहारिक र जीवनको हरक्षण प्रयोगमा आउने, चार तŒवबाट निर्मित भौतिक लोकबाहेक अन्य लोक छैन भनेकाले यो दर्शन पृथ्वीलोकमा बस्ने सम्पूर्ण मानवको दर्शन बन्न पुग्यो । फलस्वरूप यसलाई लोकायत दर्शन भनियो । लोकले रुचाउने, सुन्दर, व्यावहारिक, जीवनोपयोगी यथार्थपरक वाक्यलाई चारुवाक्य पनि भनिन्थ्यो । ‘लोकहितका लागि प्रवर्तित अविच्छिन्न विचारधारात्मक दृष्टिकोण नै लोकायत दर्शन हो । राधाकृष्णनका अनुसार लोकायत भौतिकवादका लागि प्रयोग गरिएको संस्कृत शब्द हो ।’ (प्रभात, २०७४ ः १५९) । यो दर्शनले ईश्वर, पुनर्जन्म, भाग्य र आत्मालाई स्वीकार गर्दैन । त्यसैले चार्वाक दर्शनलाई अनिश्वरवादी, भौतिकवादी, नास्तिकवादी, यथार्थवादी, प्रकृतिवादी, वस्तुवादी, जडवादी, देहात्मवादी र लोकायतवादी भनेर विभिन्न नाममा चर्चा गरिन्छ ।

वास्तवमा चार्वाक दर्शन विशुद्ध भौतिकवादी दर्शन हो । यो दर्शन विज्ञानसँग सम्बन्धित छ । जे कुरालाई शरीरका पाँच इन्द्रियजस्तै नाकले सुँघ्ने, आँखाले देख्ने, जिब्रोले स्वाद लिने, कानले सुन्ने र शरीरले महसुस गर्न सक्छ त्यो यथार्थ हो । त्यसैले पृथ्वी, पानी, आगो र हावा यी चार मूल तŒव हुन् ।

“चार्वाक दर्शनले पृथ्वी, जल, अग्नि र वायु नामका चार तŒवलाई सृष्टिको मूल तŒव मान्दछ र ईश्वर, परलोक र पुनर्जन्मलाई मान्दैन । यस दर्शनअनुसार चेतना भौतिक जगत््को उपज हो, कुनै सृष्टिकर्ताको आवश्यकता छैन, पदार्थहरू आफैँ प्राकृतिक नियमानुसार उब्जिन्छन् र नष्ट हुन्छन् । स्वर्ग–नर्क, यज्ञ, दान–पुण्य व्यर्थ हुन् ।” (प्रभात, २०७४ ः १५८) । अन्य कुराहरू यसैको संयोगबाट निस्रित भएका हुन्छन् । यसैबाट उत्पन्न भएर यसैमा विलीन हुन्छन् । त्यसैकारण चेतना भन्ने कुरा भौतिक तŒवबाट हाम्रो शरीरको बनोटको आधारमा उत्पन्न भएको हो । मृत्यु भएपछि शरीर र चेतना नाश हुन्छ । पुनर्जन्म हुँदैन । त्यसैले सुखसाथ बाँचेर सुखपूर्वक मृत्युवरण गर्नुपर्छ किनभने मृत्यु नै मोक्ष हो ।

चार्वाक दर्शनले सुखवादको सिद्धान्त ९ज्भमयलष्अतष्अ त्जभयचथ० लाई मान्दछ जसअनुसार यो जीवनमा अधिकतम सुख र आनन्द कसरी लिन सकिन्छ ? त्यो लिन प्रयास गर्ने, त्यो लिन काम र उत्पादन गर्ने, उत्पादित वस्तु प्रयोग गर्ने तर दुःख, दर्द, पीडालाई इन्कार गर्ने भन्दछ ।

वर्तमान विश्वको आर्थिक सम्पन्नता, अतिभौतिक विकास र चरम सुखभोगको नीतिलाई  हेर्दा पाश्चात्य मुलुकहरूले चार्वाकको सिद्धान्तको अवलम्बन गर्दै मानवसुखको लागि आवश्यक पर्ने हर सम्भव उत्पादन गरे । चार्वाक दर्शनले उत्पादनलाई जोड दिन्छ । मूल चार तŒवलाई आधार मानी पश्चिमाले अथक र निरन्तर कर्म गरेको हुनाले अधिकतम विकास गरे । समुद्रमुनिबाट खनिज र तेल मात्र निकालेनन्, समुद्रमुनिबाट रेल नै कुदाए । चन्द्रमामा पुगे । भौतिक वस्तुको गुणको बारेमा अनुसन्धान गरिरहेका छन् । जीवनलाई कसरी र के गर्दा बढीभन्दा बढी सुखसुविधा हुन्छ भनेर अनुसन्धान गर्ने, उत्पादन गर्ने र भोग गर्ने गरेका छन् । इच्छा गरिएका वस्तु उत्पादन गरी आर्थिक उन्नति गरे । जीवनलाई सुखदायी बनाउन आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण भौतिक वस्तुको सिर्जना र निर्माण पश्चिमा मुलुकले गरे र यही जीवनमा नै सुखको अनुभव पनि गरे । पश्चिमाले गरेको विकास चार्वाक दर्शनसँग पूर्णतः मेल खान्छ ।

तर, एसिया खास गरी दक्षिण एसियाका मानिसहरू भगवान्ले हामीलाई बनाएका हुन्, भावीले छैटीको दिन हाम्रो खप्परमा जे लेखिदिएका छन् सोही भोग्ने हो । अहिले पूर्वजन्मको कमाइ खाने हो । अब गर्ने काम पुनर्जन्मको लागि हो, कर्म त गर्ने हो तर त्यसको फलको आश गर्नुहुँदैन । अहिले कर्म गरेर दान गरेमा मृत्युपछि हुने पुनर्जन्मलाई सुख हुन्छ भन्ने दर्शनले यस क्षेत्रका मुलुकलाई ठूलो प्रभाव पारेको छ । फलस्वरूप आजका दिनसम्म पनि करोडौँ मानिस जीवन बचाउन भिखको सहारा लिन पुगेका छन् । बाटोमा जन्मन्छन् र बाटोमा नै मर्छन् ।

त्यसरी भोकभोकै मर्ने ती मानव प्राणीलाई भगवान्ले बचाउनुपर्ने होइन र ? तर भाग्यवादीसँग उत्तर छ ः ‘बिचरा, त्यो त उसको पूर्वजन्मको कमाइ हो ।’ गलत धारणा र गलत विचार अनि अवैज्ञानिक सिद्धान्त, निहित व्यक्तिगत स्वार्थलाई बोकेर हिँडेको हुनाले हामी आज गरिब हुनुपरेको हो । चार्वाक दर्शनले मानिसलाई आवश्यक पर्ने वस्तु आफैँले उत्पादन गर्नुपर्छ  । त्यसको भोग पनि गर्नुपर्छ । यो जन्ममा भोकै बसेर अर्को जन्मको लागि भनेर दान गर्न जरुरी छैन भनेका छन् । युरोप,अमेरिका र विकसित देशले ठीक त्यसै गर्दैछन् । चरम मेहनत पनि गर्छन् र त्यसरी नै सुखभोग पनि गर्छन् ।

चार्वाक भेदभावरहित समाजका पक्षधर थिए । उनी वर्णाश्रम व्यवस्थाका आलोचक थिए । त्यसैले यो दर्शनलाई वर्णाश्रम व्यवस्थाका पक्षपातीहरूले पछिल्लो समयसम्म पनि लखेटी नै रहे । कति मानिस भौतिक दर्शनका पक्षपाती भए तापनि ईश्वर, भाग्य, पूर्वजन्म र पूनर्जन्मको माकुरी जालोको बन्धनबाट आपूmलाई मुक्त गर्न पटक्कै सकेनन् । फलस्वरुपः व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्यले आर्थिक उन्नति गर्न सकेन ।

चार्वाक दर्शनका प्रणेता ऋषी बृहस्पतिलाई मानिन्छ । चार्वाकलाई बृहस्पतिका चेला एवम् उनका विचारको व्याख्याता, भाष्यकार एवम् प्रचारक भनी कतै–कतै चिनाइएको छ । उनले नै ‘बार्हस्पत्य दर्शन’ को नाम दिई साधारण नागरिकले चलनमा ल्याएको लोकायत दर्शनलाई व्यवस्थित गरे । इन्द्रियले महसुस गर्न सक्ने तथ्य प्रमाणलाई सत्य हो भन्नु यो दर्शनको मूल पक्ष हो ।

कुनै कुराको प्राप्ति गर्न चेष्टा गर्नु कर्म आधारित हुन्छ । कर्म नगरी किर्तन गरेर नाच्दैमा पेट भरिँदैन । ईश्वरको प्रार्थना गरेर भजनकीर्तन गर्दैमा बारीमा तोरी उम्रँदैन । तोरी उमार्न बारीमा खनजोत गर्नुपर्छ । मल हालेर बिउ छरेपछि मात्र तोरी उम्रन्छ । कीरा र रोगबाट बचाउन कर्म गरिरहनुपर्छ त्यसपछि मात्र फल लाग्छ । तोरी फलोस् भनेर बाँझो बारीमा श्रीमदभागवत् सप्ताह लगाएर करोडौँ धनराशिको दान गरे पनि तोरी फल्दैन, फल्दैन । फल्छ त ? हो तोरी छरे पछि उम्रन्छ भजन गरेर तोरी उम्रदैन भन्ने दर्शन चार्वाक दर्शन हो । चार्वाक दर्शनलाईगीतामा आसुर मत, रामायणमा जावालीको मत र महाभारतमासन्यासी ब्राह्मणको मतको रुपमा स्वीकार गरिएको छ । आधुनिक युगमा धेरेले मानेको व्यवस्थालाई लोकवाद वा लोकतन्त्र भनिए झैँ प्राचीन युगमा लोकले मानेको हुनाले यसलाई लोकायत भनिएको सबैले स्वीकार गरेकाछन् ।

बुद्धघोषका अनुसार लोकायत ज्ञान तार्किक तथा द्वन्द्वात्मक छ । लोकायतिकहरू तर्कलाई व्यङ्ग्यात्मक र विनोदपूर्ण बनाउन खप्पिस थिए । ‘चार्वाक ऋषिको तार्किकताबाट धेरै वैदिक जनसमुदाय प्रभावित हुँदै जान थालेपछि वैदिक मार्गका शास्त्रीहरूले लोकायतिक एवम् चार्वाकहरूको तार्किकताबाट टाढै रहनू, चार्वाकसँग संवाद नै नगर्नू भनी मनुले थिति बाँधे ।’ (प्रभात, २०७४ः १७५) भौतिकबादी भएकाले निषेध गर्ने नीति लिईयो ।

यो दर्शनले अलौकिक र पञ्च इन्द्रियले थाहा नपाउने कल्पनामा आधारित कुरालाई विश्वास गर्दैन । यो पृथ्वीमा हुने प्राकृतिक उतारचढाव, भूकम्प, बाढी, पहिरो, समुद्री छाल, ताल बन्नु र बिस्फोट हुनु विकास–विनाश, जन्म–मृत्यु भौतिक गतिविधिको आधारमा प्राकृतिक रुपमा हुने कुरा हुन् । कसैको फुमन्तरबाट भएको होइन ।

चार्वाक दर्शनका अनुसार यो जीवन यथार्थ हो । जीवन एक पटक मात्र पाइन्छ; दोहोरिन्न । त्यसैले यो जीवनमा जति दिन बाँचिन्छ त्यस बेलासम्म मेहनतका साथ काम गरेर सुखका साथ जीवन बिताउनुपर्छ । कल्पनामा मोहित भएर नबस । आफ्ना सन्तानलाई व्यावहारिक र जीवनोपयोगी ज्ञान र सिप दिनुपर्छ । इमानदारीपूर्वक मेहनतसाथ काम गर्दागर्दै पनि सुखसँग जीवन बिताउन अपुग भएमा ऋण गरेर भए तापनि घिउ खानुपर्छ । भोकभोकै बस्नुहुँदैन । तर, ऋण तीर्नु पर्छ । दुःखमा पिरलिएर बस्नुहुँदैन किनभने यो जीवन जलेर खरानी हुन्छ । मृत्यु नै मोक्ष हो । शरीर भष्म भए पछि फेरि जीवनको पुनर्जन्म हुँदैन । चार्वाक दर्शनको व्यापक प्रचारमा रहेको निम्न श्लोकको सार त्यही नै हो ः

यावज्जीवेत्, सुखम् जीवेत् ।

ऋणम् क्रित्वा, घ्रितम पिबेत् ।।

भस्मिभूतस्य देहस्य ।

पुनारागमनम् कुतः ?

महाभारतमा चार्वाकको निन्दा प्रसङ्ग

व्यवहारमा खारिएको अनुभव नै चार्वाक विचार भएकाले यो अत्यन्त लोकप्रिय रहेको थियो तर जब ब्रह्मवाद, ईश्वर, पूर्वजन्म–पुनर्जन्म, पाप–धर्म, स्वर्ग–नर्क, दान–पुण्य, ब्रह्म सत्य, ब्रह्माण्ड भूmटो, यो जीवन हाम्रो नभई ईश्वरको कृपाबाट प्राप्त भएको हो भन्ने दर्शनको प्रभाव बढ्न थाल्यो तब लोकायत दर्शनका सूत्रहरूलाई च्यात्ने, लोकायतवादीलाई निर्मूल गर्ने अभियानको विकास भयो । त्यति मात्र नभई लोकायत दर्शनमा भएका राम्रा पक्ष र सूत्रलाई नकारात्मक सन्देशको रूपमा व्याख्या गर्न थालियो । चार्वाकको दर्शनलाई ‘यो जीवनमा ऋण गरेर, चोरेर, लुटेर जसरी भए तापनि मोजमस्ती गर’ भन्ने दर्शन हो भनेर नकारात्मक सन्देश दिइयो जुन सरासर गलत थियो । त्यस दर्शनमा विश्वास गर्ने दार्शनिकले पनि कति कुरा त्यस बेला बढाइचढाई गरेका हुन सक्छन् जसरी अहिलेको युगमा राजनीतिक दर्शनलाई आपूmखुसी व्याख्या गर्ने गरिएको पाइन्छ ।

प्रख्यात यो दर्शन ब्रह्मसूत्र, उपनिषद् कालका साथै महाभारतमा चार्वाकलाई राक्षस भनिएपछि सोहीबमोजिम यसलाई निस्तेज पार्न वैदिक दर्शनका व्याख्याता एवम् कर्मकाण्डी ब्राह्मणले सत्ताधारीको प्रिय पात्र बन्न विरोध गर्न थाले । पछिल्लो समय जसरी बोन धर्म, बुद्ध र सनातनी हिन्दू धर्ममाथि मुस्लिम धर्मावलम्बिबाट आक्रमण भयो, त्यसै गरी बुद्ध र जैन कालदेखि नै चार्वाक दर्शनको विरोध गर्ने र तिनका सूत्र सबै जलाउने , नष्ट गर्ने अभियान नै चलाइयो । बौद्ध, जैन, साङ्ख्य, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा दर्शनका साथै रामायण, महाभारत र उपनिषद् जस्ता ग्रन्थमा चार्वाकको विरोधमा जे जति विचार आए, जे जसरी उनका सूत्रको विरोध गरियो त्यसैको आधारमा पछिल्लो समयमा चार्वाक दर्शनका सिद्धान्त र सूत्रबारे जानकारी लिन, सङ्कलन गर्न र व्याख्या गर्न थालियो । फलस्वरूप चार्वाक दर्शनको रूपमा आजसम्म बाँच्न सक्यो ।

चार्वाक दर्शनलाई निर्मूल पार्न खोजे तापनि चार्वाक, बौद्ध र जैनलाई नास्तिक, वैशेषिक र न्याय एक; योग र साङ्ख्य एक; मिमांसा र वेदान्त एक गरी तिनलाई आस्तिक दर्शन पनि मानिन्छ । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले हरिभद्रसूरिको ग्रन्थ उल्था गरी प्रकाशन गरेको षड्दर्शनसमुच्चयमा भने बौद्ध, न्याय, साङ्ख्य, जैन, वैशेषिक, मीमांसा र चार्वाक गरी सात दर्शनहरू राखिएका छन् । हरिभद्रसूरिले पनि चार्वाक दर्शनलाई छ मूल दर्शनभित्र नराखी छुट्टै राखेको भान हुन्छ तर पनि सूरिले चार्वाक दर्शन भनेर उनका मूल तŒवलाई राखेका छन् ।

म दर्शनशास्त्रको विद्यार्थी होइन । चार्वाक दर्शन मलाई जीवनोपयोगी, व्यावहारिक, लोकायती, र यथार्थ लाग्छ । पूर्वजन्म थिएन । पूनर्जन्म हुँदैन । अदृश्य अलौकिक शक्ति छैन । पञ्च इन्द्रियले अनुभूत गर्ने तŒव नै मूल यथार्थ हो । स्वर्ग–नर्क यहीँ छ । मेहनत गर्नुपर्छ । जीवनलाई सुखमय बनाउनुपर्छ । मठ, मन्दिर, गुम्बा आदि मानव सभ्यताको विकासका धरोहर हुन् । ती इतिहास र संस्कृति हुन् । तिनको खोज र संरक्षण आवश्यक छ भन्ने मेरो पनि मान्यता छ । त्यसैले उनको दर्शनबारे सामान्य जानकारी राख्दै उनलाई ब्राह्मणहरूले मार्नुपर्ने परिवेशबारे महाभारतमा उल्लेख गरिएको कुरा यहाँ उठाएको छु ।

महाभारत, खण्ड ५, शान्ति पर्व, अध्याय ३८ र ३९ मा उल्लेखित चार्वाक प्रसङ्गको भाव सङ्क्षेपमा तल उल्लेख गरिएको छ ः

युद्धपश्चात् युधिष्ठिर नगरमा प्रवेश गर्ने समयमा धर्म र राजधर्मबारे व्यास र कृष्णसँग विस्तृत रूपमा जानकारी लिन खोज्दा व्यासले भीष्म पितामह नै धर्मका ज्ञाता तथा सर्वज्ञ भएकाले उनैसँग लिन सुझाव दिन्छन् । भीष्मले इन्द्र, बृहस्पति, शुक्राचार्य, वशिष्ठसँग वेद, परशुराम र इन्द्रबाट शस्त्रअस्त्रको  ज्ञान लिएर मृत्युलाई समेत वशमा लिएका हुन्छन् ।

सबै भाइबन्धुलाई महान् एवम् रोमाञ्चकारी संहार गरेको हुनाले कसरी भीष्मकहाँ जाने भनी युधिष्ठिरले सङ्कोच व्यक्त गर्दा कृष्णले व्यासले भनेको मान्न र द्रौपदीसहित अन्यलाई खुसी पार्न आग्रह गर्छन् । सबैको भनाइलाई मानी धृतराष्ट्रलाई अगाडि लगाएर हस्तिनापुर जान्छन् । उनले देवता, सयौँ ब्राह्मणको पूजा गर्छन् र चन्द्रदेव अमृतमय रथमा हिँडेझैँ सोह्र सेता गोरुले तानेको रथमा जान्छन् । श्रीकृष्ण, गान्धारी, कुन्ती, द्रौपदीसहित अन्य नारी फरक–फरक रथमा पछि लाग्छन् । त्यसपछि घोडा, हात्ती र पैदल हिँड्नेको लस्कर लाग्छ । त्यस बेला वैताली, सूत र मागधद्वारा स्तुति गान गाइएको थियो । युद्ध जितेकाहरूको पक्षमा जयजयकार घनघोर भएको थियो । नगरवासी मानवले सेता माला, पताका, झण्डाले सडक सजाएका थिए । राजमहलको वरपर चारैतिर सुगन्धित चूर्ण, पूmल, बेल र पुष्पहारले सजाइएको थियो । जलले भरिएका नयाँ कलश सेता पूmलका गुच्छासहित ठाउँठाउँमा राखिएका थिए । त्यसरी सजाइएको हस्तिनापुरमा उनी प्रवेश गरे ।

दस लाख नगरवासी सडकमा थिए । चन्द्रोदयको बेला महासागरका छाल सुन्दर देखिएझैँ मानव सागर उर्लेको थियो । रत्नविभूषित भवनमा महिलाहरूको भिड यस्तो थियो कि जसले गर्दा त्यो भवन नै थर्केको थियो । ती सबै महिलाले पाँच पाण्डव युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन तथा माद्रीकुमार नकुल र सहदेवको प्रशंसा गरेका थिए । ती महिलाले पाञ्चाल कुमारी द्रौपदीलाई पाँच महान् पुरुषको सेवा त्यसरी गरिन् जसरी गौतम वंशमा उत्पन्न भएकी जटिला नाम गरेकी नारीले अनेक महर्षिहरूको सेवा गरेकी थिइन् भनेका थिए । सडकको चारैतिर सजाइको ठाउँ र मानव सागरलाई पन्छाउँदै युधिष्ठिर राजभवननजिक पुगे । त्यस बेला बलशाली धर्मात्मा राजा भनेर जयजयकार गर्नेमा सेना, जनपदवासी र प्रकृति वर्ग थिए ।

दरबारको ढोकानजिक माङ्गलिक धुनबाट पूजित ब्राह्मणले दिएको आशीर्वाद ग्रहण गर्दै इन्द्रको जस्तो दरबारमा युधिष्ठिर प्रवेश गरे र रथबाट ओर्ले ।

कुलदेवतालाई रत्न, चन्दन र माला राखेर पूजा गरे । त्यसपछि दरबारबाट बाहिर निस्के जहाँ मङ्गलद्रव्य लिएका हजारौँ ब्राह्मण खडा थिए । जसरी ताराबाट घेरिएका बेला चन्द्रमाको शोभा हुन्छ उसैगरी आशीर्वाद दिन ब्राह्मणबाट घेरिएका युधिष्ठिर शोभायमान भएका थिए । सबै ब्राह्मणलाई उनीहरूको इच्छाबमोजिम मनोवाञ्छित पदार्थबाट यथोचित सत्कार गरिएको थियो । त्यस बेला त्यहाँ उपस्थित ब्राह्मणले हाँसको समान हर्ष गद्गद् स्वरमा अर्थ, पद एवम् अक्षर युक्तवाणीबाट आशीर्वाद दिएका थिए । त्यो स्वर, शङ्खध्वनि र जयजयकार गर्जिएको थियो ।

जब ब्राह्मण चुपचाप खडा थिए, त्यसै क्षण ब्राह्मण भेषमा आएका चार्वाक नाम गरेका एक जना राक्षस राजा युधिष्ठिरसँग केही सोध्न उद्यत देखिए । ती ब्राह्मण दुर्योधनका मित्र थिए । उनले सन्यासी ब्राह्मणको भेष धारण गरेर असली रूप लुकाएका थिए । उनको हातमा अक्षमाला र निधारमा शिखा थियो । त्रिदण्ड धारण गरेका ती ब्राह्मण ढिठ र निर्भयी देखिन्थे ।

पाण्डवका हजारौँ शुभेच्छुक ब्राह्मण, महात्मा, नगरवासी जो आशीर्वाद दिन बसेका थिए । ती सबै जनाबाट घेरिएको त्यो राक्षस महात्मा पाण्डवहरूको विनाश चाहन्थे । उनले (चार्वाक) ती उपस्थित ब्राह्मणसँग अनुमति नलिईकन राजा युधिष्ठिरलाई भने:

इमे प्राहुद्र्विजाः सर्वै समारोप्य वचो मयि ।

धिग् भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनमस्तु वै ।। २६।।

किं तेन स्याद्धि कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयस् ।

घातयित्वा गुरुंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ।। २७।।

‘हे युधिष्ठिर, यहाँ उपस्थित सबै ब्राह्मणहरूले उनीहरूको तर्फबाट समेत ममार्फत उनीहरूको कुरा भन्न भन्दै छन् र त्यो म भन्दै छु, सुन् ! हे कुन्तीनन्दन तिमी आफ्ना भाइबन्धुको हत्या गर्ने एक दुष्ट राजा हौ । तिमीलाई धिक्कार छ । त्यस्तो पुरुषको जीवनबाट के फाइदा छ ? यसप्रकार यी बन्धुबान्धवको विनाश गरेर गुरुहरूको हत्या गराएर बाँच्नुभन्दा त मर्नु राम्रो । जीवित रहनु बेकार छ ।’ चार्वाकले भने ।

त्यसपछि ती सबै ब्राह्मण राक्षस (चार्वाक)को त्यो वचन सुनेर तिरस्कृत भई व्यथित भए र मनैमन उसले भनेको कुराको निन्दा गर्न थाले ।  सबै ब्राह्मण र युधिष्ठिर अत्यन्त उद्विग्न तथा लज्जित भए । चार्वाकको भनाइको प्रतिवाद गर्न एक शब्द पनि निकाल्न सकेनन् । खुसियालीमा एकाएक सन्नाटा छायो ।

त्यसपछि युधिष्ठिरले ‘हे ब्राह्मण, म तपाईंहरूको चरण स्पर्श गर्छु र विनीत भावमा यो प्रार्थना गर्छु कि कृपया तपाईंहरू सबै मप्रति प्रसन्न हुनुहोस् । यो समयमा मलाई चारैतिरबाट विपत्ति आएको छ, त्यसैले तपाईंहरूले मलाई नधिक्कार्नुहोस्’ भने ।

वैशम्पायनले भौतिक एवम् यथार्थवादी चार्वाकलाई चिने । उनले युधिष्ठिरलाई आश्वस्त पार्दै भने– ‘त्यो त दुर्योधनको मित्र चार्वाक नाम गरेको राक्षस हो । सन्यासीको रूपमा आएर दुर्योधनको हित गर्न खोजेको छ । अरू ब्राह्मणले विरोध गरेका छैनन् ।’

त्यसपछि क्रोधित सबै ब्राह्मणले चार्वाकलाई पापी राक्षस भन्दै गालीगलौज गर्दै उनीहरूको हुङ्कारबाट चार्वाकलाई नष्ट गरे । त्यस बेला इन्द्रको बज्रबाट अङ्कुरसहितको वृक्ष धरासायी भएझैँ उनी ढले ।

 

महाभारतको माथिको प्रङ्गमा वर्तमान युगमा जे जसरी आफ्ना विरोधीलाई सकेसम्म, भ्याएसम्म सत्तामा हुनेहरूले समुल हत्या गरेकोे, विरोधी पक्षलाई सखाप पारेको वा पार्न कोसिस गरेको देखिन्छ त्यसरी नै त्यस बेला पनि मानव सभ्यताको विकाससँगै एकपछि अर्को दर्शनको प्रादूर्भाव हुने क्रममा शक्तिवान्ले अर्कोलाई निर्मूल गर्ने प्रयास गरेको प्रशस्त घटनाहरू पाइन्छन् । त्यसैले वेदव्यासले महाभारतमा राजाका चाटुकारको रूपमा ब्रह्मवादी ज्ञानी ब्रह्माणलाई पात्र बनाएर चार्वाक जस्ता भौतिकवादी, लोकायतवादी, लोकतन्त्रवादी दार्शनिकलाई भौतिक रूपमा नै मार्न लगाए र ब्रह्मवादीको जित गराए तापनि वेदव्यासले त्यहाँ चार्वाक दर्शन पनि जीवित छ है भन्नका लागि त्यो प्रसङ्ग ल्याएका हुन् । अन्यथा, महाभारतको युद्ध समाप्त भई सकेपछि दूर्योधनको मित्र हो भन्दैमा मार्नु पर्ने कारण के थियो र ?

महाभारतको कथामा चार्वाकको हत्यापछि कृष्णले चार्वाकको थप परिचय दिन्छन् । उनका अनुसार चार्वाकले सत्य युगमा धेरै वर्षतक बदरिकाश्रममा तपस्या गरेर ब्रह्माजीबाट ‘कुनै प्राणीबाट डराउन नपरोस्’ भन्ने वरदान प्राप्त गरेका थिए । कृष्णले युधिष्ठिरलाई क्षत्रीय धर्मअनुसार भाइबन्धुको हत्या गरेको हुनाले चार्वाक जस्तो राक्षसले भनेको कुराबाट विचलित हुनुनपर्ने, मनमा ग्लानि राख्नुनपर्ने सुझाव दिन्छन् ।  त्यसपछि युधिष्ठिरको राज्यभिषेक हुन्छ ।

यहाँ मेरो तर्क के हो भने वेदव्यासले ब्रह्मवादीबाट चार्वाक दर्शनका पक्षधरको मृत्यु गराए तापनि उनले उत्तिकै सम्मान पनि दिएका छन् । त्यो कसरी भने चार्वाक सामान्य मानिस होइनन् है । उनले त वैदिकवादीले परब्रह्म परमेश्वर ब्रह्माबाट नै निडरताको आशीर्वाद पाएका छन् । उनी साँचो अर्थमा ज्ञानी हुन् । त्यस बेला त्यो  दर्शन लोकप्रिय नै रहेकाले महाभारतमा उल्लेख गरियो । त्यो दर्शन कमजोर अवस्थामा रहे तापनि  सशक्त छ भनेर देखाउनका लागि कृष्णमार्फत चार्वाकको बारेमा जानकारी गराइएको हो अनि उनको हत्या गरिएको छ । त्यहाँ उनको हत्या भनेको लोकायतवादको मृत्यु वा कमजोर र ईश्वरवादको विजय तथा शक्ति छ भन्ने देखाइएको हो ।

त्यसैले ब्रह्मवादी शक्तिशाली रहेको बेला नास्तिक चार्वाकको मृत्यु देखाइनु अस्वाभाविक होइन । परन्तु त्यहाँ लोकायतवादी चार्वाकलाई निषेधभन्दा पनि त्यो दर्शन जीवित छ, होसियार हुनुपर्छ भनेर ब्रह्मवादीलाई प्रतिरोधमा उतार्न गरिएको सन्देश पनि हो । वर्तमान लोकतान्त्रिक पद्धतिमा कुनै–कुनै तानाशाहले आफ्नो निकटका शत्रुलाई भ्रष्टाचारको मुद्दा हाल्छ, जेलचलान गर्छ, विष खुवाउँछ, देशनिकाला गर्छ र अन्तमा षड्यन्त्रपूर्वक हत्यासम्म पनि गर्छ । तर, मृत्युपश्चात् उसको दाहसंस्कार गर्दा राष्ट्रिय सम्मान गर्न बिर्सँदैन । यसको अर्थ त्यो शत्रुले बोलेका र विरोध गरेका कुरा जाहेज थिए र हुन् है भन्ने अप्रत्यक्ष स्वीकारोक्ति नै हो ।

हो, त्यसरी नै महाभारतमा चार्वाकलाई अनिश्वरवादी राक्षस, दुर्योधनको पक्षधर भनेर गालीगलौज गरी मारियो । उनको हत्या गरिए तापनि ब्रह्मावादीबाट वरदान प्राप्त गरेको भनी वेदव्यासले कृष्णद्वारा भनाउनु चार्वाक दर्शनलाई उचित स्थान र महŒव दिइएको हो । चार्वाक दर्शन अत्यन्त लोकप्रिय भएको र निषेध गर्न नै नसकिएकोले युद्ध समाप्त भइसकेपछि पनि चार्वाकलाई महाभारतमा वेदव्यासले उल्लेख गर्नुपरेको हो । यहाँ मैले चार्वाक दर्शनको सामान्य परिचय र चार्वाकबारे महाभारतमा भएको प्रसङ्गको सङ्क्षिप्त चर्चा गर्ने प्रयास गरेको हुँ । चार्वाक दर्शनको तŒवमीमांसा र ज्ञानमीमांसाबारे जानकारी राख्नु पनि उत्तिकै जरुरी छ । (Draft)

कविता: बा’को उपहार

कविता
बा’को उपहार

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली
Bishnu Prasad Sharma Parajuli
“बा, हामी परिवर्तनको यज्ञाग्निमा होमिएका तपाईंका सुपुत्र हौँ ।
निरङ्कुशताका सबै जाल र जराहरू,
रोग, भोक, अशिक्षा र गरिबीका रगताम्मे कुर्कुच्चाहरू,
साम्राज्यवाद, विस्तारवाद, हैकमवाद, सामन्तवाद र परिवारवादहरू
सबैलाई परास्त, निर्मूल र समुल नष्ट गर्दै
बा’को आँगनमा मुक्तिको सुनौलो बिहानी ल्याउन
बा’को चुलोमा पेटभर सम्पन्नताको आटो फत्काउन
बा’को ओठमा सदावहार प्रपूmल्लताको कमल फुलाउन
समृद्ध राष्ट्र निर्माणको क्रान्तिमा होमिएका
देशका सच्चा सिपाही, हामी तपाईंका सुपुत्र हौँ ।”

“हो बा शङ्का नगर्नुहोस्,
हामी प्रतिक्रियावादीको निसानामा छौँ
हामी ‘देख्नासाथ गोली ठोक्नु’ भन्ने उर्दीको प्रथम सूचीमा छौँ
देशलाई स्वर्गको पूmलबारी बनाउने महान् अभियानमा छौँ
हामी सिंगापुर, जापान, चीन र अमेरिकालाई उछिन्ने सङ्कल्पमा छौँ
बा’ हामीलाई गाँस र सुरक्षित बास दिनुहोस् ।”

पुन्पुरोका पखेरामा विश्राम गरेका
अनगिन्ती चाउरी परेका बारीका पाटाहरू मुसार्दै
गालाका दुवै पखेरमा विराजमान
अनगिन्ती खोल्सा र थुम्काहरू सुम्सुम्याउँदै
हत्केलामा खडेरीले फाटेका धाँजाहरू देखाउँदै
फाटेको टोपीले सिङ्गो चाउरिएको पहाडको पसिना पुछ्दै
बा’ले स्वीकृति दिदै भन्नुभो “हुन्छ ।”

बा’ले देशका छोराहरूलाई हृदयको आँटीमा आश्रय दिनुभयो Continue reading

आमा भन्छिन् ः कर्मठ सन्तान भएर हिँड

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

साभारः कपनअनलाइनडटकम

आमा भन्छिन् ः कर्मठ सन्तान भएर हिँड

म एक्लै थिएँ त्योबेला
लालाबाला तिमीहरू स–सानै थियौ
उनी प्रताडित, सशङ्कित, त्रसित अनि लोभमा थिए
दासहरूका जत्थाका लामा धारिला तरवारले
मेरा अङ्ग–प्रत्यङ्ग चरचर चिरिएका थिए
रगतका सतलज र काली मेरै शिरबाट बगेका थिए ।

मसँग विशाल अभियानको इतिहास र वीरहरूको गाथा थियो
एक मुठी कोदो, एक मुठी धान, एक मुठी फापर मनग्य थियो
अनि सिङ्गो मेरो निलो आकाश, हिमालय र हिमालयभित्रका हिमालय
तराई, शिवालिक र महाभारत शृङ्खलाका लहरा र पहरामा
म निर्विघ्न गङ्गा, सतलजका आँगन र हिमालयका चुलीहरूमा नृत्य गर्थेँ ।

पार्वतीभन्दा सुन्दर मेरो शालीन रूप, स्रोत र वैभवबाट मूर्छित
दासताबाट जन्मेका कायर राक्षसहरूले
सतलज र कालीको शिर मात्र कहाँ हो र !
मलाई मेरा हरेक अङ्ग प्रत्यङ्गहरूमा
मलाई मेरा प्रत्येक नसा–नसा अनि मुटु–कलेजोमा
कायरले झैँ पछाडिबाट तरवार र भाला रोपेका होइनन् र ?
तिमीले देखेकै त हौ नि , ब्वाँसोले झैँ मलाई लुछेका हैनन् र ?

लुक्दै, छिप्दै, तर्सँदै, तर्कँदै तर स्वाभिमान बचाउँदै
मैले तिमीहरूलाई ज्ञान र स्वाभिमानको शिक्षादीक्षा दिएकै हुँ
उन्मुक्त दास राक्षसहरूबाट पटक–पटक चिथोरिँदै
रगताम्मे हुँदै पनि
मैले तिमीहरूलाई हुर्काउँदै बलवान् बनाएकै हुँ
तिमीहरू बुझकी भइसकेपछि
मेरा चिथोरिएका, कोपरिएका र काटिएका अङ्गहरू पनि देखाएकै हुँ ।

मेरा प्यारा सन्तान !
आज म
ह्रिंसक दास राक्षससँग भन्दा
तिमीहरूदेखि नै झस्किरहेकी छु, प्रताडित भइरहेकी छु
मेरा चिथोरिएका, मेरा कोपरिएका, मेरा काटिएका अङ्गहरू कुल्चँदै
हे ! मेरा सन्तान,
तिमी मेरो चिरिएको छातीमाथि उभिएर ममाथि राज गर्न
आततायी दास राक्षससँग आशीर्वादको झोली थापेको देख्दा म झस्किरहेकी छु ।

विशालताको अभियान, इतिहास र स्वाभीमान मुर्दाघाटमा सुताएर
मेरा अङ्ग लुछ्ने दुराचारीसँग उसकै उक्साहटमा अन्धो बनेर
घाँस–दाउरा गर्ने भाइबहिनीलाई
कोशी, गण्डकी र महाकालीमा हुलेका होइनौँ र ?
म आमा हुँ
तिमीलाई क्षमा दिएँ,
तर, अब कहिलेसम्म जालमा जेलिन्छौँ ?
आमालाई गिद्धले मुर्दा लुछेझैँ लुछेको
अब तिमी कहिले सम्म, कहाँ उभिएर हेर्न चाहन्छौँ ?

अब मेरा लुछिएका, चिमोटिएका, कोपरिएका, काटिएका
अङ्गहरू छुँदै कसम खाएर भन सबैलाई–
आमाको चिथोरिएको छातीभन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?
आमाका काटिएका अङ्गहरू भन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?
आमाका रगतका थोपा–थोपाको गुहारभन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?

आह्वान हो यो मेरो
अब तिमीहरू लालाबाला छैनौँ,
अब तिमीहरू भोका, नाङ्गा र अज्ञानी पनि छैनौँ
म काटिँदै, म तासिँदै, चिमोटिँदै रगताम्मे भएकी म
आलो घाउबाट बगेका रगतका धारा चुहाउँदै
तिमीहरूलाई हुर्काएकी तिम्री जननी हुँ म ।

ऊ त आततायी ह्रिंसक डरलाग्दो भोको गोही हो
ऊ त मेरो वैभवशाली शिर हिमालचुली र वक्षस्थलको अमृतधारा देखेर मूर्छित छ
त्यसैले उसले चारैतिरबाट चिमोटिरहेछ, कोपरिरहेछ, तासिरहेछ र काटिरहेछ
मेरा अङ्ग काटिएर, रगतले म लतपतिए पनि
तिमी नतर्स किनभने तिमी अब लालाबाला होइनौँ ।

मैले तिमीहरूको एउटै स्वरको प्रतिक्षा गरेकी हुँ
अब त्यो बेला आएको छ, विलम्ब नगर
छिनिएका मेरा अङ्गहरू जोड्ने बेला आएको छ
खोसिएका मेरा अङ्गहरू खोज्ने बेला आएको छ
चिथोरिएका मेरा अङ्गहरू निको पार्ने बेला आएको छ
च्यातिएको मेरो मन टाल्ने बेला भएको छ ।

तिम्ले मेरो छाती छोएर स्वाभिमानको कसम खायौँ भने
सतलज र गङ्गामा बगेको मेरो इतिहासका राता थोप्लाहरू
महाकाली, कोशी र गण्डकीमा अब फेरि तप्कने छैनन्
तिमी एक भएर मेरो छातीमा ठिङ्ग उभियौ भने
धूर्त ब्वाँसाहरू र निर्मोही गोहीहरू सलबलाउने छैनन्
विलम्ब नगर, मेरो आह्वान सुन, अब एक भएर उठ ।

हेर ! फेरि पनि म गुहार माग्छु मेरो सन्तानसँग
तिमीहरू अब आमाको आँसु पुछ्ने प्रण गरी एक भएर हिँड
तिमीहरू अब तराई–पहाड–हिमालको स्वार्थ बोकेर एक भएर हिँड
तिमीहरू अब आततायीहरूको एक शत्रु भएको शङ्खघोष गरेर हिँड
तिमीहरू अब जननीको चिथोरिएका घाउ पुर्न एक भएर हिँड
तिमीहरू अब जननीका अङ्गहरू जोड्ने एक कर्मठ सन्तान भएर हिँड ।

२०७७ वैशाख ३१

भूमण्डलीकरणमा देश नै किन ?

कोरानाबाट सिक्नुपर्ने पाठ
धन्यवादसहित साभार कपनअनलाईन

भूमण्डलीकरणमा देश नै किन ?

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

एक दशक पहिले आमा गंगालाल अस्पतालमा उपचाररत हुनुहुन्थ्यो । ‘मुटुमा ठूलो प्वाल परेको छ । ठूलो तीनवटा प्वाल छ, सत्तरी नाघेको हुनाले अपरेसन गर्न सकिदैन । ’ चिकित्सकको भनाई थियो । हामी परिवारका सदस्य तैपनि आशावादी थियौँ । शायद अलि कठीन भएर होला अस्पताल भर्ना भएको पाँचौ दिनदेखि ‘मलाई घरमा लैजाउ । म यहाँ बस्दिनँ । घरमा गए पछि ठीक हुन्छ । ’ भन्न थाल्नु भयो । इन्सेन्टिव केयर युनिटमा हुनुहुन्थ्यो । अन्तसम्म राम्रोसँग कुरा गर्नु हुन्थ्यो । उपचार भइरहेको थियो । हामीमा आशाको दियो बलेको थियो । तर त्यो दियो अस्पतालमा मात्र दश दिन बल्यो । आमाले ‘घरमा जाने, घरमा लैजा’ भनेर जोड गरेपनि आइसियुबाट बाहिर निकालेनौँ ।
मृत्युको बेला वा अन्तिम घडीको बेला वा संकटको बेला मानिसले घर खोज्छन्, देश खोज्छन् त्यो सत्य हो । अहिले कोरोना भाइरसको महामारीले देश र घर र परिवार मात्र खोजेको छैन यसले त भूमण्डलीकरणको सिद्धान्तलाईनै चुनौति दिदैछ । युरोपिएन युनियनको एउटै युरोपभन्ने धारणालाई इटली र स्पेनमा परेको अघोर संकटमा युरोपकै अरु देशले सहयोग गरेनन् भन्ने कुरा उठीरहेको छ । त्यसैले भूमण्डलीकरणले धनि र ठूला कम्पनिले गरिव र सानालाई थिचेर झन धनि र झन गरिब बन्ने रहेछ भन्ने कुरा उठन थालेको छ । र, कोरोना भाईरसको महामारीले भूमण्डलीकरणलाई झापड हानिदिएको छ । अनि होस हुने र होस खुल्ने हो हामी जस्ता साना देशले कम्तिमा आफ्नो देशमा ‘केहि त उत्पादन गरौँ ’ भन्ने पाठ सिकाएको छ । यदि, पाठ सिकेमा ।
हिमाल आरोहणगर्दा भएको मृत्यु होस्, पहिरोमा परेर ज्यान गएको होस वा विदेशमा काम गर्दा मृत्यु भएको होस् सबैको लास देशमानै ल्याइन्छ वा लगिन्छ । काम वा घुमघामको सिलसिलामा मानिस टाढा पुगेका हुन्छन् तर जब अति कठीन अवस्थाको सृजना हुन्छ, तब मेरो आमाले मर्ने बेलामा घर खोजेझै बिदेशमा संकटमा परेमा वा संकटको बेला देश खोजिने रहेछ । ०७२ सालको भुकम्पको बेला म, श्रीमती र मित्र लक्ष्मण अधिकारी सहित नुवाकोटमा थिएँ । देख्दा देख्दै घर ढले, धुलोको हुण्डरी चल्यो, मानवको कंकलास्वर सुनिन थाल्यो । मृत्यु भएको खबर सुनियो । फोन बन्द भयो । त्यसबेला मलाई पनि ‘अहो मरिन्छ क्यारे ! बीच बाटोमा मरिने भो । मर्ने बेला घरमा (कपन, काठमाडौँ) नै मर्न पाएको भए हुन्थ्यो ।’ भन्ने मनमा अनायस उब्जेको थियो । संकट वा अन्तिम घडिमा पहिले आपूm, परिवार, घर, देश क्रमशः आउदा रहेछन् । देश बाहिर हुँदा प्रथमतः देश र देशको माटो आउछ । मैले त्यो अनुभव गरेको छु । माया, भावना, प्रेम भनेको शायद त्यो हो जुन भूमण्डलीकरणले बुझ्दैन । यसले बुझ्ने भाषा भनेको पैसा अनि पैसा हो ।
वि.सं. २०४५ सालको नाकावन्दीमा नेपालका ठूला शहर बाहेक अन्यत्र नाकाबन्दीको खास असर परेन । उच्च पहाड र हिमाली गाउँतिर त समाचार पनि नाकाबन्दी पछि पुग्यो । किनभने, २०४५ सम्म नेपालमा नेपाली परिवारले आफ्नै खेतबारीमा धान, कोदो, मकै, गहुँ, जौ, उवा भटमास, बोडी, सिमी, सागपात उब्जाउथे र बाख्रा, कुखुरा, गाई–भैसी, याक–चौरी पाल्थे । पथ्र्यो त संकट मात्र नुनको । हिमाल तिर त नुन पनि खोला र पहाडमा पाईन्छनै । तर २०७२ सालमा हामी भुकम्पबाट थिलथिलो परेको बेलामा भएको नाकावन्दी उच्च पहाड र हिमाली गाउँसम्ममात्र पुगेन नेपाल भर हाहाकार नै भयो । किनभने, त्यसबेला हामी शतप्रतिशत पर निर्भर भइसकेका थियौँ । हाम्रोमा अहिले उब्जनीनै छैन । हिजोको त्यो घर–घरमा हुने अर्थतन्त्र बैदेशिक रोजगारीमा परिणत भयो । खेतबारी बाँझो भए । हाम्रो आफ्नो कुनै उत्पादन र आम्दानीको स्रोत नहुदा नहुदै पनि हामी भूमण्डलीकरणको चपेटामा प¥यौँ । भूमण्डलीकरणलाई हामीले भित्र््यायौँ । र परनिर्भर भयौँ ।
अब विश्व एउटै गाउँ भयो भनेर ठूला देश, ठूला कम्पनीको उत्पादनलाई उपभोग गर्न आफ्ना स–साना धन्दा वन्द गरेर चुपचाप हामी पनि भूमण्डलीकरणको भेलमा समाहित भयौँ । भूमण्डलीकरणले ठूला कम्पनि, ठूला र धनि देश, अर्बपतिलाई हरेक वर्ष खर्ब पति बनाउन मद्दत ग¥यो । क्रेडिट स्वीस रिपोर्ट अनुसार विश्का १ (एक) प्रतिशत धनि ब्यक्तिसँग विश्वको ५० (पचास)प्रतिशत सम्पत्ति रहेको छ । र भूमण्डलीकरणले गरिब देशलाई झन गरिव बनाउँदै परनिर्भर हुन बाध्य पा¥यो । सामान्य नागरिकले गर्ने भनेको जे सुविधा पाईन्छ त्यो उपभोग गर्ने हो । त्यस्तो अवस्थामा सरकारले आफ्नो देशको कुन उत्पादन भूमण्डलीकरणमा लैजाने भन्ने सोच्नु पर्छ । धेरै देश जस्तै मलेसिया, कोरिया आदिले त्यसरी सोचेको कारणले उनीहरु पनि धनि हुदै गए । चीनले त विश्व बजारमा ठूलो प्रभाव पारेको छदैछ । नेपालले त्यसरी कहिल्यै सोचेन बरु उल्टै २०४६ मा बहुदलीय ब्यवस्था स्थापन गरेपछि देशमा भएका उद्योग, कलकारखानाहरु निजी ब्यापारीलाई कौडीको मोलमा बिक्री ग¥यो । फलस्वरुपः हामी परनिर्भरताको खाडलमा भाषिदै–भाषिदै घाँटिसम्म पुरिने गरि पुरियौँ । होइन भन्नु हुन्छ भने हाम्रो उत्पादन के छ त ?
कोविड–१९ को माहामारी नहुदै सिटामोल निर्यात बन्द भयो । नेपालले चिया, सुपारी, अदुवा निर्यात गर्न खोज्दा पारि जान दिइदैन । अर्को देशबाट आउने प्याज उसको देशमा कम हुने जस्तो भयो भने हाम्रोमा प्याज आउदैन । भूमण्डलीकरण त्यसैले ठूलाको ब्यापार हो । सानाको लागि मार हो । हामी त फेरी कस्ता भने विदेशबाट ल्याएको कराहीमा, विदेशबाट ल्याएको ग्यासबालेर, विदेशबाट ल्याएको तेल तताएर विदेशबाटै ल्याएको मेठी फुराएर प्याज किन्न बजार जान्छौँ । अनि प्याज नपाए पछि पसले, ब्यापारी, गोदाम, प्रधानमन्त्री अनि विदेशीलाई सराप्छौँ तर प्याज वा त्यस्तै कुनै एक वा दुई खाद्यान्न वा अन्य उत्पादनमा हामीलाई केहि महिना पुग्ने गरी मात्र भए पनि कसरी उत्पान गर्ने भनेर सोच्दा पनि सोच्दैनौँ र उत्पादन गर्दैनौँ । प्याज नपाउदा ठूला कुरा गर्छौँ । यसो गर्नु पर्ने उसो गर्नु पर्ने भनेर फलाक्छौँ । कतैबाट प्याज आउछ अनि फेरि ढुक्क भएर हिंडछौँ । प्याज एउटा उदारण मात्र हो । हामी सबै कुरामा प्याज जस्तै छौँ ।
प्रसंग कोराना महामारी र यसले भूमण्डलीकरणमा देखाएको समस्या बारेको सामान्य वहस हो । त्यसैले कोरानाकै कुरा गरौँन । हामीसँग के छ त ? हामीले सरकारलाई गाली मात्र गर्छौँ । यसपटक कोरोना संक्रमण हुन नदिन, वा अति हुने क्षति कम गर्न समसामयिक अवस्थाको मूल्यांकन, अन्य देशले महामारीबाट कम क्षति हुन गरेका अभ्यासबाट सिक्दै सोहि अनुसार देशको परिस्थितिको अवस्था हेरेर निर्णय गर्दै आफ्नो बर्कतले भ्याएसम्म सरकारले काम गर्दैछ । सरकारको उपस्थिति देखिएको छ । सरकारले उपलब्ध गराएका सामान प्रयोग नहुने, नीजि अस्पतालले नागरिको उपचार नगर्ने जस्ता नयाँ समस्या छन् । अस्पताललाई विरामीको उपचार गर भनेर सर्वोच्चले आदेश गर्नु पर्ने अवस्था पनि छ । त्यो लाज लाग्दो कुरा हो । सबै कुरामा विदेशमा भर पर्न पर्छ । तर पनि अहिले सरकारका केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तह सकृय भएकाले डरलाग्दो हुदैन भन्ने लाग्छ । अर्को तर्फ मानिस होशियार हुन थालेकाले र मानिस घरमानै बस्न थालेकाले पनि क्षति न्यून बन्ने छ । नेपालमा अन्यत्रको तुलनामा पटक–पटक साबुन पानीले हात धुने र पटक –पटक तातो पानी पिएर बस्ने बानीले पनि विभत्स हुनबाट बाँच्न सक्छौँ । हामीसँग अन्यदेशमा भए जस्ता उपकरण छैनन् । उनीहरुसँग उपकरण भए तापनि अहिले धनि युरोपका देशलाईनै ‘आफै त महादेव उत्तानो पर कस्ले देला वर’ भन्ने उखान जस्तै भएको छ । त्यसैले हामी आपूm सचेत हुन पर्ने छ । ‘हामीसँग सबै छ’ भन्ने देशलाई ठूलो संकट परेको हामीले देखिसक्यौँ ।
भूमण्डलीकरण भए नै पनि सबै देश वा सबै कम्पनिले पहिले आफू, आफ्नो परिवार र आफ्नो देशका नागरिक बचाउन लाग्ने छन् । आपूmसँग केहि बढि समान पनि राख्ने छन् । त्यसैले यस्तो बेलामा हामीलाई चाहिने जति सामान हामी नेपालीले पैसा उठाएर सरकारलाई दियौँ भने नै पनि विश्व बजारमा सामानको अभाव हुने भएकाले सरकारले केहि गर्न सक्दैन । त्यसैले यस्तो अवस्थामा आफ्नो देशमा कुनै उत्पादन यदि हुन्थ्यो भने अमेरिकाको जनरल मोटर्स र जर्मनीको कार कम्पनिले भेन्टीलेटर र अन्य स्वास्थ्य उपकरण उत्पादन गरेझैँ हामीले पनि उत्पादन गथ्यौँ । त्यसैले भूमण्डलीकरणको भूँमरीमा आखिर को पर्ने भए त ? गरिव नागरिक र गरिव देश । त्यसैले देशमा उत्पादन चाहिन्छ । चाहियो । नेपाल सरकार र नेपाली उद्योगपति यसबारेमा सोच्नुप¥यो ।
भूमण्डलीकरको ठूलो उदाहरण युरोपियन युनियन अहिले कोरोना महामारीले झन कमजोर हुदैछ । बेलायत ३१ जनवरी २०२० देखि त कानूनिरुपमानै छुट्टियो । पहिलेदेखिनै बेलायतको नीति फरक थियो । युरोभित्र पनि थिएन । मैले यो तयार गर्दासम्म वरल्डोमिटर्सका अनुसार इटली र स्पेनमा क्रमशः १२४२८ र ८४६४ को मृत्यु भईसकेको छ भने विश्वमा ४२ हजार १५८ को मृत्यु भएको छ । निको भएर घर फर्कँनेको संख्या १ लाख ७१ हजार १०० रहेको छ । इटलीमा भयाभह भएर विरामीलाई अस्पतालमा भर्ना गर्ने ठाउँ नहुदा, त्यहाँका स्वास्थ्यकर्मीले चौविसै घण्टा काम गरिरहदा र संक्रमित भएर मृत्यु हुँदा जर्मनीका अस्पतालमा थुप्रै बेड खालि भएको समाचार आयो । इटलीका प्रधानमन्त्री जोसेफ कोन्तेले युरोपियन युनियनको बारेमा सोच्नु पर्ने धारणा बारम्बार राखेका सञ्चार माध्यमले दिएका छन् । सञ्चार माध्यमले ब्यापक प्रश्न उठाए पछि मात्र इटलीका विरामीलाई जर्मनीमा उपचार गर्न लगियो । विदेशमा भएका नागरिक आफ्नो देशमा जान चाहे र लगियो पनि ।
मैले माथि उठाएको कुरा जति सुकै भूमण्डलीकरणको बखान गरे पनि संकट परेको बेला आखिर पहिले आफू, परिवार, घर, देश अनि अरु आउने रहेछ नि । युरोपमा त देखियो भने दक्षिण एशिया त के नै हो र ? त्यो पुष्टि भयो । अझ पुष्टि हुदैछ । जर्मनीले त्यसैले कसरी गल्ति ग¥यो भन्नु ? ब्यापार र मानवीय कुरा फरक कुरा हुन् । अहिले ब्यापारले भन्दा मानवीय कुराले भूमण्डलीकरणलाई चुनौति दिएको छ । र, यसले साँचो अर्थमा भोलीका दिनमा ठूलो असर पार्ने छ । कोरोनाले भूमण्डलीकरणमा मात्र होईन शक्ति राष्ट्रको वर्णानुक्रमलाई पनि चुनौति दिने छ । ब्यापार गर्दागर्दै पनि कसले मानबीय रुप देखायो र कसले देखाएन भन्ने कुरा पनि उठनेछन् । एशियाली फोहोरी र गरिबमात्र होईनन् यिनीहरु सभ्यताका मुहान र अग्रज पनि हुन् भन्ने पनि देखाउने छ । बन्दुकले भाईरस मार्न नसक्ने रहेछ भन्ने पनि यसले सिकाउने छ । र, वन्दुकको प्रतिस्पर्धा नगर है भन्ने पनि यसको सन्देश ठूलादेशलाई हो भने गरिव नेपाल जस्ता देशलाई आफ्नै देशमा केहि उत्पादन गर है भन्ने अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि हो । किनभने भूमण्डलीकरणले धनिलाई धनि र गरिवलाई गरिव, आश्रित र विश्व बजारको शरणार्थी नै बनायो । त्यसमा यो कोरोना भाईरसले सचेत बनाएको छ । चेत खुल्ने हो भने ।
अहिले सबैले धनि देशले गरिब मुलुकमा भएका आफ्ना नागरिकलाई स्वदेश फिर्ता लगे । एउटा कुरा सोचौँ न ! धनि देशले नेपालमा रहेका उनीहरुका नागरिकलाई नेपालमा स्वास्थ्यकर्मीले उपयोग गर्ने, विरामीलाई उपचार गर्ने र त्यसको लागि चाहिने उपकरण नेपालमा पठाएर पनि त उपचार गर्न सक्थे नि ! त्यसो गरे त ? गरेनन् । किनकी, संकटमा, भावनामा भूमण्डलीकरण असफल भयो । त्यसैले भूमण्डलीकरण भनेको धनि देश र ठूला कम्पनीले गरिव देशलाई पर निर्भर बनाउने मात्र हो । साना देश परनिर्भर नभए भो नि त भन्ने प्रश्न उठन सक्छ । त्यसको जवाफ त्यति सजिलै दिन सकिदैन किनभने भूमण्डलीकरणले धेरैलाई क्षतविक्षत पारेको छ । अब कोरोना जस्ता महामारीले दिएको चुनौतिले धेरै देश र तिनका सरकार परनिर्भरता हटाउन प्रयास गर्नेछन् । नेपालले पनि यसबेला यो सोचोस् । हुन त नेपालको बिर्सने बानी छ ।
सबै कुराबाट के देखियो भने संकट र अफ्टेरो अवस्थामा मानिस जतिसुकै धनि, विकसित वा जे भए पनि घरनै चाहिने रहेछ । त्यसकारण यो भूमण्लिीकरणबाट फाईदा कसलाई भयो ? कठीनाई र मद्दत चाहिने बेला खासै सहयोग कसैलाई भएन ।
कोरोना पछिको विश्व कस्तो होला ? आफ्नो ठाउँमा छ । चीनले कोरोना नियन्त्र गर्न सफल भई विश्वका धेरै मुलुकमा एएभ् सहित स्वास्थ्यकर्मी सहयोगकालागि पठाएको छ । अमेरिकामा भाईरसको संक्रमण उच्च देखिएको छ । युरोप महामारीको भुचक्रमा छ । अमेरिका र बेलायतका विश्वविद्यालयका विज्ञले पहिलो विश्व युद्ध, दोस्रो विश्व युद्धमा शक्तिराष्ट्रको वर्णानुक्रम फेरिएझैँ यो कोरोना महामारीको विश्व महामारीले पनि शक्तिराष्ट्रमा ठूलो फेरवदल हुने, युरोपियन युनियन जस्ता संघको विषयमा प्रश्न उठने र भूमण्डलीकरणको बाटो पनि परिवर्तन हुन सक्ने कुरा लेख्न थालेका छन् । आफू बाँच्न पर्ने । परिवार बाँच्नु पर्ने । घर बाँच्नु पर्ने भए पछि देश बाँच्नु पर्छ कि पर्दैन ? अबको विश्व परिवर्तन हुन पर्छ । आफ्नै देशमा केहि न केहि कुनै न कुनै उत्पादन हुनै पर्छ भन्ने मूल पाठ यसले सिकाएको छ ।
म भावनाबाट वशिभूत भएर हुन सक्छ तैपनि मलाई के लाग्छ भने विश्व बजारमा रहेका ठूला ब्यापारी, उद्योगपति नेपालीले आफ्नो सीप र सम्पत्ति नेपालमानै लगानि गरुन् । मर्ने बेलामा नेपाल चाहिने भए पछि नेपालमा किन लगानि नगर्ने त ? तँपाईहरुको उत्पादन तीन करोड नेपालीले प्रयोग गर्दा हुने नाफा तँपाई नेपालीलेनै लिनुहोस् । हुदैन र ? यहाँ सस्तो पैसामा तपाईकोमा काम गर्न तपाईका दाजुभाइ दिदीबहिनी यहीँ नै छौँ । अनि जे जति प्राविधिक विदेशमा हुनुहुन्छ तपाईहरु पनि आखिर संकटको बेला नेपाल चाहिने रहेछ भने पछि फर्कनु होस् । यो भूमण्डलीकरणले आवश्यकता परेको बेलामा तपाईको घाउँमा मल्हम त दलेन नि ! अनि अर्को तर्फ कुनै अर्को देशको प्रधानमन्त्रीले हाम्रो देशका प्रधानमन्त्रीलाई ‘ तँपाईको देशको उत्पादन के हो ?’ भनेर सोधेको बेला आनाकानी नगरी ‘ हाम्रो देशमा यो–यो कुरा यो गुणस्तरको उत्पादन हुन्छ ’ भनेर भन्न पाइयोस् न ।
भूमण्डलीकरणको नाममा हतियार बनाउने, निर्धा देशलाई सखाप पार्ने जुन संसारमा भईरहेको छ, त्यो रोकिन पर्छ । मानवले मानवभएर बाँच्न दिने कुरामा भूमण्डलीरण असफल भयो । सफल भयो त धनि झन धनि बन्ने कुरा ! भारतमा करिव ३० करोड मानिस सडकमा भोकै हुदा अम्बानी विश्वका धनि मानिस भएर के अर्थ भो त ? अर्को पश्न । धनि राष्ट्र, किन तिमी मानिस मार्नमा नै शक्ति खर्च गर्छौ ? कोरोना भाईरसको महामारी पछि केहि पाठ सिक्छौ कि ?
मानव बन । मानवियतालाई नबिर्स । मानिसलाई नमारीकन शक्तिशाली बन्न यत्न गर । अब तिम्रो मिसाइलले कोरोना न मरे पछि पाठ सिक्छौ कि ? अब नदेखिने शत्रुले हजारौँ नागरिकको ज्यान लिए पछि तिमी थर्कमान हुन्छौ कि ? अब पैसा र विज्ञानले पनि कोरोनालाई निस्तेज पार्न नसके पछि सचेत हुन्छौ कि ? जव भूमण्डलीकरणले संकटको बेला केहि गर्न सक्दैन, र त्यही महासंकटको बेला मानिसलाई घर र देशनै चाहिने भए पछि भूमण्डलीकरको के औचित्य । सबै नागरिकका आ–आफ्नै देश बलियो भए भने संकटको बेला महासंकट आउन सक्दैन । सबैले बिचार गर्दा विश्वनै राम्रो हुनेछ । समाप्त

bishnu.nmdc@gmail.com

Nature’s Call

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

Bishnu Prasad Sharma Parajuli

Our ancestors worshiped the nature,
Our ancestors respected and loved the nature,
As, it provided food and shelter to all its children.
Today, scholarly human beings demonstrated brutality towards the nature,
For supremacy to destabilize deprived beings, they ruined the nature.
So, the nature became unbalance,
So, the nature became feeble and toothless,
Then; invisible enemy like Cobid-19 originated
And, started a marathon across the globe slaughtering human creature.
World powers have the guns and the missiles, but they cannot kill
Billionaires have the money, but they cannot buy the pill
Science have the lab, but they cannot treat infected patient’s will.
So– learning from Cobid-19
Again– like the ancestor’s of Himalayas, Karakoram, Alps and Rocky Mountains
Respect the nature, Worship the nature
Love the nature and Salute the nature
And beg alms of pity from the nature
Because, nature is our father and mother.
In the world, nothing is beautiful than the Himalayas, Kararoram, Alps and Rocky Mountains
In the world, nothing is beautiful than the Glaciers, Rivers, Forests and Oceans
So, do not demolish the nature,
So, do not abuse the nature,
Otherwise, another virus dangerous than Corona will emerge.
To nurture all the creatures of nature
To preserve seeds of human beings
Respect and Worship the nature
Love and Salute the nature
It’s a call of the nature.
31 March 2020
bishnu.nmdc@gmail.com

धसिन्छ है फाली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

सत्कर्मको आयु लामो, कुकर्मको छोटो
लेकाली चुस्ने जुकाको हेर, फुस्की जान्छ भोटो ।
धैर्यतामा उषा झर्छिन, ग्रहणलाग्दा काली
घमण्डको छातिमा हेर, धसिन्छ है फाली ।।

दर्शन जीवन ः देव र राक्षस प्रवृत्ति

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

धन्यवाद सहित साभारः दायित्व द्वैमासिक साउन–भदौ २०७६ पूर्णाङ्क११९

संसारमा मानिसले एक पटक जीवन र अर्को पटक मृत्यु प्राप्त गर्छ । जन्मपछिको मृत्यु सत्य हो । एक पटकमात्र प्राप्त हुने जीवनलाई अमर बनाउने काम भनेको धेरैको भलो हुने लिपिबद्ध सत्कर्म हो । हुन त मानिसका कुकर्म पनि लिपिबद्ध हुन्छन् । तर कुकर्म समयको अन्तरालमा मेटिन्छन् भने सुकर्मका लिपिहरू पुरानोबाट नयाँ बन्दै जान्छन् – वर्तमान युगमा बुद्धका सत्सन्देश र उनका मूर्ति संसारभर फैलिएझैँ ।

आमाको गर्भबाट मानिसले एक पटक जन्म लिएपछि त्यही जीवनमा मृत्यु निश्चित हुन्छ । यो सबैले जानेकै कुरा हो । एक पटकमात्र प्राप्त हुने यो जीवनलाई केहि मानिसले यसलाई साँच्चिकै सार्थक बनाउन हर प्रकारका सत्कर्म गर्छन् । ती सत्कर्मको फल ढिलो मात्र प्राप्त हुन्छ । ढिलो गरी फल अर्थात् लक्ष्य प्राप्त गर्न पनि के, कस्तो र कसरी कर्म गर्दा सो लक्षित फल प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने कुराको स्पष्ट रेखाङ्कन गर्नुपर्छ; हिमालबाट झरेको मस्र्याङ्दी नदीबाट विद्युत् निकाल्न मिहिन योजना बनाएझैँ ।

लक्ष्य भेदनको स्पष्ट रेखाङ्कन गरेपछि इमानदारी एवं सचेततापूर्ण तवरबाट लक्षित पूर्वयोजनाको कार्यान्वयन, कष्ट र साधना गरेपछि फल लाग्न सुरु हुन्छ । फल लाग्दैमा जीवनमा गरिएको कर्मको फल हात पर्दैन । फल लागेपछि मानवमा भएको राक्षसी प्रवृत्ति जुन सुषुप्त हुन्छ त्यो जागृत बनेर कोब्रा सर्पले आफ्नो आहारा निल्न फणा उठाएझैँ उठाउँछ । (यहाँ प्राकृतिक प्रकोपबाट हुने क्षतिलाई उठाउन खोजिएको होइन) । त्यसकारण, फल प्राप्त गर्नेबेला होसियारीपूर्वक चनाखो भएर हात पार्नुपर्छ । त्यहाँ वैराग्यले बास पाउनुहुँदैन ।

हाम्रो यस संसारमा विभिन्न प्रवृत्ति, विभिन्न चाहना, विभिन्न सोच भएका मानिसको बसोबास छ । यहाँ मानवभित्र हामीले पौराणिक दर्शनको आधारमा भन्ने गरेका देवता र राक्षस छन् । एउटै मानिसभित्र पनि कहिले राक्षसीपन र कहिले देवत्वको भाव झल्कने प्रवृत्ति देख्न सकिन्छ । अघिल्लो रात आपूmसँगै प्रेमालापमा लीन भई ऊसँगै जीवन बिताउन आमाबाबुलाई छोडेर आएकी प्रेमिकालाई अर्को साँझ सामान्य मनमुटाव हुँनेबित्तिकै सोही प्रेमीले निर्मम हत्या गरेको घटना एउटै मानिसमा हुने देवता र राक्षसी प्रवृत्तिको राम्रो उदाहरण हुनसक्छ ।

त्यस्तो हुनुमा तत्कालीन अवस्थाको परिवेशले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । त्यसबेला मानिसले तत्काल उत्पन्न भएको राक्षसी प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन । यस्ता घटना ठूला सामन्त, शासक, ठूलो पदमा भएका मानिसबाट तत्कालीन पदीय मानको आडम्बरमा गरिएका आपराधिक घटनाका धेरै उदाहरण संसारभर पाइन्छन् । मानिस खुसी र सन्तुष्ट भएको अवस्थामा देवत्वको भाव हुन्छ । जब उही मानिस कुनै परिवेशमा पीडा वा उसलाई बाध्य पारी वा बाध्यतामा परेर वा आडम्बरले घेरेर आक्रोसित भएको हुन्छ त्यस्तोबेला उसमा रिसराग, आक्रोससहित राक्षसीपन भरिएको हुन्छ । त्यसपछि आपराधिक क्रिया गर्न सक्रिय हुन्छ ।
सामान्य मानिसले त्यो आक्रोसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन र दुर्भाग्यपूर्ण घटना आफैँले अनायस घटाउँछ । देवत्वको गुण त्यसबेला पातालमा लुकेको हुन्छ । जुन मानिसले जीवनलाई ‘यो पृथ्वीतलमा आमाको कोखबाट जन्म लिएपछि फेरि कहिल्यै यस्तो जीवन नपाइने भएकाले यो संसारलाई राम्रोसँग मनन गरेर केही सत्कर्मका फल दिएर मात्र बिदा हुन्छु ।’ भन्छ त्यस्तो व्यक्तिले मात्र त्यसबेलाको त्यो राक्षसी चरित्रलाई नियन्त्रण गर्न सक्षम हुन्छ; अरूले सक्दैनन् । अनि बाँकी जीवन अत्यन्त कष्टप्रद बनाएर, रसातलमा धसाएर राक्षसी प्रवृत्तिबाट मुक्त नभई मृत्युवरण गर्छन् । जीवनलाई अमूल्य हिराको रूपमा चिनेको मानिस त्यस्ता प्रवृत्ति जस्तै अतिलोभ, अतिमोह, अतिलालच, अतियौनतृष्णा, अतिसम्पत्तिको चाहनाबाट अलग भएर आनन्दसँग बसेको हुन्छ ।

केहि मानिस प्रवृत्तिगत हिसाबमा प्रारम्भदेखि नै देवता र राक्षस गुण भएका हुन्छन् । यहाँ सहयोगी, इमानदार, स्पष्टवक्ता, कर्मयोगी, सकारात्मक, मृदुभाषी चरित्र भएको मानिसलाई देवगुण भएको भनिएको हो । त्यस्तै असहयोगी, भ्रष्ट, अस्पष्ट, अल्छी, नकारात्मक, झगडालु र अरूलाई पीडा दिँदा खुसी मान्ने परपीडकलाई राक्षस भनिएको हो । हाम्रा पौराणिक कथाले त्यसलाई चित्रण गरेका छन् । त्यसलाई धर्म र ब्यवहार दुवै आँखाबाट आफ्नो सोच, दर्शन र धारणाबाट हेर्न सकिन्छ ।

मानवको जन्म, मानव सभ्यताको विकास भएको हजारौँ वर्षदेखि आजसम्म देवता र राक्षस प्रवृत्ति समाजमा व्याप्त छ । वनमा रहेको शक्तिशाली सिंह वा बाघ वा अन्य कुनै जनावरले आफ्नो शक्तिको आधारमा शिकार गरी पेट भरेझैँ मानव समुदायले पनि हिजोको जङ्गली अवस्थामा ठूलोले सानोलाई, ठूलो समूहले सानो समूहलाई, बलियो क्षेत्रले दुर्बल क्षेत्रलाई आक्रमण गरी पेट भर्ने गर्दथे र जितेर ल्याएका पुरुषलाई दास बनाउँथे । यौवनावस्थामा रहेका आर्कषक युवतीलाई यौनशोषण गरी दासी बनाउँथे । यौनइच्छा पूरा गरुञ्जेल ती युवती कुन वर्ग, कुन ग्रामका हुन भन्ने वास्ता गर्दैनथे । तर, जब ती दासी नारीले सामन्तहरूको यौनतृष्णा पूरा गर्न सक्दिनथिन् उनी पानी नचल्ने जातकी, कुसंस्कार र कुलक्षण भएकी भनेर साङ्लोमा बाँधिएर भोकभोकै कुटिन्थिन्, मारिन्थिन् ।

त्यस्तै मानवले मानवलाई गरेको हिंस्रक जङ्गली आक्रमणमा परेर चार–पाँच हजार वर्ष पहिले सभ्यताको चरमोत्कर्षमा पुगेको सिन्धु सभ्यता सखाप भएको इतिहास साक्षी छ । अमेरिकाले जापानमा गरेको आक्रमण सबैमा ताजा छँदैछ । त्यो क्रम आजका दिनसम्म रोकिएको छैन । त्यसो हुनाले त्यो हिजोदेखिको राक्षसीपन जाने कुरा पनि भएन । राक्षसीपन संगठित रूपमा बलियो भएर बसेको छ भने देवत्व वा देवचरित्र भएको सभ्यता सयौँ वर्षको अन्तरालमा कहिले शिव, कहिले जनक, कहिले राम–सीता, कहिले गार्गी, कहिले बुद्ध, कहिले सेनरेव भएर जन्मेको हुन्छ । त्यो ढिलो सुस्त गतिमा हुन्छ । सानो र सुस्त गतिको भए तापनि त्यो शक्ति आज उत्तर कोरिया वा अमेरिकाले विकास गरेको शक्तिशाली क्षेप्यास्त्रभन्दा दिगो र भरपर्दो हुन्छ ।

विज्ञानले आफ्नै गतिमा चन्द्रमा र सूर्यमा पुगेर अध्ययन गरी ‘मानव सचेत प्राणी हो’ भन्ने प्रमाणित भइसक्दा पनि युद्ध गरिरहेका छन् । आत्मघाती बम पड्काएर आफ्नै वंश नाश गरिरहेका छन्, सीमित खर्बपतिले विश्वको अर्थतन्त्रमा कब्जा जमाएका छन, कुपोषण भएर अल्पायुमा चिचिला मरिरहेका छन् । आज संसारका हरेक कुनामा राक्षसी प्रवृत्ति हावी भएर दैनिक हजारौँ मानिस बिना कसुर मारिइरहेका छन् । शक्तिशालीले निरीह मानिसलाई जन्मभूमिबाट खेदिरहेका छन् । मानिस सचेत प्राणी भएको हुनाले ‘जङ्गली जनावरभन्दा फरक हुन्छ’ भनेर विज्ञानले सिद्ध गरे तापनि मानिस सहज रूपमा मानिससँग नतर्सीकन धरतीको कुनै कुनामा बस्न सकेको छैन ।

मानिस भएर मानिससँग डराउनुपर्ने वा बाँच्नका लागि फेरि राक्षस नै बन्नुपर्ने विकराल परिवेश निर्माण भइरहेको छ । मलाई कहिलेकाहीँ यस्तो लाग्छ कि संयुक्त राष्ट्रसंघले जतिसुकै मानवीयताको प्रलाप गरे पनि शक्ति हुने जोकोहीले कम शक्तिवालालाई जहिले पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा घाँटी अठ्याएकै हुन्छ । नेपाल त्यसको सशक्त उदाहरण हो । कुनै पनि बेला नाकाबन्दी हुनु, सीमा स्तम्भ रातारात गायब हुनु, बाँध बनाई देशका भूभाग डुबाएर उठीबास पार्नु, विषादीयुक्त तरकारी खुवाएर अकालमा मर्न बाध्य पार्नु आदि । यी त केही उदाहरण मात्र मात्र हुन् । संयुक्त राष्ट्रसंघजस्तो शक्तिशाली संस्थाले पनि शक्तिराष्ट्रको सामु शिर झुकाएर मानवीयताको हत्या गर्न अप्रत्यक्ष सहयोग पु¥याएको हुन्छ । त्यसो नगरेससम्म राष्ट्रसंघ वा अन्य त्यस्तै संस्था टिक्न पनि सक्दैनन् । यथार्थ त्यही हो ।

पूर्वीय दर्शनबाट पश्चिमाले सिकेर भौतिक र मानवतावादको विकास गरेका हुन् भनेर हाम्रा विद्धानले चिच््याउँदै फलाकेको आज पनि सुनिन्छ तर, फरक के भने वैदिक संस्कृतिको जन्म भएको हिमाली उपमहाद्विपमा एक्कइसौँ शताब्दीको आजको दिनमा घर, परिवार, समाज, न्याय, प्रशासन, सुरक्षा र सिङ्गो राष्ट्रमा युरोप र अमेरिकाको तुलनामा राक्षसी चरित्र र प्रवृत्तिको मात्रा प्रचुर रूपमा बढ्दो छ । नेपालमा सत्तालिप्सामा रहेका राजा, महाराजामा शासनको बागडोर हत्याउन मारकाट हुनेबाहेक आमनागरिकमा राक्षसी प्रवृत्ति र राक्षसी सोच पचास वर्षपहिले नगन्य थियो । पाँच दशक पहिले आममानिसमा सद्भाव, सदाचार, समर्पण भाव, इमान–जमान व्याप्त थियो । पचास वर्षपहिले र पचास वर्षपछिको तुलना गर्ने हो भने राक्षसी कुसंस्कार र कुसंस्कृतिको रेखा अति द्रूत गतिमा उकालो चढेको छ ।
राजस्व कार्यालयका प्रमुखले राजस्व आफ्नो निजी भकारीमा थुपार्नु, त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्रमुखले फेल भएको आफ्नो सन्तानलाई उत्तरपुस्तिकामा अङ्क थपेर सुनको तक्मा पहिराउनु, सिंहदरबारमा हालीमुहाली गर्नेले बालुवाटारको जग्गा हडप्नु, पशुपतिनाथका पूजारीले भोलेबाबाको तेस्रो नेत्रमा पट्टी बाँधी भेटी लुकाउनु राक्षसी प्रवृत्तिका उदाहरण हुन् । अहिले सचेत नागरिक तर्संदै, झस्कँदै, पसिनै–पसिना निकालेर उकुसमुकुस भएर बाँचेको छ । उसले अत्याचार, भ्रष्टाचार, अनाचार, दुराचार देख्छ तर पाटेबाघको अगाडि उभिएको एक्लो हरिणझैँ निरीह भएर बस्छ । ‘बोल्न चिच्याउनुपर्ने हो ’भन्ने थाहा छ तर सक्दैन ।

खराब चरित्र भएका मानिस संसारमा धेरै हुन्छन । त्यो बढ्दैछ । त्यसकारण होसियारीपूर्वक चल्नुपर्छ । जीवनलाई भड्खालोमा हाल्नुहुँदैन । सन्तोषको सास कसरी फेर्ने त्यसमा ध्यान दिनुपर्छ । असहज परिस्थितिलाई सहजताका साथ सम्हाल्न सक्नुपर्छ । सकारात्मक सोच राखेर निरन्तर कर्म गरिरहँदा पनि कहिलेकाहीँ अन्य परिवेशले गर्दा नसोचेको कष्ट उठाउनुपर्छ । राम्रो गर्दागर्दै पनि नराम्रो हँुदोरहेछ किन भयो ? कुन कमजोरीले त्यस्तो हुन गयो ? भन्ने जाँच गर्नुपर्छ । त्यसो गर्दा गलत दिशातिर तेर्सिएको जीवनलाई सही बाटामो उभ्याउन सकिन्छ ।

मैले माथि दोस्रो परिच्छेदमा उठाएको फल लागेपछि त्यसलाई होसियारीपूर्वक कसरी हात पार्ने भन्ने सन्दर्भमा माथिका विषयहरूको उठान भएको हो । अतिकष्ट, कठोर एव दीर्घ साधनाबाट प्राप्त हुन थालेको त्यो फल यी माथि उल्लेख गरिएका संगठित राक्षसी प्रवृत्तिले कुनै पनि बेला आक्रमण गरेर कब्जा गर्न सक्छन् । त्यसका लागि आफू अति चखानो, लामो साधना र होशियार हुनुबाहेक अर्को उपाय केही छैन ।
मानिसमा त्यस्तो राक्षसी र देवत्व प्रवृत्तिको कसरी जन्म हुन्छ त ? भन्ने प्रसङ्गमा थोरै बहस गर्नु राम्रो होला । मानिसको जन्म हुँदा विभिन्न परिवेशले उसलाई निर्देशन दिइरहेको हुन्छ । नारी र पुरुषको समागम हुनुभन्दा पहिलेको सामाजिक, भौतिक र मानसिक परिवेश र परिस्थिति, नारी र पुरुषको समागमको समयको अवस्था । नारीको गर्भमा रहँदा नारीको शारीरिक, मानसिक, भौतिक अवस्था र बच्चाको जन्मपछि ऊ हुर्कने, खेल्ने, खाने, बस्ने, घुम्ने, शिक्षा आर्जन गर्ने र त्यसवरपरका साथीभाइ, त्यहाँको सामाजिक परिवेश र परिस्थितिले उसको जीवनको मोडको केही हदसम्मको रेखाङ्कन गरेको हुन्छ ।
त्यस परिवेश र परिस्थितिमा मानिसको विकास हुँदै जाँदा कतै वेदव्यास, कतै याज्ञवल्क्य, कतै गार्गी, कतै राम, कतै सीता, कतै कृष्ण, कतै शिव, कतै पार्वती, कतै बुद्ध, कतै शङ्कराचार्य, कतै रावण, कतै इदिअमिन, कतै हिटलर, कतै मुसोलिनीको जन्म हुनपुग्छ । माथि उल्लेख गरिएका परिवेश र परिस्थितिले त्यस्तो गर्भधारण गरी त्यसरी हुर्केको हुन्छ । यहाँ भन्न खोजेको कुरा के भने धेरै कष्ट र साधना गरेपछि जुन फल लागेको हुन्छ त्यो फललाई त्यस्तै कष्ट र साधना गरेर मात्र हात पार्न सकिन्छ, अन्यथा यो संसारमा विभिन्न परिवेशमा जन्म लिएका त्यस्ता मानिस जो अरूले कर्म गरी फलाएको फल खोस्न एउटा कुनामा धारिलो हतियार लिएर बसेको हुन्छ त्यसबाट त्यो सहजै छिनिन्छ ।

त्यसभित्र अरूले अनन्य मेहनत र कष्ट साधना गरेर फलाएको फल खान मात्र त्यस्तै प्रकारको नकारात्मक सोचको मलजल गरेर, क्रूर मानसिकताबाट ओतप्रोत रहेर जे जसरी हुन्छ इदि अमिनको शैलीमा हडपेर लिन खोज्ने हुन्छन् । इदि अमिनले कुनै सुन्दर युवतीलाई देखे भने उनले ती युवतीलाई अपरहण गरी बलात्कार गर्थे । त्यतिले उनी सन्तुष्ट हुँदैनथे । त्यसपछि उनले ती युवतीको स्तन काटेर त्यसको भक्षण गर्दथे (पत्रपत्रिकामा आएको समाचारको आधारमा) ।
इदि अमिनको जन्मको परिवेश कस्तो होला ? यदि भगवान्ले नै मानिसको सृष्टि गरेका हुन् भने इदि अमिनको जन्म किन गराए ? उस्को पूर्वजन्मको फल भन्ने उत्तर आउला । तर , यो बहस त्यतातिर केन्द्रित छैन ।
जीवन अत्यन्त संवेदनशील छ । दिव्य मानिसले आफूभित्रका अनन्य पीडाहरूलाई चन्द्रमाले आफूसँगको कालो दागलाई थुमथुमाएर शीलत उज्यालो दिँदै पूर्णिमाको हाँसो हाँसेझैँ हाँस्ने प्रयास गरेका हुन्छन् । औँसीको रातमा ताराको उज्यालोमा पनि सत्पुरुषले पूर्णिमाको उज्यालोलाई आत्मसात् गरेर असह्य पीडालाई थुमथुम्याउछन्, निको पार्छन् । त्यहाँ त्यसबेला जीवन हिरा चम्केझैँ चम्केर धेरै मानिसलाई पीडाबाट मुक्ति दिएको हुन्छ । कति मानिसले त पीडालाई भित्रैदेखि बेवास्ता गरेका हुन्छन् र चमकलाई मात्र अग्र भागमा राखेका हुन्छन् भने कतिले बाहिर राखेर नै किन नहोस् जीवनलाई सार्थक बनाएका हुन्छन् ।
पीडा र दुःखमा पूर्णिमाको जूनजस्तै हाँस्न सक्नु जीवनको सार्थकता हो । कति मानिस स–साना पीडाबाट पनि विचलित भएर आकाशका तारा खसेर विलीन भएझैँ यो अमूल्य जीवनबाट विलीन हुन्छन् । त्यसो गर्नुहँुदैन । जीवन पाएर पनि जिउन नसक्नुजस्तो कायरता अरू केही हुन सक्दैन । त्यसो गर्नु प्राप्त जीवनलाई नभोगी भाग्नु हो । जीवनमा कर्म अर्थात् सङ्घर्षबाहेक केहि छैन । त्यति हुँदाहँुदै पनि त्यो कर्म निरन्तर जारी राख्न सक्नुपर्छ ।

निरन्तरको अथक कर्मले देवत्वलाई बचाउँदै राक्षसी प्रवृत्तिलाई नाश गर्छ । त्यहाँ जीवनको सारतत्व रहन्छ जुन एक पटक मात्र पाइन्छ । जीवन बजारमा पाइने नयाँ फेसन हुँदो हो त लुगा छानेझैँ छानीछानी भोग गरिन्थ्यो । जीवन त एक पटकमात्र प्राप्त हुने भएकाले यसलाई वेदव्यास र बुद्ध बाँचेसरि बाँच्न प्रयत्नशील हुनुपर्छ । त्यो सार्थक जीवन हो– जुन मृत्युपछि पनि पारिजातले झैँ बासना छर्दै युगयुगसम्म बाँचिरहन्छ । त्यसले देवत्व प्राप्त गरेको हुन्छ । तर राक्षसी प्रवृत्ति भने उसको भौतिक मृत्युसँगै छोटो समयमा नै लोप भएर जान्छ ।
२०७६ साउन ०३ , ९८४१ ३७७०८३