कविता: बा’को उपहार

कविता
बा’को उपहार

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली
Bishnu Prasad Sharma Parajuli
“बा, हामी परिवर्तनको यज्ञाग्निमा होमिएका तपाईंका सुपुत्र हौँ ।
निरङ्कुशताका सबै जाल र जराहरू,
रोग, भोक, अशिक्षा र गरिबीका रगताम्मे कुर्कुच्चाहरू,
साम्राज्यवाद, विस्तारवाद, हैकमवाद, सामन्तवाद र परिवारवादहरू
सबैलाई परास्त, निर्मूल र समुल नष्ट गर्दै
बा’को आँगनमा मुक्तिको सुनौलो बिहानी ल्याउन
बा’को चुलोमा पेटभर सम्पन्नताको आटो फत्काउन
बा’को ओठमा सदावहार प्रपूmल्लताको कमल फुलाउन
समृद्ध राष्ट्र निर्माणको क्रान्तिमा होमिएका
देशका सच्चा सिपाही, हामी तपाईंका सुपुत्र हौँ ।”

“हो बा शङ्का नगर्नुहोस्,
हामी प्रतिक्रियावादीको निसानामा छौँ
हामी ‘देख्नासाथ गोली ठोक्नु’ भन्ने उर्दीको प्रथम सूचीमा छौँ
देशलाई स्वर्गको पूmलबारी बनाउने महान् अभियानमा छौँ
हामी सिंगापुर, जापान, चीन र अमेरिकालाई उछिन्ने सङ्कल्पमा छौँ
बा’ हामीलाई गाँस र सुरक्षित बास दिनुहोस् ।”

पुन्पुरोका पखेरामा विश्राम गरेका
अनगिन्ती चाउरी परेका बारीका पाटाहरू मुसार्दै
गालाका दुवै पखेरमा विराजमान
अनगिन्ती खोल्सा र थुम्काहरू सुम्सुम्याउँदै
हत्केलामा खडेरीले फाटेका धाँजाहरू देखाउँदै
फाटेको टोपीले सिङ्गो चाउरिएको पहाडको पसिना पुछ्दै
बा’ले स्वीकृति दिदै भन्नुभो “हुन्छ ।”

बा’ले देशका छोराहरूलाई हृदयको आँटीमा आश्रय दिनुभयो Continue reading

आमा भन्छिन् ः कर्मठ सन्तान भएर हिँड

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

साभारः कपनअनलाइनडटकम

आमा भन्छिन् ः कर्मठ सन्तान भएर हिँड

म एक्लै थिएँ त्योबेला
लालाबाला तिमीहरू स–सानै थियौ
उनी प्रताडित, सशङ्कित, त्रसित अनि लोभमा थिए
दासहरूका जत्थाका लामा धारिला तरवारले
मेरा अङ्ग–प्रत्यङ्ग चरचर चिरिएका थिए
रगतका सतलज र काली मेरै शिरबाट बगेका थिए ।

मसँग विशाल अभियानको इतिहास र वीरहरूको गाथा थियो
एक मुठी कोदो, एक मुठी धान, एक मुठी फापर मनग्य थियो
अनि सिङ्गो मेरो निलो आकाश, हिमालय र हिमालयभित्रका हिमालय
तराई, शिवालिक र महाभारत शृङ्खलाका लहरा र पहरामा
म निर्विघ्न गङ्गा, सतलजका आँगन र हिमालयका चुलीहरूमा नृत्य गर्थेँ ।

पार्वतीभन्दा सुन्दर मेरो शालीन रूप, स्रोत र वैभवबाट मूर्छित
दासताबाट जन्मेका कायर राक्षसहरूले
सतलज र कालीको शिर मात्र कहाँ हो र !
मलाई मेरा हरेक अङ्ग प्रत्यङ्गहरूमा
मलाई मेरा प्रत्येक नसा–नसा अनि मुटु–कलेजोमा
कायरले झैँ पछाडिबाट तरवार र भाला रोपेका होइनन् र ?
तिमीले देखेकै त हौ नि , ब्वाँसोले झैँ मलाई लुछेका हैनन् र ?

लुक्दै, छिप्दै, तर्सँदै, तर्कँदै तर स्वाभिमान बचाउँदै
मैले तिमीहरूलाई ज्ञान र स्वाभिमानको शिक्षादीक्षा दिएकै हुँ
उन्मुक्त दास राक्षसहरूबाट पटक–पटक चिथोरिँदै
रगताम्मे हुँदै पनि
मैले तिमीहरूलाई हुर्काउँदै बलवान् बनाएकै हुँ
तिमीहरू बुझकी भइसकेपछि
मेरा चिथोरिएका, कोपरिएका र काटिएका अङ्गहरू पनि देखाएकै हुँ ।

मेरा प्यारा सन्तान !
आज म
ह्रिंसक दास राक्षससँग भन्दा
तिमीहरूदेखि नै झस्किरहेकी छु, प्रताडित भइरहेकी छु
मेरा चिथोरिएका, मेरा कोपरिएका, मेरा काटिएका अङ्गहरू कुल्चँदै
हे ! मेरा सन्तान,
तिमी मेरो चिरिएको छातीमाथि उभिएर ममाथि राज गर्न
आततायी दास राक्षससँग आशीर्वादको झोली थापेको देख्दा म झस्किरहेकी छु ।

विशालताको अभियान, इतिहास र स्वाभीमान मुर्दाघाटमा सुताएर
मेरा अङ्ग लुछ्ने दुराचारीसँग उसकै उक्साहटमा अन्धो बनेर
घाँस–दाउरा गर्ने भाइबहिनीलाई
कोशी, गण्डकी र महाकालीमा हुलेका होइनौँ र ?
म आमा हुँ
तिमीलाई क्षमा दिएँ,
तर, अब कहिलेसम्म जालमा जेलिन्छौँ ?
आमालाई गिद्धले मुर्दा लुछेझैँ लुछेको
अब तिमी कहिले सम्म, कहाँ उभिएर हेर्न चाहन्छौँ ?

अब मेरा लुछिएका, चिमोटिएका, कोपरिएका, काटिएका
अङ्गहरू छुँदै कसम खाएर भन सबैलाई–
आमाको चिथोरिएको छातीभन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?
आमाका काटिएका अङ्गहरू भन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?
आमाका रगतका थोपा–थोपाको गुहारभन्दा के छ तिम्रो प्रिय वस्तु ?

आह्वान हो यो मेरो
अब तिमीहरू लालाबाला छैनौँ,
अब तिमीहरू भोका, नाङ्गा र अज्ञानी पनि छैनौँ
म काटिँदै, म तासिँदै, चिमोटिँदै रगताम्मे भएकी म
आलो घाउबाट बगेका रगतका धारा चुहाउँदै
तिमीहरूलाई हुर्काएकी तिम्री जननी हुँ म ।

ऊ त आततायी ह्रिंसक डरलाग्दो भोको गोही हो
ऊ त मेरो वैभवशाली शिर हिमालचुली र वक्षस्थलको अमृतधारा देखेर मूर्छित छ
त्यसैले उसले चारैतिरबाट चिमोटिरहेछ, कोपरिरहेछ, तासिरहेछ र काटिरहेछ
मेरा अङ्ग काटिएर, रगतले म लतपतिए पनि
तिमी नतर्स किनभने तिमी अब लालाबाला होइनौँ ।

मैले तिमीहरूको एउटै स्वरको प्रतिक्षा गरेकी हुँ
अब त्यो बेला आएको छ, विलम्ब नगर
छिनिएका मेरा अङ्गहरू जोड्ने बेला आएको छ
खोसिएका मेरा अङ्गहरू खोज्ने बेला आएको छ
चिथोरिएका मेरा अङ्गहरू निको पार्ने बेला आएको छ
च्यातिएको मेरो मन टाल्ने बेला भएको छ ।

तिम्ले मेरो छाती छोएर स्वाभिमानको कसम खायौँ भने
सतलज र गङ्गामा बगेको मेरो इतिहासका राता थोप्लाहरू
महाकाली, कोशी र गण्डकीमा अब फेरि तप्कने छैनन्
तिमी एक भएर मेरो छातीमा ठिङ्ग उभियौ भने
धूर्त ब्वाँसाहरू र निर्मोही गोहीहरू सलबलाउने छैनन्
विलम्ब नगर, मेरो आह्वान सुन, अब एक भएर उठ ।

हेर ! फेरि पनि म गुहार माग्छु मेरो सन्तानसँग
तिमीहरू अब आमाको आँसु पुछ्ने प्रण गरी एक भएर हिँड
तिमीहरू अब तराई–पहाड–हिमालको स्वार्थ बोकेर एक भएर हिँड
तिमीहरू अब आततायीहरूको एक शत्रु भएको शङ्खघोष गरेर हिँड
तिमीहरू अब जननीको चिथोरिएका घाउ पुर्न एक भएर हिँड
तिमीहरू अब जननीका अङ्गहरू जोड्ने एक कर्मठ सन्तान भएर हिँड ।

२०७७ वैशाख ३१

भूमण्डलीकरणमा देश नै किन ?

कोरानाबाट सिक्नुपर्ने पाठ
धन्यवादसहित साभार कपनअनलाईन

भूमण्डलीकरणमा देश नै किन ?

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

एक दशक पहिले आमा गंगालाल अस्पतालमा उपचाररत हुनुहुन्थ्यो । ‘मुटुमा ठूलो प्वाल परेको छ । ठूलो तीनवटा प्वाल छ, सत्तरी नाघेको हुनाले अपरेसन गर्न सकिदैन । ’ चिकित्सकको भनाई थियो । हामी परिवारका सदस्य तैपनि आशावादी थियौँ । शायद अलि कठीन भएर होला अस्पताल भर्ना भएको पाँचौ दिनदेखि ‘मलाई घरमा लैजाउ । म यहाँ बस्दिनँ । घरमा गए पछि ठीक हुन्छ । ’ भन्न थाल्नु भयो । इन्सेन्टिव केयर युनिटमा हुनुहुन्थ्यो । अन्तसम्म राम्रोसँग कुरा गर्नु हुन्थ्यो । उपचार भइरहेको थियो । हामीमा आशाको दियो बलेको थियो । तर त्यो दियो अस्पतालमा मात्र दश दिन बल्यो । आमाले ‘घरमा जाने, घरमा लैजा’ भनेर जोड गरेपनि आइसियुबाट बाहिर निकालेनौँ ।
मृत्युको बेला वा अन्तिम घडीको बेला वा संकटको बेला मानिसले घर खोज्छन्, देश खोज्छन् त्यो सत्य हो । अहिले कोरोना भाइरसको महामारीले देश र घर र परिवार मात्र खोजेको छैन यसले त भूमण्डलीकरणको सिद्धान्तलाईनै चुनौति दिदैछ । युरोपिएन युनियनको एउटै युरोपभन्ने धारणालाई इटली र स्पेनमा परेको अघोर संकटमा युरोपकै अरु देशले सहयोग गरेनन् भन्ने कुरा उठीरहेको छ । त्यसैले भूमण्डलीकरणले धनि र ठूला कम्पनिले गरिव र सानालाई थिचेर झन धनि र झन गरिब बन्ने रहेछ भन्ने कुरा उठन थालेको छ । र, कोरोना भाईरसको महामारीले भूमण्डलीकरणलाई झापड हानिदिएको छ । अनि होस हुने र होस खुल्ने हो हामी जस्ता साना देशले कम्तिमा आफ्नो देशमा ‘केहि त उत्पादन गरौँ ’ भन्ने पाठ सिकाएको छ । यदि, पाठ सिकेमा ।
हिमाल आरोहणगर्दा भएको मृत्यु होस्, पहिरोमा परेर ज्यान गएको होस वा विदेशमा काम गर्दा मृत्यु भएको होस् सबैको लास देशमानै ल्याइन्छ वा लगिन्छ । काम वा घुमघामको सिलसिलामा मानिस टाढा पुगेका हुन्छन् तर जब अति कठीन अवस्थाको सृजना हुन्छ, तब मेरो आमाले मर्ने बेलामा घर खोजेझै बिदेशमा संकटमा परेमा वा संकटको बेला देश खोजिने रहेछ । ०७२ सालको भुकम्पको बेला म, श्रीमती र मित्र लक्ष्मण अधिकारी सहित नुवाकोटमा थिएँ । देख्दा देख्दै घर ढले, धुलोको हुण्डरी चल्यो, मानवको कंकलास्वर सुनिन थाल्यो । मृत्यु भएको खबर सुनियो । फोन बन्द भयो । त्यसबेला मलाई पनि ‘अहो मरिन्छ क्यारे ! बीच बाटोमा मरिने भो । मर्ने बेला घरमा (कपन, काठमाडौँ) नै मर्न पाएको भए हुन्थ्यो ।’ भन्ने मनमा अनायस उब्जेको थियो । संकट वा अन्तिम घडिमा पहिले आपूm, परिवार, घर, देश क्रमशः आउदा रहेछन् । देश बाहिर हुँदा प्रथमतः देश र देशको माटो आउछ । मैले त्यो अनुभव गरेको छु । माया, भावना, प्रेम भनेको शायद त्यो हो जुन भूमण्डलीकरणले बुझ्दैन । यसले बुझ्ने भाषा भनेको पैसा अनि पैसा हो ।
वि.सं. २०४५ सालको नाकावन्दीमा नेपालका ठूला शहर बाहेक अन्यत्र नाकाबन्दीको खास असर परेन । उच्च पहाड र हिमाली गाउँतिर त समाचार पनि नाकाबन्दी पछि पुग्यो । किनभने, २०४५ सम्म नेपालमा नेपाली परिवारले आफ्नै खेतबारीमा धान, कोदो, मकै, गहुँ, जौ, उवा भटमास, बोडी, सिमी, सागपात उब्जाउथे र बाख्रा, कुखुरा, गाई–भैसी, याक–चौरी पाल्थे । पथ्र्यो त संकट मात्र नुनको । हिमाल तिर त नुन पनि खोला र पहाडमा पाईन्छनै । तर २०७२ सालमा हामी भुकम्पबाट थिलथिलो परेको बेलामा भएको नाकावन्दी उच्च पहाड र हिमाली गाउँसम्ममात्र पुगेन नेपाल भर हाहाकार नै भयो । किनभने, त्यसबेला हामी शतप्रतिशत पर निर्भर भइसकेका थियौँ । हाम्रोमा अहिले उब्जनीनै छैन । हिजोको त्यो घर–घरमा हुने अर्थतन्त्र बैदेशिक रोजगारीमा परिणत भयो । खेतबारी बाँझो भए । हाम्रो आफ्नो कुनै उत्पादन र आम्दानीको स्रोत नहुदा नहुदै पनि हामी भूमण्डलीकरणको चपेटामा प¥यौँ । भूमण्डलीकरणलाई हामीले भित्र््यायौँ । र परनिर्भर भयौँ ।
अब विश्व एउटै गाउँ भयो भनेर ठूला देश, ठूला कम्पनीको उत्पादनलाई उपभोग गर्न आफ्ना स–साना धन्दा वन्द गरेर चुपचाप हामी पनि भूमण्डलीकरणको भेलमा समाहित भयौँ । भूमण्डलीकरणले ठूला कम्पनि, ठूला र धनि देश, अर्बपतिलाई हरेक वर्ष खर्ब पति बनाउन मद्दत ग¥यो । क्रेडिट स्वीस रिपोर्ट अनुसार विश्का १ (एक) प्रतिशत धनि ब्यक्तिसँग विश्वको ५० (पचास)प्रतिशत सम्पत्ति रहेको छ । र भूमण्डलीकरणले गरिब देशलाई झन गरिव बनाउँदै परनिर्भर हुन बाध्य पा¥यो । सामान्य नागरिकले गर्ने भनेको जे सुविधा पाईन्छ त्यो उपभोग गर्ने हो । त्यस्तो अवस्थामा सरकारले आफ्नो देशको कुन उत्पादन भूमण्डलीकरणमा लैजाने भन्ने सोच्नु पर्छ । धेरै देश जस्तै मलेसिया, कोरिया आदिले त्यसरी सोचेको कारणले उनीहरु पनि धनि हुदै गए । चीनले त विश्व बजारमा ठूलो प्रभाव पारेको छदैछ । नेपालले त्यसरी कहिल्यै सोचेन बरु उल्टै २०४६ मा बहुदलीय ब्यवस्था स्थापन गरेपछि देशमा भएका उद्योग, कलकारखानाहरु निजी ब्यापारीलाई कौडीको मोलमा बिक्री ग¥यो । फलस्वरुपः हामी परनिर्भरताको खाडलमा भाषिदै–भाषिदै घाँटिसम्म पुरिने गरि पुरियौँ । होइन भन्नु हुन्छ भने हाम्रो उत्पादन के छ त ?
कोविड–१९ को माहामारी नहुदै सिटामोल निर्यात बन्द भयो । नेपालले चिया, सुपारी, अदुवा निर्यात गर्न खोज्दा पारि जान दिइदैन । अर्को देशबाट आउने प्याज उसको देशमा कम हुने जस्तो भयो भने हाम्रोमा प्याज आउदैन । भूमण्डलीकरण त्यसैले ठूलाको ब्यापार हो । सानाको लागि मार हो । हामी त फेरी कस्ता भने विदेशबाट ल्याएको कराहीमा, विदेशबाट ल्याएको ग्यासबालेर, विदेशबाट ल्याएको तेल तताएर विदेशबाटै ल्याएको मेठी फुराएर प्याज किन्न बजार जान्छौँ । अनि प्याज नपाए पछि पसले, ब्यापारी, गोदाम, प्रधानमन्त्री अनि विदेशीलाई सराप्छौँ तर प्याज वा त्यस्तै कुनै एक वा दुई खाद्यान्न वा अन्य उत्पादनमा हामीलाई केहि महिना पुग्ने गरी मात्र भए पनि कसरी उत्पान गर्ने भनेर सोच्दा पनि सोच्दैनौँ र उत्पादन गर्दैनौँ । प्याज नपाउदा ठूला कुरा गर्छौँ । यसो गर्नु पर्ने उसो गर्नु पर्ने भनेर फलाक्छौँ । कतैबाट प्याज आउछ अनि फेरि ढुक्क भएर हिंडछौँ । प्याज एउटा उदारण मात्र हो । हामी सबै कुरामा प्याज जस्तै छौँ ।
प्रसंग कोराना महामारी र यसले भूमण्डलीकरणमा देखाएको समस्या बारेको सामान्य वहस हो । त्यसैले कोरानाकै कुरा गरौँन । हामीसँग के छ त ? हामीले सरकारलाई गाली मात्र गर्छौँ । यसपटक कोरोना संक्रमण हुन नदिन, वा अति हुने क्षति कम गर्न समसामयिक अवस्थाको मूल्यांकन, अन्य देशले महामारीबाट कम क्षति हुन गरेका अभ्यासबाट सिक्दै सोहि अनुसार देशको परिस्थितिको अवस्था हेरेर निर्णय गर्दै आफ्नो बर्कतले भ्याएसम्म सरकारले काम गर्दैछ । सरकारको उपस्थिति देखिएको छ । सरकारले उपलब्ध गराएका सामान प्रयोग नहुने, नीजि अस्पतालले नागरिको उपचार नगर्ने जस्ता नयाँ समस्या छन् । अस्पताललाई विरामीको उपचार गर भनेर सर्वोच्चले आदेश गर्नु पर्ने अवस्था पनि छ । त्यो लाज लाग्दो कुरा हो । सबै कुरामा विदेशमा भर पर्न पर्छ । तर पनि अहिले सरकारका केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तह सकृय भएकाले डरलाग्दो हुदैन भन्ने लाग्छ । अर्को तर्फ मानिस होशियार हुन थालेकाले र मानिस घरमानै बस्न थालेकाले पनि क्षति न्यून बन्ने छ । नेपालमा अन्यत्रको तुलनामा पटक–पटक साबुन पानीले हात धुने र पटक –पटक तातो पानी पिएर बस्ने बानीले पनि विभत्स हुनबाट बाँच्न सक्छौँ । हामीसँग अन्यदेशमा भए जस्ता उपकरण छैनन् । उनीहरुसँग उपकरण भए तापनि अहिले धनि युरोपका देशलाईनै ‘आफै त महादेव उत्तानो पर कस्ले देला वर’ भन्ने उखान जस्तै भएको छ । त्यसैले हामी आपूm सचेत हुन पर्ने छ । ‘हामीसँग सबै छ’ भन्ने देशलाई ठूलो संकट परेको हामीले देखिसक्यौँ ।
भूमण्डलीकरण भए नै पनि सबै देश वा सबै कम्पनिले पहिले आफू, आफ्नो परिवार र आफ्नो देशका नागरिक बचाउन लाग्ने छन् । आपूmसँग केहि बढि समान पनि राख्ने छन् । त्यसैले यस्तो बेलामा हामीलाई चाहिने जति सामान हामी नेपालीले पैसा उठाएर सरकारलाई दियौँ भने नै पनि विश्व बजारमा सामानको अभाव हुने भएकाले सरकारले केहि गर्न सक्दैन । त्यसैले यस्तो अवस्थामा आफ्नो देशमा कुनै उत्पादन यदि हुन्थ्यो भने अमेरिकाको जनरल मोटर्स र जर्मनीको कार कम्पनिले भेन्टीलेटर र अन्य स्वास्थ्य उपकरण उत्पादन गरेझैँ हामीले पनि उत्पादन गथ्यौँ । त्यसैले भूमण्डलीकरणको भूँमरीमा आखिर को पर्ने भए त ? गरिव नागरिक र गरिव देश । त्यसैले देशमा उत्पादन चाहिन्छ । चाहियो । नेपाल सरकार र नेपाली उद्योगपति यसबारेमा सोच्नुप¥यो ।
भूमण्डलीकरको ठूलो उदाहरण युरोपियन युनियन अहिले कोरोना महामारीले झन कमजोर हुदैछ । बेलायत ३१ जनवरी २०२० देखि त कानूनिरुपमानै छुट्टियो । पहिलेदेखिनै बेलायतको नीति फरक थियो । युरोभित्र पनि थिएन । मैले यो तयार गर्दासम्म वरल्डोमिटर्सका अनुसार इटली र स्पेनमा क्रमशः १२४२८ र ८४६४ को मृत्यु भईसकेको छ भने विश्वमा ४२ हजार १५८ को मृत्यु भएको छ । निको भएर घर फर्कँनेको संख्या १ लाख ७१ हजार १०० रहेको छ । इटलीमा भयाभह भएर विरामीलाई अस्पतालमा भर्ना गर्ने ठाउँ नहुदा, त्यहाँका स्वास्थ्यकर्मीले चौविसै घण्टा काम गरिरहदा र संक्रमित भएर मृत्यु हुँदा जर्मनीका अस्पतालमा थुप्रै बेड खालि भएको समाचार आयो । इटलीका प्रधानमन्त्री जोसेफ कोन्तेले युरोपियन युनियनको बारेमा सोच्नु पर्ने धारणा बारम्बार राखेका सञ्चार माध्यमले दिएका छन् । सञ्चार माध्यमले ब्यापक प्रश्न उठाए पछि मात्र इटलीका विरामीलाई जर्मनीमा उपचार गर्न लगियो । विदेशमा भएका नागरिक आफ्नो देशमा जान चाहे र लगियो पनि ।
मैले माथि उठाएको कुरा जति सुकै भूमण्डलीकरणको बखान गरे पनि संकट परेको बेला आखिर पहिले आफू, परिवार, घर, देश अनि अरु आउने रहेछ नि । युरोपमा त देखियो भने दक्षिण एशिया त के नै हो र ? त्यो पुष्टि भयो । अझ पुष्टि हुदैछ । जर्मनीले त्यसैले कसरी गल्ति ग¥यो भन्नु ? ब्यापार र मानवीय कुरा फरक कुरा हुन् । अहिले ब्यापारले भन्दा मानवीय कुराले भूमण्डलीकरणलाई चुनौति दिएको छ । र, यसले साँचो अर्थमा भोलीका दिनमा ठूलो असर पार्ने छ । कोरोनाले भूमण्डलीकरणमा मात्र होईन शक्ति राष्ट्रको वर्णानुक्रमलाई पनि चुनौति दिने छ । ब्यापार गर्दागर्दै पनि कसले मानबीय रुप देखायो र कसले देखाएन भन्ने कुरा पनि उठनेछन् । एशियाली फोहोरी र गरिबमात्र होईनन् यिनीहरु सभ्यताका मुहान र अग्रज पनि हुन् भन्ने पनि देखाउने छ । बन्दुकले भाईरस मार्न नसक्ने रहेछ भन्ने पनि यसले सिकाउने छ । र, वन्दुकको प्रतिस्पर्धा नगर है भन्ने पनि यसको सन्देश ठूलादेशलाई हो भने गरिव नेपाल जस्ता देशलाई आफ्नै देशमा केहि उत्पादन गर है भन्ने अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि हो । किनभने भूमण्डलीकरणले धनिलाई धनि र गरिवलाई गरिव, आश्रित र विश्व बजारको शरणार्थी नै बनायो । त्यसमा यो कोरोना भाईरसले सचेत बनाएको छ । चेत खुल्ने हो भने ।
अहिले सबैले धनि देशले गरिब मुलुकमा भएका आफ्ना नागरिकलाई स्वदेश फिर्ता लगे । एउटा कुरा सोचौँ न ! धनि देशले नेपालमा रहेका उनीहरुका नागरिकलाई नेपालमा स्वास्थ्यकर्मीले उपयोग गर्ने, विरामीलाई उपचार गर्ने र त्यसको लागि चाहिने उपकरण नेपालमा पठाएर पनि त उपचार गर्न सक्थे नि ! त्यसो गरे त ? गरेनन् । किनकी, संकटमा, भावनामा भूमण्डलीकरण असफल भयो । त्यसैले भूमण्डलीकरण भनेको धनि देश र ठूला कम्पनीले गरिव देशलाई पर निर्भर बनाउने मात्र हो । साना देश परनिर्भर नभए भो नि त भन्ने प्रश्न उठन सक्छ । त्यसको जवाफ त्यति सजिलै दिन सकिदैन किनभने भूमण्डलीकरणले धेरैलाई क्षतविक्षत पारेको छ । अब कोरोना जस्ता महामारीले दिएको चुनौतिले धेरै देश र तिनका सरकार परनिर्भरता हटाउन प्रयास गर्नेछन् । नेपालले पनि यसबेला यो सोचोस् । हुन त नेपालको बिर्सने बानी छ ।
सबै कुराबाट के देखियो भने संकट र अफ्टेरो अवस्थामा मानिस जतिसुकै धनि, विकसित वा जे भए पनि घरनै चाहिने रहेछ । त्यसकारण यो भूमण्लिीकरणबाट फाईदा कसलाई भयो ? कठीनाई र मद्दत चाहिने बेला खासै सहयोग कसैलाई भएन ।
कोरोना पछिको विश्व कस्तो होला ? आफ्नो ठाउँमा छ । चीनले कोरोना नियन्त्र गर्न सफल भई विश्वका धेरै मुलुकमा एएभ् सहित स्वास्थ्यकर्मी सहयोगकालागि पठाएको छ । अमेरिकामा भाईरसको संक्रमण उच्च देखिएको छ । युरोप महामारीको भुचक्रमा छ । अमेरिका र बेलायतका विश्वविद्यालयका विज्ञले पहिलो विश्व युद्ध, दोस्रो विश्व युद्धमा शक्तिराष्ट्रको वर्णानुक्रम फेरिएझैँ यो कोरोना महामारीको विश्व महामारीले पनि शक्तिराष्ट्रमा ठूलो फेरवदल हुने, युरोपियन युनियन जस्ता संघको विषयमा प्रश्न उठने र भूमण्डलीकरणको बाटो पनि परिवर्तन हुन सक्ने कुरा लेख्न थालेका छन् । आफू बाँच्न पर्ने । परिवार बाँच्नु पर्ने । घर बाँच्नु पर्ने भए पछि देश बाँच्नु पर्छ कि पर्दैन ? अबको विश्व परिवर्तन हुन पर्छ । आफ्नै देशमा केहि न केहि कुनै न कुनै उत्पादन हुनै पर्छ भन्ने मूल पाठ यसले सिकाएको छ ।
म भावनाबाट वशिभूत भएर हुन सक्छ तैपनि मलाई के लाग्छ भने विश्व बजारमा रहेका ठूला ब्यापारी, उद्योगपति नेपालीले आफ्नो सीप र सम्पत्ति नेपालमानै लगानि गरुन् । मर्ने बेलामा नेपाल चाहिने भए पछि नेपालमा किन लगानि नगर्ने त ? तँपाईहरुको उत्पादन तीन करोड नेपालीले प्रयोग गर्दा हुने नाफा तँपाई नेपालीलेनै लिनुहोस् । हुदैन र ? यहाँ सस्तो पैसामा तपाईकोमा काम गर्न तपाईका दाजुभाइ दिदीबहिनी यहीँ नै छौँ । अनि जे जति प्राविधिक विदेशमा हुनुहुन्छ तपाईहरु पनि आखिर संकटको बेला नेपाल चाहिने रहेछ भने पछि फर्कनु होस् । यो भूमण्डलीकरणले आवश्यकता परेको बेलामा तपाईको घाउँमा मल्हम त दलेन नि ! अनि अर्को तर्फ कुनै अर्को देशको प्रधानमन्त्रीले हाम्रो देशका प्रधानमन्त्रीलाई ‘ तँपाईको देशको उत्पादन के हो ?’ भनेर सोधेको बेला आनाकानी नगरी ‘ हाम्रो देशमा यो–यो कुरा यो गुणस्तरको उत्पादन हुन्छ ’ भनेर भन्न पाइयोस् न ।
भूमण्डलीकरणको नाममा हतियार बनाउने, निर्धा देशलाई सखाप पार्ने जुन संसारमा भईरहेको छ, त्यो रोकिन पर्छ । मानवले मानवभएर बाँच्न दिने कुरामा भूमण्डलीरण असफल भयो । सफल भयो त धनि झन धनि बन्ने कुरा ! भारतमा करिव ३० करोड मानिस सडकमा भोकै हुदा अम्बानी विश्वका धनि मानिस भएर के अर्थ भो त ? अर्को पश्न । धनि राष्ट्र, किन तिमी मानिस मार्नमा नै शक्ति खर्च गर्छौ ? कोरोना भाईरसको महामारी पछि केहि पाठ सिक्छौ कि ?
मानव बन । मानवियतालाई नबिर्स । मानिसलाई नमारीकन शक्तिशाली बन्न यत्न गर । अब तिम्रो मिसाइलले कोरोना न मरे पछि पाठ सिक्छौ कि ? अब नदेखिने शत्रुले हजारौँ नागरिकको ज्यान लिए पछि तिमी थर्कमान हुन्छौ कि ? अब पैसा र विज्ञानले पनि कोरोनालाई निस्तेज पार्न नसके पछि सचेत हुन्छौ कि ? जव भूमण्डलीकरणले संकटको बेला केहि गर्न सक्दैन, र त्यही महासंकटको बेला मानिसलाई घर र देशनै चाहिने भए पछि भूमण्डलीकरको के औचित्य । सबै नागरिकका आ–आफ्नै देश बलियो भए भने संकटको बेला महासंकट आउन सक्दैन । सबैले बिचार गर्दा विश्वनै राम्रो हुनेछ । समाप्त

bishnu.nmdc@gmail.com

Nature’s Call

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

Bishnu Prasad Sharma Parajuli

Our ancestors worshiped the nature,
Our ancestors respected and loved the nature,
As, it provided food and shelter to all its children.
Today, scholarly human beings demonstrated brutality towards the nature,
For supremacy to destabilize deprived beings, they ruined the nature.
So, the nature became unbalance,
So, the nature became feeble and toothless,
Then; invisible enemy like Cobid-19 originated
And, started a marathon across the globe slaughtering human creature.
World powers have the guns and the missiles, but they cannot kill
Billionaires have the money, but they cannot buy the pill
Science have the lab, but they cannot treat infected patient’s will.
So– learning from Cobid-19
Again– like the ancestor’s of Himalayas, Karakoram, Alps and Rocky Mountains
Respect the nature, Worship the nature
Love the nature and Salute the nature
And beg alms of pity from the nature
Because, nature is our father and mother.
In the world, nothing is beautiful than the Himalayas, Kararoram, Alps and Rocky Mountains
In the world, nothing is beautiful than the Glaciers, Rivers, Forests and Oceans
So, do not demolish the nature,
So, do not abuse the nature,
Otherwise, another virus dangerous than Corona will emerge.
To nurture all the creatures of nature
To preserve seeds of human beings
Respect and Worship the nature
Love and Salute the nature
It’s a call of the nature.
31 March 2020
bishnu.nmdc@gmail.com

धसिन्छ है फाली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

सत्कर्मको आयु लामो, कुकर्मको छोटो
लेकाली चुस्ने जुकाको हेर, फुस्की जान्छ भोटो ।
धैर्यतामा उषा झर्छिन, ग्रहणलाग्दा काली
घमण्डको छातिमा हेर, धसिन्छ है फाली ।।

दर्शन जीवन ः देव र राक्षस प्रवृत्ति

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

धन्यवाद सहित साभारः दायित्व द्वैमासिक साउन–भदौ २०७६ पूर्णाङ्क११९

संसारमा मानिसले एक पटक जीवन र अर्को पटक मृत्यु प्राप्त गर्छ । जन्मपछिको मृत्यु सत्य हो । एक पटकमात्र प्राप्त हुने जीवनलाई अमर बनाउने काम भनेको धेरैको भलो हुने लिपिबद्ध सत्कर्म हो । हुन त मानिसका कुकर्म पनि लिपिबद्ध हुन्छन् । तर कुकर्म समयको अन्तरालमा मेटिन्छन् भने सुकर्मका लिपिहरू पुरानोबाट नयाँ बन्दै जान्छन् – वर्तमान युगमा बुद्धका सत्सन्देश र उनका मूर्ति संसारभर फैलिएझैँ ।

आमाको गर्भबाट मानिसले एक पटक जन्म लिएपछि त्यही जीवनमा मृत्यु निश्चित हुन्छ । यो सबैले जानेकै कुरा हो । एक पटकमात्र प्राप्त हुने यो जीवनलाई केहि मानिसले यसलाई साँच्चिकै सार्थक बनाउन हर प्रकारका सत्कर्म गर्छन् । ती सत्कर्मको फल ढिलो मात्र प्राप्त हुन्छ । ढिलो गरी फल अर्थात् लक्ष्य प्राप्त गर्न पनि के, कस्तो र कसरी कर्म गर्दा सो लक्षित फल प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने कुराको स्पष्ट रेखाङ्कन गर्नुपर्छ; हिमालबाट झरेको मस्र्याङ्दी नदीबाट विद्युत् निकाल्न मिहिन योजना बनाएझैँ ।

लक्ष्य भेदनको स्पष्ट रेखाङ्कन गरेपछि इमानदारी एवं सचेततापूर्ण तवरबाट लक्षित पूर्वयोजनाको कार्यान्वयन, कष्ट र साधना गरेपछि फल लाग्न सुरु हुन्छ । फल लाग्दैमा जीवनमा गरिएको कर्मको फल हात पर्दैन । फल लागेपछि मानवमा भएको राक्षसी प्रवृत्ति जुन सुषुप्त हुन्छ त्यो जागृत बनेर कोब्रा सर्पले आफ्नो आहारा निल्न फणा उठाएझैँ उठाउँछ । (यहाँ प्राकृतिक प्रकोपबाट हुने क्षतिलाई उठाउन खोजिएको होइन) । त्यसकारण, फल प्राप्त गर्नेबेला होसियारीपूर्वक चनाखो भएर हात पार्नुपर्छ । त्यहाँ वैराग्यले बास पाउनुहुँदैन ।

हाम्रो यस संसारमा विभिन्न प्रवृत्ति, विभिन्न चाहना, विभिन्न सोच भएका मानिसको बसोबास छ । यहाँ मानवभित्र हामीले पौराणिक दर्शनको आधारमा भन्ने गरेका देवता र राक्षस छन् । एउटै मानिसभित्र पनि कहिले राक्षसीपन र कहिले देवत्वको भाव झल्कने प्रवृत्ति देख्न सकिन्छ । अघिल्लो रात आपूmसँगै प्रेमालापमा लीन भई ऊसँगै जीवन बिताउन आमाबाबुलाई छोडेर आएकी प्रेमिकालाई अर्को साँझ सामान्य मनमुटाव हुँनेबित्तिकै सोही प्रेमीले निर्मम हत्या गरेको घटना एउटै मानिसमा हुने देवता र राक्षसी प्रवृत्तिको राम्रो उदाहरण हुनसक्छ ।

त्यस्तो हुनुमा तत्कालीन अवस्थाको परिवेशले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । त्यसबेला मानिसले तत्काल उत्पन्न भएको राक्षसी प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन । यस्ता घटना ठूला सामन्त, शासक, ठूलो पदमा भएका मानिसबाट तत्कालीन पदीय मानको आडम्बरमा गरिएका आपराधिक घटनाका धेरै उदाहरण संसारभर पाइन्छन् । मानिस खुसी र सन्तुष्ट भएको अवस्थामा देवत्वको भाव हुन्छ । जब उही मानिस कुनै परिवेशमा पीडा वा उसलाई बाध्य पारी वा बाध्यतामा परेर वा आडम्बरले घेरेर आक्रोसित भएको हुन्छ त्यस्तोबेला उसमा रिसराग, आक्रोससहित राक्षसीपन भरिएको हुन्छ । त्यसपछि आपराधिक क्रिया गर्न सक्रिय हुन्छ ।
सामान्य मानिसले त्यो आक्रोसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन र दुर्भाग्यपूर्ण घटना आफैँले अनायस घटाउँछ । देवत्वको गुण त्यसबेला पातालमा लुकेको हुन्छ । जुन मानिसले जीवनलाई ‘यो पृथ्वीतलमा आमाको कोखबाट जन्म लिएपछि फेरि कहिल्यै यस्तो जीवन नपाइने भएकाले यो संसारलाई राम्रोसँग मनन गरेर केही सत्कर्मका फल दिएर मात्र बिदा हुन्छु ।’ भन्छ त्यस्तो व्यक्तिले मात्र त्यसबेलाको त्यो राक्षसी चरित्रलाई नियन्त्रण गर्न सक्षम हुन्छ; अरूले सक्दैनन् । अनि बाँकी जीवन अत्यन्त कष्टप्रद बनाएर, रसातलमा धसाएर राक्षसी प्रवृत्तिबाट मुक्त नभई मृत्युवरण गर्छन् । जीवनलाई अमूल्य हिराको रूपमा चिनेको मानिस त्यस्ता प्रवृत्ति जस्तै अतिलोभ, अतिमोह, अतिलालच, अतियौनतृष्णा, अतिसम्पत्तिको चाहनाबाट अलग भएर आनन्दसँग बसेको हुन्छ ।

केहि मानिस प्रवृत्तिगत हिसाबमा प्रारम्भदेखि नै देवता र राक्षस गुण भएका हुन्छन् । यहाँ सहयोगी, इमानदार, स्पष्टवक्ता, कर्मयोगी, सकारात्मक, मृदुभाषी चरित्र भएको मानिसलाई देवगुण भएको भनिएको हो । त्यस्तै असहयोगी, भ्रष्ट, अस्पष्ट, अल्छी, नकारात्मक, झगडालु र अरूलाई पीडा दिँदा खुसी मान्ने परपीडकलाई राक्षस भनिएको हो । हाम्रा पौराणिक कथाले त्यसलाई चित्रण गरेका छन् । त्यसलाई धर्म र ब्यवहार दुवै आँखाबाट आफ्नो सोच, दर्शन र धारणाबाट हेर्न सकिन्छ ।

मानवको जन्म, मानव सभ्यताको विकास भएको हजारौँ वर्षदेखि आजसम्म देवता र राक्षस प्रवृत्ति समाजमा व्याप्त छ । वनमा रहेको शक्तिशाली सिंह वा बाघ वा अन्य कुनै जनावरले आफ्नो शक्तिको आधारमा शिकार गरी पेट भरेझैँ मानव समुदायले पनि हिजोको जङ्गली अवस्थामा ठूलोले सानोलाई, ठूलो समूहले सानो समूहलाई, बलियो क्षेत्रले दुर्बल क्षेत्रलाई आक्रमण गरी पेट भर्ने गर्दथे र जितेर ल्याएका पुरुषलाई दास बनाउँथे । यौवनावस्थामा रहेका आर्कषक युवतीलाई यौनशोषण गरी दासी बनाउँथे । यौनइच्छा पूरा गरुञ्जेल ती युवती कुन वर्ग, कुन ग्रामका हुन भन्ने वास्ता गर्दैनथे । तर, जब ती दासी नारीले सामन्तहरूको यौनतृष्णा पूरा गर्न सक्दिनथिन् उनी पानी नचल्ने जातकी, कुसंस्कार र कुलक्षण भएकी भनेर साङ्लोमा बाँधिएर भोकभोकै कुटिन्थिन्, मारिन्थिन् ।

त्यस्तै मानवले मानवलाई गरेको हिंस्रक जङ्गली आक्रमणमा परेर चार–पाँच हजार वर्ष पहिले सभ्यताको चरमोत्कर्षमा पुगेको सिन्धु सभ्यता सखाप भएको इतिहास साक्षी छ । अमेरिकाले जापानमा गरेको आक्रमण सबैमा ताजा छँदैछ । त्यो क्रम आजका दिनसम्म रोकिएको छैन । त्यसो हुनाले त्यो हिजोदेखिको राक्षसीपन जाने कुरा पनि भएन । राक्षसीपन संगठित रूपमा बलियो भएर बसेको छ भने देवत्व वा देवचरित्र भएको सभ्यता सयौँ वर्षको अन्तरालमा कहिले शिव, कहिले जनक, कहिले राम–सीता, कहिले गार्गी, कहिले बुद्ध, कहिले सेनरेव भएर जन्मेको हुन्छ । त्यो ढिलो सुस्त गतिमा हुन्छ । सानो र सुस्त गतिको भए तापनि त्यो शक्ति आज उत्तर कोरिया वा अमेरिकाले विकास गरेको शक्तिशाली क्षेप्यास्त्रभन्दा दिगो र भरपर्दो हुन्छ ।

विज्ञानले आफ्नै गतिमा चन्द्रमा र सूर्यमा पुगेर अध्ययन गरी ‘मानव सचेत प्राणी हो’ भन्ने प्रमाणित भइसक्दा पनि युद्ध गरिरहेका छन् । आत्मघाती बम पड्काएर आफ्नै वंश नाश गरिरहेका छन्, सीमित खर्बपतिले विश्वको अर्थतन्त्रमा कब्जा जमाएका छन, कुपोषण भएर अल्पायुमा चिचिला मरिरहेका छन् । आज संसारका हरेक कुनामा राक्षसी प्रवृत्ति हावी भएर दैनिक हजारौँ मानिस बिना कसुर मारिइरहेका छन् । शक्तिशालीले निरीह मानिसलाई जन्मभूमिबाट खेदिरहेका छन् । मानिस सचेत प्राणी भएको हुनाले ‘जङ्गली जनावरभन्दा फरक हुन्छ’ भनेर विज्ञानले सिद्ध गरे तापनि मानिस सहज रूपमा मानिससँग नतर्सीकन धरतीको कुनै कुनामा बस्न सकेको छैन ।

मानिस भएर मानिससँग डराउनुपर्ने वा बाँच्नका लागि फेरि राक्षस नै बन्नुपर्ने विकराल परिवेश निर्माण भइरहेको छ । मलाई कहिलेकाहीँ यस्तो लाग्छ कि संयुक्त राष्ट्रसंघले जतिसुकै मानवीयताको प्रलाप गरे पनि शक्ति हुने जोकोहीले कम शक्तिवालालाई जहिले पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा घाँटी अठ्याएकै हुन्छ । नेपाल त्यसको सशक्त उदाहरण हो । कुनै पनि बेला नाकाबन्दी हुनु, सीमा स्तम्भ रातारात गायब हुनु, बाँध बनाई देशका भूभाग डुबाएर उठीबास पार्नु, विषादीयुक्त तरकारी खुवाएर अकालमा मर्न बाध्य पार्नु आदि । यी त केही उदाहरण मात्र मात्र हुन् । संयुक्त राष्ट्रसंघजस्तो शक्तिशाली संस्थाले पनि शक्तिराष्ट्रको सामु शिर झुकाएर मानवीयताको हत्या गर्न अप्रत्यक्ष सहयोग पु¥याएको हुन्छ । त्यसो नगरेससम्म राष्ट्रसंघ वा अन्य त्यस्तै संस्था टिक्न पनि सक्दैनन् । यथार्थ त्यही हो ।

पूर्वीय दर्शनबाट पश्चिमाले सिकेर भौतिक र मानवतावादको विकास गरेका हुन् भनेर हाम्रा विद्धानले चिच््याउँदै फलाकेको आज पनि सुनिन्छ तर, फरक के भने वैदिक संस्कृतिको जन्म भएको हिमाली उपमहाद्विपमा एक्कइसौँ शताब्दीको आजको दिनमा घर, परिवार, समाज, न्याय, प्रशासन, सुरक्षा र सिङ्गो राष्ट्रमा युरोप र अमेरिकाको तुलनामा राक्षसी चरित्र र प्रवृत्तिको मात्रा प्रचुर रूपमा बढ्दो छ । नेपालमा सत्तालिप्सामा रहेका राजा, महाराजामा शासनको बागडोर हत्याउन मारकाट हुनेबाहेक आमनागरिकमा राक्षसी प्रवृत्ति र राक्षसी सोच पचास वर्षपहिले नगन्य थियो । पाँच दशक पहिले आममानिसमा सद्भाव, सदाचार, समर्पण भाव, इमान–जमान व्याप्त थियो । पचास वर्षपहिले र पचास वर्षपछिको तुलना गर्ने हो भने राक्षसी कुसंस्कार र कुसंस्कृतिको रेखा अति द्रूत गतिमा उकालो चढेको छ ।
राजस्व कार्यालयका प्रमुखले राजस्व आफ्नो निजी भकारीमा थुपार्नु, त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्रमुखले फेल भएको आफ्नो सन्तानलाई उत्तरपुस्तिकामा अङ्क थपेर सुनको तक्मा पहिराउनु, सिंहदरबारमा हालीमुहाली गर्नेले बालुवाटारको जग्गा हडप्नु, पशुपतिनाथका पूजारीले भोलेबाबाको तेस्रो नेत्रमा पट्टी बाँधी भेटी लुकाउनु राक्षसी प्रवृत्तिका उदाहरण हुन् । अहिले सचेत नागरिक तर्संदै, झस्कँदै, पसिनै–पसिना निकालेर उकुसमुकुस भएर बाँचेको छ । उसले अत्याचार, भ्रष्टाचार, अनाचार, दुराचार देख्छ तर पाटेबाघको अगाडि उभिएको एक्लो हरिणझैँ निरीह भएर बस्छ । ‘बोल्न चिच्याउनुपर्ने हो ’भन्ने थाहा छ तर सक्दैन ।

खराब चरित्र भएका मानिस संसारमा धेरै हुन्छन । त्यो बढ्दैछ । त्यसकारण होसियारीपूर्वक चल्नुपर्छ । जीवनलाई भड्खालोमा हाल्नुहुँदैन । सन्तोषको सास कसरी फेर्ने त्यसमा ध्यान दिनुपर्छ । असहज परिस्थितिलाई सहजताका साथ सम्हाल्न सक्नुपर्छ । सकारात्मक सोच राखेर निरन्तर कर्म गरिरहँदा पनि कहिलेकाहीँ अन्य परिवेशले गर्दा नसोचेको कष्ट उठाउनुपर्छ । राम्रो गर्दागर्दै पनि नराम्रो हँुदोरहेछ किन भयो ? कुन कमजोरीले त्यस्तो हुन गयो ? भन्ने जाँच गर्नुपर्छ । त्यसो गर्दा गलत दिशातिर तेर्सिएको जीवनलाई सही बाटामो उभ्याउन सकिन्छ ।

मैले माथि दोस्रो परिच्छेदमा उठाएको फल लागेपछि त्यसलाई होसियारीपूर्वक कसरी हात पार्ने भन्ने सन्दर्भमा माथिका विषयहरूको उठान भएको हो । अतिकष्ट, कठोर एव दीर्घ साधनाबाट प्राप्त हुन थालेको त्यो फल यी माथि उल्लेख गरिएका संगठित राक्षसी प्रवृत्तिले कुनै पनि बेला आक्रमण गरेर कब्जा गर्न सक्छन् । त्यसका लागि आफू अति चखानो, लामो साधना र होशियार हुनुबाहेक अर्को उपाय केही छैन ।
मानिसमा त्यस्तो राक्षसी र देवत्व प्रवृत्तिको कसरी जन्म हुन्छ त ? भन्ने प्रसङ्गमा थोरै बहस गर्नु राम्रो होला । मानिसको जन्म हुँदा विभिन्न परिवेशले उसलाई निर्देशन दिइरहेको हुन्छ । नारी र पुरुषको समागम हुनुभन्दा पहिलेको सामाजिक, भौतिक र मानसिक परिवेश र परिस्थिति, नारी र पुरुषको समागमको समयको अवस्था । नारीको गर्भमा रहँदा नारीको शारीरिक, मानसिक, भौतिक अवस्था र बच्चाको जन्मपछि ऊ हुर्कने, खेल्ने, खाने, बस्ने, घुम्ने, शिक्षा आर्जन गर्ने र त्यसवरपरका साथीभाइ, त्यहाँको सामाजिक परिवेश र परिस्थितिले उसको जीवनको मोडको केही हदसम्मको रेखाङ्कन गरेको हुन्छ ।
त्यस परिवेश र परिस्थितिमा मानिसको विकास हुँदै जाँदा कतै वेदव्यास, कतै याज्ञवल्क्य, कतै गार्गी, कतै राम, कतै सीता, कतै कृष्ण, कतै शिव, कतै पार्वती, कतै बुद्ध, कतै शङ्कराचार्य, कतै रावण, कतै इदिअमिन, कतै हिटलर, कतै मुसोलिनीको जन्म हुनपुग्छ । माथि उल्लेख गरिएका परिवेश र परिस्थितिले त्यस्तो गर्भधारण गरी त्यसरी हुर्केको हुन्छ । यहाँ भन्न खोजेको कुरा के भने धेरै कष्ट र साधना गरेपछि जुन फल लागेको हुन्छ त्यो फललाई त्यस्तै कष्ट र साधना गरेर मात्र हात पार्न सकिन्छ, अन्यथा यो संसारमा विभिन्न परिवेशमा जन्म लिएका त्यस्ता मानिस जो अरूले कर्म गरी फलाएको फल खोस्न एउटा कुनामा धारिलो हतियार लिएर बसेको हुन्छ त्यसबाट त्यो सहजै छिनिन्छ ।

त्यसभित्र अरूले अनन्य मेहनत र कष्ट साधना गरेर फलाएको फल खान मात्र त्यस्तै प्रकारको नकारात्मक सोचको मलजल गरेर, क्रूर मानसिकताबाट ओतप्रोत रहेर जे जसरी हुन्छ इदि अमिनको शैलीमा हडपेर लिन खोज्ने हुन्छन् । इदि अमिनले कुनै सुन्दर युवतीलाई देखे भने उनले ती युवतीलाई अपरहण गरी बलात्कार गर्थे । त्यतिले उनी सन्तुष्ट हुँदैनथे । त्यसपछि उनले ती युवतीको स्तन काटेर त्यसको भक्षण गर्दथे (पत्रपत्रिकामा आएको समाचारको आधारमा) ।
इदि अमिनको जन्मको परिवेश कस्तो होला ? यदि भगवान्ले नै मानिसको सृष्टि गरेका हुन् भने इदि अमिनको जन्म किन गराए ? उस्को पूर्वजन्मको फल भन्ने उत्तर आउला । तर , यो बहस त्यतातिर केन्द्रित छैन ।
जीवन अत्यन्त संवेदनशील छ । दिव्य मानिसले आफूभित्रका अनन्य पीडाहरूलाई चन्द्रमाले आफूसँगको कालो दागलाई थुमथुमाएर शीलत उज्यालो दिँदै पूर्णिमाको हाँसो हाँसेझैँ हाँस्ने प्रयास गरेका हुन्छन् । औँसीको रातमा ताराको उज्यालोमा पनि सत्पुरुषले पूर्णिमाको उज्यालोलाई आत्मसात् गरेर असह्य पीडालाई थुमथुम्याउछन्, निको पार्छन् । त्यहाँ त्यसबेला जीवन हिरा चम्केझैँ चम्केर धेरै मानिसलाई पीडाबाट मुक्ति दिएको हुन्छ । कति मानिसले त पीडालाई भित्रैदेखि बेवास्ता गरेका हुन्छन् र चमकलाई मात्र अग्र भागमा राखेका हुन्छन् भने कतिले बाहिर राखेर नै किन नहोस् जीवनलाई सार्थक बनाएका हुन्छन् ।
पीडा र दुःखमा पूर्णिमाको जूनजस्तै हाँस्न सक्नु जीवनको सार्थकता हो । कति मानिस स–साना पीडाबाट पनि विचलित भएर आकाशका तारा खसेर विलीन भएझैँ यो अमूल्य जीवनबाट विलीन हुन्छन् । त्यसो गर्नुहँुदैन । जीवन पाएर पनि जिउन नसक्नुजस्तो कायरता अरू केही हुन सक्दैन । त्यसो गर्नु प्राप्त जीवनलाई नभोगी भाग्नु हो । जीवनमा कर्म अर्थात् सङ्घर्षबाहेक केहि छैन । त्यति हुँदाहँुदै पनि त्यो कर्म निरन्तर जारी राख्न सक्नुपर्छ ।

निरन्तरको अथक कर्मले देवत्वलाई बचाउँदै राक्षसी प्रवृत्तिलाई नाश गर्छ । त्यहाँ जीवनको सारतत्व रहन्छ जुन एक पटक मात्र पाइन्छ । जीवन बजारमा पाइने नयाँ फेसन हुँदो हो त लुगा छानेझैँ छानीछानी भोग गरिन्थ्यो । जीवन त एक पटकमात्र प्राप्त हुने भएकाले यसलाई वेदव्यास र बुद्ध बाँचेसरि बाँच्न प्रयत्नशील हुनुपर्छ । त्यो सार्थक जीवन हो– जुन मृत्युपछि पनि पारिजातले झैँ बासना छर्दै युगयुगसम्म बाँचिरहन्छ । त्यसले देवत्व प्राप्त गरेको हुन्छ । तर राक्षसी प्रवृत्ति भने उसको भौतिक मृत्युसँगै छोटो समयमा नै लोप भएर जान्छ ।
२०७६ साउन ०३ , ९८४१ ३७७०८३

भैंसी मर्दा

संस्मरण : पर्वतको सदरमुकाम कुश्मा र बिहादी विशेष ।

धन्यवाद सहित साभार : अभिब्यक्ति पूर्णाङ्क २०२, भदौ–असोज २०७६

 

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

भित्री रुपमा मानिस चाहन्छ कि जीवनको गति कालीगण्डकी नदीझै लगातार, निरन्तर, निष्कण्टक बगिरहोस । पहाड झरेर गजधम्म बसेर नदी थुन्न खोजे पनि त्यसलाई भत्काएर नयाँ बाटो बनाएर अघि बढोस् । जोमसोसलाई नीलगिरिको आर्शिवाद र साथ भएझैँ जीवनलाई सुखको साथ होस् । जीवनको त्यस्तो लक्ष हुन पर्छ । अन्यथा, जीवन कर्कलाको डाँठ जस्तो लुलो हुन्छ । त्यो जीवन त हुन्छ । तर प्रेरणादायी हुदैन । जीवन प्रेरणादायी हुन पर्छ । जीवनलाई डोरेटोमा हिडाउन प्रतिवद्धता चहिन्छ । त्यो भएमा जीवन भडखालोमा जाकिदैन । 

 

सोँचे जस्तो र खोजे जस्तो हुदैन जीवन ।

वि.सं. २०३२ सालमा एसएलसीको परिक्षा दिन पर्वतको बिहादीबाट चामल, ध्यू , गेडागुढी, मस्यौरा, सिन्की बोकेर उतै ट्यूसन पढने गरी सदरमुकाम कुश्मानै जान पर्दथ्यो । त्यसबेला मैले आँखाले देखेको साँचो कुरा अनायस मुखबाट फुत्कँदा ‘परिक्षा दिन पाउदैनस्’ भन्ने धम्कि खाई तर्सेको प्रसंग वरपर रहेर यो संस्मरण पस्कन खोजेको छु ।

आजकल स–साना बालबालिकाले ‘डाक्टर, इन्जिनियर, पाइलट, सचिव, कर्णेल, कलाकार, भुगर्भविद, वैज्ञानिक’ बन्ने सोंचाइ राखेका हुन्छन् । आमाबाबुले चाहना पुरा गरिदिन प्रयास पनि गर्छन् । डाक्टर, इन्जिनियर, पाइलट कुन पहाड, नदी वा खोलाको नाम हो जस्तो थियो–मेरो लागि त्यसबेला मेरो जन्म थलो पर्वतको बिहादीमा । छ वर्षमा टेके पछि आमाले श्रीपञ्चमीको दिन सेतीखोला र कालीगण्डकीको संगम छेउ रहेको सेतीबेनी (हाल धार्मिक पर्यटकीय स्थल)मा लगेर संसारकै ठूलो शिला भनेर चर्चामा आएको शिला र ठूलो वर्णमालालाई ढोग्न लगाई अक्षराम्भ गरेको आलो संझना छ । त्यस पछि हजुरबाले धुलो सम्याएर त्यसमाथि सिन्कोले क, ख, लेखिदिएर पाटीमा लेख्न सिकाएको सम्झन्छु । पाँगमा संस्कृत पढ्ने अवसर पाएर पनि पिताजीले अक्षराम्भनै गर्नु भएन । आमाको त कुरै भएन–त्यसबेला ।

‘पढछु’ भन्ने कुरा विष्णु रुपको सेतीबेनी त्यो विशाल शिला जस्तै गजधम्म भएर मनमा बसेको थियो । त्यसबेला आज जस्तो घरघरमा रेडियो वा फेसबुक जस्ता सञ्चारका माध्यम नभएकाले गाउँका किसानका सन्तानले घाँसदाउरा, मेलापात, गाईवस्तु, खेतिपाति, बनपखेरा, हलोजुँवा, हली, कोदालो, नाम्लो, दाम्लो, दही, दुध, ध्यू बाहेक अन्य कुराहरु कताकति मात्र सुन्दथ्यौं । पोखरा पुगेर फर्केका गाउँले, लाहुरबाट फर्केका लाहुरे र नुन तेल लिएर आएका ढाक्रे, र रेडियो हुने गाउँका मानिसले ल्याएका कुरा चाखलाग्दा र अचम्मका समाचार हुन्थे । आज जस्तो आफ्नो राम्रो अनुहार पनि सुगाको जस्तो चुच्चो पारी फोटो खिँचेर फेसबुकमा राखेर अरुलाई देखउन मिल्ने कुराको त विश्वमा कल्पना नै गरिएको थिएन ।
अवसर र प्रविधिले साथ दिएको वर्तमान युगमा अहिलेका युवा–युवती र सरकारले ४० वर्ष पहिलेको तुलनामा आज ३ सय प्रतिशत बढि छिटो र गुणस्तरीय काम गर्नु पर्ने हो । तर नेपाल अलमलियो राजनीतिमा । नेपाल अलमियो नेताहरुको अदुरदिर्शीतामा । नेपाल अलमलियो अरुको चञ्गुलमा । नेपाल अलमलियो भ्रष्टाचार र अनैतिकतामा । पुरानो संस्कृति र संस्कार सबै पोलेर खायो । कहिल्यै कसैको अधिनस्थ नभएको नेपाललाई आज भीख माग्दै त्यहीँ भीख माथि भ्रष्टाचार गर्न प्रतिस्पर्धा गर्दैसमय विताएको छ । पुर्खाले संस्कृति र शिक्षाको संरक्षणकोलागि दानदिएको जमिन बेच्दै आज निर्यातित चिल्ला कारमा लर्कन तिनलाई लाज पटक्कै लागेको छन । समयलाई चिनेर उच्च प्रविधि र सूचनाको प्रयोग गरी चीन, सिंगापुर, सउदी अरेविया, मलेसिया, दक्षिण कोरियाले युरोपलाई उछिन्ने गरी आर्थिक विकास गरे । त्यसको पीर न त नेतालाई छ न त कर्मचारीलाई । नागरिकले के गर्ने ? सचेत पार्ने बाहेक उनले के गर्ने ?

पर्वतको बिहादी बारे सामान्य जानकारी यसभन्दा पहिलेको ‘गुरुका गालामा कालोमोसो’ र गुरु दक्षीणा’ संस्मरणमा दिएको छु । गुरुका गालामा कालोमोसे दायित्व माघ–फागुन २०७५ को अंकमा प्रकाशित भएको छ । आठवटा तत्कालिन गाउँपञ्चायतलाई पाएक पर्ने गरी वि.सं. २०२८ सालमा बिहादीमा नेपाल तारा माध्यामिक विद्यालय स्थापना भएको हो । पर्वतको सरदमुकामदेखि सुदुर दक्षिणमा रहे तापनि बिहादी भारतदेखि तिब्बत र तिब्बतबाट भारतसम्मको तीर्थ यात्रा एवँ ब्यापार गर्ने, त्यसभेगका बासिन्दाले नुनतेल गर्ने शहरबाटोमा पर्ने भएकाले बिहादीको नाम टाढाटाढासम्म फैलिएको थियो । रातामाटा नजिकको सालघारीको बनको झाङ फाँडेर उन्यु ल्याएर स्कुलका कोठा बारिएको थियो । प्रत्येक शुक्रवार बिद्यार्थीले उन्यु ल्याएर थुपार्नु पर्दथ्यौँ । खर र बाँसभने गाउँले किसानले ल्याउथे । उत्साहित हँुदै, खेल्दै, रमाउदै अँगालो भरी उन्यु ल्याउथ्यौँ । हाम्रो लागि त्यो रमाउने खेल जस्तै हुन्थ्यो –उन्युका तीखा छेस्काले घोचेर हाम्रा खुट्टा र पाखुरा रगताम्मे भए तापनि ।

बिहादी सचेत भएकाले राजनीति पनि खुब हुन्थ्यो । शिक्षकहरुको नियुक्ति र निस्कासन नपत्याउदो गरी छिट्छिटो हुन्थ्यो । तर पनि जिल्लाभरमा सबैभन्दा राम्रा भनेर चिनिएका योग्य शिक्षक त्यहाँ पुग्थे । कसैले पूmलका माला त कसैले कालोमोसो दलिएर फर्कन्थे । आन्तरिक राजनीतिले गुरुको कुनै गल्ति नहुदानहुदै पनि कालोमोसो समेत दलेर दिउँसै अँध्यारो बनाएर गुरुलाई फिर्ता पठाएको जस्तो त्यो अमर्यादित क्षण सम्झदा म आज पनि दुःखि हुन्छु–प्रत्यक्ष संलग्न नहुदा नहुदै पनि ।

कक्षा ६ देखि टेष्ट परिक्षासम्म म प्रथम भएको थिएँ । नेपाल तार माध्यामिक विद्यालयबाट एसएलसी दिने तेस्रो ब्याचका हामी थियौँ । गुरुहरुले मलाई एसएलसीमा ‘दोस्रो श्रेणीमा पास हुन्छ’ भन्ने अपेक्षा गरेका थिए । टेष्ट परिक्षा पछि गुरुहरुले सबैलाई टिका लगाएर ‘स्कुल, परिवार र गाउँको इज्जत राख्न मेहनतका साथ पढनु, परिक्षामा आत्मविश्वासका साथ लेख्नु’ भन्ने आर्शिवाद र निर्देशन दिएर विदा गर्नु भएको थियो । नयाँ स्कुल भएकाले सबैको मेहनत आवश्यक थियो ।

कुणादीकै टंक पराजुली र म कुश्माका भिमलाल गुरुङ (हाल रिटायर्ड नेपाल सरकारका पुर्व सह–सचिव) सँग ट्युसन पढ्न भनेर अरु साथीभन्दा पहिले कुश्मा जाने निर्णय ग¥यौँ । दिदीको घर बलेवा कैया जाने क्रममा ‘एउटो पैसो कैलेलाई बाग्लुङ बजार चैते दशैँलाई’ भन्ने उखाननै बनेको प्रख्यात चैते दशैँको मेला हेर्न बाग्लुङ बजार र त्यस्तै अवसरमा सदरमुकाम कुश्मामा पनि पुगेको थिएँ –एकपटक ।

एसएलसी दिन जाने बेलामा भारतबाट काका दुर्गाप्रसाद पनि आउनु भएको थियो । बा, काका र लेखनाथ दाई (टंकका पिताजी नाताले मेरा दाई), टंक पराजुली र म भएर बिहान ५ बजेनै दही र भात खाएर यात्रा शुरु गरेका थियौँ । हामीले किताबका झोला र आफ्ना कपडा बोक्यौँ । बा, काका र दाईले हाम्रो दुई महिनाको लागि चाहिने चामल, घिउ, गेडागुडी र अन्य सरसमान डोकोमा बोक्नु भएको थियो । बिहादीको फाँटको सिरानको बाटो बाच्छावट हुदै फोक्सिङको समीको रुख पुग्दा सलल बगेको कालीगण्डकीको नीलो पानीको लामो धार, कुर्घा, फलेवास, कार्कीनेटा सहित माछापुच्छ«े र हिउँचुली हिमालको श्रृङ्खला अती मनमोहक रुपमा देखिएको थियो (हिमालको नाम पछि थाह पाएको हुँ)।

कालीगण्डकी उपत्यकालाई विख्यात भुगर्भविद टोनी हेगनले संसारकै सबैभन्दा राम्रो उपत्यका भनेर लेखेकाछन् । देवघाटदेखि रीणी, कागबेनी, मुक्तिनाथ, दामोदरकुण्ड वा ल्होमान्थाङ जहाँबाट हेरे पनि कालीगण्डकी उपत्यकाको रुप, सभ्यता र त्यससँग जोडिएको धर्म र संस्कृतिले मानिसलाई लोभ्याउछ । दश हजार वर्ष पहिलेदेखि कालीगण्डकीको शिर नजिक ल्होमान्थाङ वरपरका गुफामा मानवको बसोबास भएको कुरा अनुसन्धानबाट थाह भईसकेको छ । त्यसैगरि वैदिक ग्रन्थहरुमा उल्लेख भए अनुसार जोमसोसभन्दा माथि कालीगण्डकीको तीरमा रहेको कागबेनी तीर्थ संसारकै सबैभन्दा ठूलो तीर्थ हो । यसलाई आजका दिनसम्म पनि प्रकृतिपुजक वोन, सनातनी हिन्दु, र वौद्धमार्गीहरुले मान्दै आएका छन् ।

चाहे हिमाल पुगेर दक्षिणको फाँट हेरौँ, वा तराई पुगेर आकाशलाई अँगालोमा बाँध्न तँछाड मछाड गरेका पहाड र हिमाल अनि उपत्यका हेरौँ नेपाल जस्तो सुन्दर संसारमा अरु कुनै मुलुक छैन । लामो नदीको धारको दुवैतिर गुल्मी, बाग्लुङ, पर्वतका खेतका गरा, बारीका पाटा, बन हुदै लेकतिर उचालीएको पहाड र हिमालले आकाश छोएको देखेर नै त नेपाल हेर्न लोभिएका –विदेशी पाहुना । सानैदेखि मामाघर जाँदा त्यहीं बाटो भएर हिंडेकाले भीरका बाबियोका गाँज, पहरा, खोला र झरना बाल्यकालका मित्र थिए –मेरा निम्ति । त्यहाँबाट फोक्सिङको भीर नाघेर खेतमा नपुगुञ्जेलको भीरको बाटो भने साच्चिकै मुटुका झोता हल्लाउने डरलाग्दो थियो र आज पनि उस्तै छ । त्यो भीरले बाच्छावटका महिला र घरमाईत गर्ने चेलीको ज्यान लिएको छ ।

म नेपालको पुर्वमा सोलुखुम्बुको आधार शिविरदेखि पश्चिममा हुम्लाको हिल्सासम्म उच्च हिमाली क्षेत्रको पैदल यात्रागरि सकेको छु । मैले हिंडेका र डरलाग्दो भनेर राखेका बाटोको कोटीमा फोक्सिङको यो भीरको बाटो पनि पर्दछ । फाँटको तल्लो बाटो त्यस्तो भीर छैन्, जुन सयौँ वर्ष पहिलेदेखि तिब्बत र भारतका ब्यापारी र धर्मगुरु त्यही मुल बाटो भएर हिंडे ।

दुर्लाङको नाङ्गो पातीचौर, घरमाईत गर्दा घाम नडुबुन भनेर पाती चढाउने ठाडो ढुङ्गााको थान, बाच्छा, कर्नास, कुर्घा, फलेवास हुदै कालीको तीरलाई कहिले किनार त कहिले केहि टाढा पार्दै रातको ८ बजे हामी सदरमुकाम कुश्मा पुग्यौँ । मुडकुवाको बरपिपलको चौतारीबाट ढुङ्गाका सिँढि ओर्लेर मोदीबेनी पुग्दा आङ् सिरिङग हुने गरी डर लागेको थियो । मोदीघाट वरपर घाटमा जलाइएका मृतात्माहरु ‘मशानको रुपमा ब्यूँतेर नाङ्गै हिडछन् र बटुवालाई तर्साउछन् ’ हजुरबाले भनेको कुरा त्यहाँ पुग्दा सम्झेर बाको हात समात्न पुगेको थिएँ । भोलीपल्ट भिमलाल सरको घरमा पुगेर ट्युसनको ब्यवस्था गरे पछि बा, काका र दाई बलेवा हुदै घर फर्कनु भएको थियो ।

सदरमुकाम भएको हुनाले मात्र कुश्मामा विहादी, ज्ञादी, फलेबासको तुलनामा मानिसको चहलपहल बढि हुन्थ्यो । अन्यथा, ति ठाउँको तुलनामा कुश्मा साँघुरो छ । पश्चिम र पुर्व तर्फ क्रमशः कालीगण्डकी र मोदी खोलाको झण्डै चार सय मिटर गहिरो खोँच र भीर, दक्षिणतर्फ ति दुई नदी र खोलाको भीर पछिको दोभान, उत्तरतिर बन सहितको पखेरोको बीचमा कुश्मा बजार रहेको छ । आधुनिक विकासकालागि सडक सञ्जाल वरदानै हुँदो रहेछ । पोखरा–बाग्लुङ राजमार्ग कुश्माको काख छिचोलेर गए पछि यस्को जीवनमा वैँशको उभार आयो । विहादी, फलेबास, ज्ञादी जस्ताको तस्तै रहे भने कुश्माले सानो शहरको रुप छोटो समयमा लिइनै हाल्यो ।

सडक सञ्जालमा जोडिए पछि भौतिक विकासका अवसर खुले । कुश्माको रुखो बारी बहुमुल्य घडेरीमा रुपान्ततिर भए भने हाम्रा खेतका गरा र बारीका पाट समयसँगै बाझोमा परिणत भए । कुश्मा बजार काली र मोदीका भीर, खोल्साखाल्सीसम्म पुगेको छ । हुनत पहाडी जिल्ला रुकुम, रोल्पा, जाजरकोट, दैलेख, डडेलधुरा, दोलखा, बझाङ, बाजुरा, मुगु, रसुवा, सिन्धुपाल्चोक, म्याग्दी, प्यूठान आदिका सदरमुकाम प्रायः सबै साँघुरानै छन् । तिनका तुलनामा कुश्माभने साँघुरो भए पनि समथर छ ।

त्यस क्षेत्रमा जाने आन्तरिक पर्यटकलाई एक रात वा एक बिहान किन नहोस कुश्मामा ओर्लेर कुश्मा–बलेवाको केवल कारको पुल, कुश्मा–ज्ञादी, कुश्मा–कैया र कुश्मा–मुडकुवाको नेपालकै अग्ला र लामा तीन झोलुङ्गे पुल र त्यहाँबाट देखिने प्राकृतिक दृश्य हेर्न बाध्य पारेका छन् । पुल नहेरी बाटो काटेर फुत्त हुईकिने हो भने बाग्लुङ कालिका र मुक्तिनाथको दर्शन गरेको फल प्राप्त नगरे जत्तिकै खल्लो महसुस हुने भएको छ । पर्वतको कुश्मा अहिले झोलुङगे पुल र काली र मोदीको अग्लो गल्छिले गर्दा विश्वमानै चिनिन थालेको छ । त्यसबाहेक ढुङ्गाले छाएका सुन्दर बस्ती नजिक हुनु, बन्जी जम्पिङ, कालीगण्डकी र्याफ्टिङ, घोडेपानी, पन्चासे, ढोरपाटन, धवलागिरि र अन्य धेरै क्षेत्रमा पुग्ने पदमार्ग पर्ने हुुँदा कुश्मामा चहलपहल अहिले निकै बढेको छ ।

हाम्रो बिहादी कुणादीको घरबाट देउराली पुग्न एक घण्टा ठाडो उकालो हिडन पर्छ । देउरालीमा दुधधार दिन हिउँदमा जान्थ्यौँ भने लुरिङकोट भने दशैँको नवमीको दिन बोकाको बलीदिन जान्थ्यौँ । नजिकै मगर गाउँ थियो । उनीहरुले बुनेका निगालोका डोका, थुन्से, सोली वेशीँका हाम्रा गाउँमा विक्री गर्थे र धान ल्याउथे । देउरालीबाट धवलागिरि र अन्नपुर्णको लामो धार देखिने भएकाले मलाई सानैदेखि हिमाल मन पथ्र्यो । हिमाल भने पछि हुरुक्क हुन्थे । मामाधर जाँदा धवलागिरि, गुर्जा र चुरे हिमाल त नजिकै देखिन्थे । म त्यसको नजिक पुग्न पाए कस्तो हुन्थ्यो होला भनेर रोमाञ्चित हुन्थेँ ।

घरबाट फलेवास, बलेवा, कुश्मा जाँदा पनि भन्ज्याङ, देउराली, पखेरा, गल्छेडोबाट हिउँचुली, अन्नपुर्ण दक्षिण र माछापुच्छे«ले मलाई हेरेर घरीघरी आँखा झिम्क्याउथे । त्यसबेला त्यतातिरका मानिसले सबै सेतो पहाडलाई पोखराको माछापुच्छ«े भन्दथे । कुश्माको पुर्वी छेउ मोदीखोलाको भीरको चेपचापबाट माछापुच्छ«े, हिउँचुली र अन्नपुर्ण दक्षिणसँग भेटघाट भइहाल्थ्यो । कुश्माबाट बाग्लुङजाने बाटो तिरलाग्दा अत्यन्तै ठूलो र सुन्दर विश्वकै छैटौँ अग्लो धवलागिरि प्रथम हिमाल कालीकै तिरमा ओर्लेर बसेको हुन्थ्यो । कुश्मामा गएदेखि हिमाल झन मेरो नजिक आए जस्तो लाग्थ्यो भने म पहिलेभन्दा फुर्तिलो भएको थिए । भिमलाल सरकोमा ट्यूसन पढन थालेपछि त हामी दुवैमा पास हुन्छौँ भन्ने आत्म विश्वास बढेको थियो ।
एक दिनको कुरा हो, हामी धेरैजना केटाहरु अंग्रेजी विषयको ट्यूसन पढेर कोठामा फर्कँदै थियौँ । केहि खैरो कपाल, कुहिरा आँखा, गोरो अनुहार भएका विदेशी (युरोपिएन) थुप्रै भरिया सहित लठठी टेकेर, झोला बोकेर हिडदै गरेको भेट्यौँ । उनीहरुले फोटो खिच्दै थिए । त्यस्तैमा मैले आँट गरेर एकजनालाई उनको नाम के हो भनी अंग्रेजीमा सोधेँ । मैले साहस गरेर त्यति नाम के सोधेको थिए, ‘विदेशीसँग अंग्रेजीमा कुरा गरेको’ भनेर साथीहरु बीच निकै हल्लिखल्लि भयो । मैले त्यो आँट कसरी गरे हुँला मलाई पनि अचम्म लाग्छ–आज ।
आंशिक परिक्षादिन मेरा कान्छा मामा दिपक पौडेल र काका सोमनाथ (हाल दुवै हाम्रो माझ हुनुहुन्न), प्रेम दाई र अन्य कुश्मानै आउनु भएको थियो । त्यसैले कहिलेकाहीँ कोठा परीक्षार्थीले भरीभराउ हुन्थ्यो । रमाईला गफ मध्ये चीट कसरी चोर्ने ? गार्ड को को हुन्छन् ?, कत्तिको कडा छन् ?भन्ने बारेमा आंशिकका परिक्षार्थीले अघिल्लो वर्षका अनुभव सुनाउथे । उनीहरुका चीट चोर्ने कुरा सुन्दा मेरो मुटु भने ढुकढुक गर्दथ्यो ।
परीक्षामा चीट चोराउनेको बजारनै लाग्यो । परिक्षा आरम्भ भएको पाँचै मिनटमा प्रश्नपत्रनै पोको परेर बाहिर आउथ्यो । स्कूलका शिक्षकनै उत्तर लेखिदिन एक कुनामा बसेका हुन्थे । चीट पोको पार्दै झ्यालबाट फाल्ने आफन्त हुन्थे । पुलिसले लठ्ठी बजारेझैं गर्दथे । त्यसै गरी आंशिकको परिक्षा सकियो । आंशिक पछि आफन्त फर्के । हामी दुवै चीट नचोरी पास गर्ने गरी पढाईमा ध्यान केन्द्रित गरी बाहिर निस्कन छोड्यौँ । त्यसबेला परिक्षा माघ महिनामा हुन्थ्यो र असारमा नतिजा प्रकाशित हुन्थ्यो । टंक र मैले राम्रो तयारी गर्दै थियौँ । घरबाट ल्याएको सामान मनग्गे थियो । नगद रुपैयाँ सकेसम्म बचाएका थियौँ ।

हामीले परिक्षा तयारी गर्दै गर्दा कोठा नजिक एउटा घटना भयो । भाडामा बसेको घर नजिकै टौवा मुनि छिमेकीले भैँसी पालेका थिए । एक दिन छिमेकीको भैँसी फुकेर अर्को छिमेकीको बारीमा उमारेको तरकारी खाइदियो । भैँसीका मालिक त्यसबेला घरमा रहेनछन् । किसान चिच्याउदै थिए । उनको स्वर सुनेर हामी पनि बाहिर निस्केर हे¥यौँ । अरु वल्लोपल्लो घरका मानिसले पनि हेरेका थिए । किसानले रीषले चुर हुदै भैँसीलाई ढुङ्गा, चीर्पट दाउरा जे पायो त्यसैले भकुर्नसम्म भकुरे ।

अचम्म हुन के पुग्यो भने भोलीपल्ट त्यो भैँसी मरेछ । हामीले छिमेकी किसानले भैँसीलाई ढुङ्गा र दाउराले हानेको प्रत्यक्षरुपमा देखेका थियौँ । अरु वल्लोपल्लो घरकाले पनि देखेका थिए । भैँसीको मालिकले वल्लो–पल्लो घरका मानिसलाई सोधे होलान तर शायद कसैले पनि भैँसी कुटेको बारे भनेनछन् की ? दुहुनो भैँसी मरेकाले उनी निकै चिन्तित थिए । हामीले उनकोबाट दुध किनेर खान्थ्यौँ । भोलीपल्ट उनले मलाई ‘बाबु, तिमीले हिजो भैँसी कुटेको देखेका थियौँ ?’ भनेर सोधे । मैले हत्तनपत्त परिणाम बारे केहि नसोची ‘हो मैले देखेको थिएँ । ढुङ्गाले हानेका थिए ।’ मैले आफूले जे देखेको थिए, सो साँचो कुरा भनिदिएँ ।
त्यो घटनाले उग्र रुप लियो । ठूलो कचहरी बस्यो । ‘कुटेको कारणले भैँसी मरेको हो’ भन्ने कुरा ब्यापक भयो । ढुङ्गाले हानेर भैँसी मरेको र हानेको देख्ने साक्षी म भएँ । तेस्रो दिन जस्ले भैँसी कुटेका थिए, उनी हाम्रो कोठामा छिरे र सामान्य परीक्षाको तयारीबारे सोधे पछि भने– ‘तिमीहरु परिक्षा दिन आएका हौ । मुद्दामामिलामा प¥यौँ भने परीक्षा दिन पाउदैनौँ । हिजो तिमीले भैँसी कुटेको देखेको भनेछौ । अब तिमीलाई मुद्दा लाग्छ । परिक्षा दिन पाउने छैनौँ ।’

मानिसलाई न्याय र सुरक्षा दिन अदालत र प्रहरीको ब्यवस्था गरिएको भए तापनि ति दुवैदेखि टाढा रहन चाहन्छन–संसारका एकथरी मानिस । म त्यसमध्येकै हुँ हिजो र आज पनि । तर बाध्यताले मानिसलाई जुनसुकै ठाउँमा पनि पु¥याउन सक्छ । त्यसमा हामी बिहादीका परिक्षा दिन पुगेका बबुरालाई कुश्माको झन्झनमा पर्नु त थिएन नि । झन् मुद्दा भने पछि त तर्सिइनेनै भइयो । भैंसी कुट्दा जस्तै आक्रोस र निष्ठूरीपन देखाउदै उनले हामीलाई तर्साएका थिए । आँखाले देखेको घट्ना ‘देखेको हुँ’ भन्दा ‘परिवन्द’ कथामाझैँ झन्झटिलो परिवन्दमा पर्ने परिस्थिति त्यहाँ धवलागिरि हिमालमा हिउँ देखिएझैँ छर्लङग देखियो । मेरो मनमा प्रश्नका लहर उठे । ‘साँचो बोल्न हुदैन र ? जे होला, होला साँचो त बोल्नै पर्छ । भैँसी कुटेको देखेको हुँ भन्दा एसएलसीनै दिन नपाउने ? वा, यसैले गर्दा फेल हुने पो हो कि ? मेरो मनमा यस्तै तर्कना वर्षामा कालीगण्डकीको छाल उर्लेझै उर्ले । त्यस्तैमा टंकले ‘हामीलाई केहि मतलव छैन । हामी परिक्षा दिन आएका विद्यार्थी हौँ । हामीलाई दुःख दिन अबदेखि हाम्रो कोठामा नपस्नु ।’ भन्दै कडा प्रतिकार गरे ।
नाताले छोरा पर्ने मेरा मित्र टंक म भन्दा ३ वर्ष जेठा छन् । ब्यवहारिक कुरामा मभन्दा उनी त्यसबेलानै धेरै पाका थिए । टंकले त्यसो भने पछि भैँसी कुट्ने मानिस पनि जुरुक्क उठेर कोठाबाट बाहिरिए। मैले एक पटक साँचो बोलेँ त्यसको असर के भयो थाह भएन । पढन ध्यान दियौँ । राम्रोसँग परिक्षा दियौँ । त्यो घटना घटेको आज ४३ वर्ष भयो । तर मलाई त्यो घट्ना हिजै मात्रै घटेको हो जस्तो लाग्ने गरी ताजै छ । साँचो कुरा बोल्दा तर्सन परेको पिडा एकातिर आलो छ भने अर्को तिर मैले साँचो कुरा बोल्न खोज्दा त्यसबेला समाजले मलाई साँचो बोल्न मुख थुनि दिएकोमा आजसम्म पनि अत्यन्त दुखित छु । त्यसको असर ममा आज पनि छ । साँचो बोल्न खोज्दा कुश्मामा भैँसी मरेको सत्य कथाझैँ फेरि दोहोरिने हो कि ? म तर्सन्छु । मेरो ह्रदयबाट निस्केको सत्य कुरालाई त्यसबेला कचहरीमा गएर ‘भैँसीलाई ढुङ्गाले हानेको देखेको हुँ’ भनेर बोल्न नपाएकोमा दुखित छु ।

हो , मैले यदि भोलीपल्ट समाज सामु उभिएर साँचो कुरा बोलेको भए तापनि क्षण भर त सन्तुष्ट हुन्थे होला तर त्यो समाजले मलाई बचाउन सक्ने थिएन । सत्यको पक्षभन्दा पनि त्यहाँ असत्यले भुस–तीग्रेको रुप धारण गरेर हाम्रो कोठामा छिरी सकेको थियो–मेरो मुख थुन्न । झूटो बोल्नेहरु शक्तिशाली भएकाले मलाई काली वा मोदीको खोँचमा लगेर फाल्न पनि सक्थे । जे पनि हुन सक्थ्यो । मलाई चित्त नबुझे पनि शायद मैले त्यसबेला सही निर्णय लिए किनकि सत्य त्यहाँ झुम्रो जस्तै थियो शक्तिहिन । हाम्रो समाजमा अहिले पनि त्यस्ताको दबदवा संगठीत रुपमा छ । त्यसबेलाको अशिक्षित र सकृय राजतन्त्र भएको बेलाको के कुरा अहिले गणतन्त्रको युगमा पनि सत्य थरथर काँमेको हुन्छ– ज्वरोले ग्रस्त भएको बृद्ध बिरामीझैँ । कानून र सुरक्षा निकायभन्दा अहिले पनि मोटा तिग्रानै बलिया छन् ।

परीक्षा दियौँ । चीट चोरेनौँ । हिसाबको दिन मैले चालिस अंकको प्रश्नपत्र हल गरेको थिएँ । त्यसैबेला, हाम्रै कक्षाका साथी दुर्गा कुँवरलाई मैले मेरो टाउको पछि फर्काएर केहि भनिदिएको निरिक्षकले देखे । तत्काल उनले मेरो उत्तर पुस्तिका खोसे । मलाई फिर्ता दिएनन् । मेरा बलिन्धारा छुटे । उपाए जुरेन । मैले त्यो उत्तर पुस्तिका फिर्ता पाइनँ । जस्मा चालिस अंकको मात्र उत्तर दिएको थिएँ । त्यो उत्तर पुस्तिकामा रातो चिन्ह लगाए की ? मेरो मनमा शंका त्यसबेलानै उठेको थियो । त्यसैले म पक्का फेल हुने भएँ भन्ने भयो ।
त्यो बाहेक अरु विषयमा मलाई पीर लागेको थिएन । घर फक्यौँ । हिसाबको कुरा बाआमालाई भनिनँ । हिसाबको कपि खोसिएकाले ‘पास हुन्छु’ भन्ने मैले सोचेको थिइनँ । एसएलसीको नतिजा प्रकाशित भएको तीन दिन पछि थाह भयो म पनि तृतीय श्रेणीमा पास भएको रहेछु । हजुरबा, बा, आमा, घरपरिवार, गुरुहरु, गाउँले सबै खुशि भए । पास भएको खवर सुनेको त्यो पल मेरो जीवनको खुशिका पल मध्येको खुशिको महत्वपूर्ण एक पल बन्यो ।

पोखरा पुगेर माछापुच्छ«ेको काखमा बसेर पढने रहर पुरा नभए तापनि भारतको नर्थ इस्टर्न हिल्स युनिभरसिटी मेघालय अन्तरत हाल पाछुङ्गा विश्वविद्यालयबाट वि.ए. पास गरेर बाल्यकालको पढने इच्छा पुरा गरी नेपाल छिरेँ । भैँसीको कथा जीवनको पछिल्ला धेरै मोडमा आएको छ । ४३ वर्षमा काली र मोदीमा धेरै पानी बग्यो । भेल पनि त्यस्तै आयो । काली गण्डकी थुनियो फेरि आफैले बाटो खोल्यो । नदीको बहावले कुश्माको जमिनको तह विसौँ फिट भषाए होला । कुश्मा गाउँबाट आधुनिक सहरमा रुपान्तरण भएको छ । म भाडामा बसेको घरको घडेरीमा विशाल भवन बनेको छ । देवघाटबाट कोरला छिचोल्ने कालीगण्डकीको दुवै किनारको करिडर राजमार्ग सुचारु हुदैछ । कुश्मामा झोलुङगे पुल हेर्न पर्यटकको ताँती लागेको छ । धवलागिरि र हिउँचुलीले काली र मोदी बीचको कुश्माको बजारलाई नियाली रहेझैँ आज सम्म पनि मैले त्यो भैँसी मरेको सत्य घटना झलझली सम्झिरहेको छु । राजधानीमा रहेर पनि उकुसमुकु हुँदै बिहादी र कुश्माको त्यो गोरेटो नियाली रहेछु । निडर भएर सत्यबोल्न कहिले पाईएला ? त्यो समय पर्खँदै धवलागिरिलाई साक्षी राखी जीवनको उकाली–ओराली गरीरहेको छु । १५ माघ २०७५ मो .९८४१३७७०८३

म के गरुँ ?

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

साभारः पुर्वाञ्ल दैनिक , माघ ७, २०७६
म के गरुँ ?

मेरा बा’का पालाका, पाका जुरे हल गोरु
मेरो थुम्काको (पर्वत) ठूलो पाटोको
बाँझो जोत्न नसक्ने भए ।
थोरै पराल, एक अँगालो कुट्मिरो
एक ताउलो तातो कुँडो ख्वाएर
रोपाईको हिलो सम्याउन मात्र जोत्न थालेको छु ।

‘मुस्ताङमा ट्र्याक्टर लगे,
तैले पनि ट्र्याक्टर किन् न, ठूले !’
मास्थिर जेठाबाले भन्नुभो ।
मैले अन्तर–कुन्तर सोँचेँ, धेरै गमेँ ।
मेरो बारीमा पेट्रोल पुग्दैन,
मेरो दुई थोपा पसिनाले ट्र्याक्टर चल्दैन
खेतालालाई पानी अड्कलेर दिन पर्छ,
लिप्पियाधुरा र सुस्ता हजुरबाका पालादेखि बाँझै छ ।

अस्ति भर्खर मात्र हो, मैले हजुरबालाई
तुलसीको मठमा सारेपछि
तुलसीको एक थुर्मी पानी घुटुक्क निल्दै भन्नु भा’थ्यो
‘ कागबेनीमा गएर तर्पण दिदा
लिपुलेक, लिम्पियाधुरा, कालापानी, सुस्ता
नेपालखण्डे, नेपाल महात्मे भन्दै
लिपुलेकको जौ र सुस्ताको अक्षताले तर्पण दिनु म तृप्त हुनेछु । ’

त्यसैले मैले –
हुम्लाको यालबाङ लेकमा याकसँगै चर्न, भारी बोक्न र जोत्न सक्ने
सिवालिक, महाभारत श्रृङ्खलाका टारको बाँझो जोत्न सक्ने
तराईमा जोत्दै गाडा पनि तान्न सक्ने
एक हल बहर ल्याएँ,
कोदोको पिठो घिउमा मुछेर ख्वाएँ, पालेँ, हुर्काएँ
बलराम जस्तै बलिया बनाएँ र जोत्न थालेँ ।
अर्म–पर्म पाइन्छ भनेर गाउँलेले भरोसाको दियो बाले
मैले, सैपाल र कञ्चनजंगालेझैं शीर उँचो पारेँ ।

मानिसलाई झैँ, वर्षमा एक दिन
थप, चोखो–मिठो खान दिएर, माघीको मौका पारेर
काँधको जुँवा फुकालेर, जुँवाले रगडेको काँधको छालामा
चितवनको तोरीको तेल र सल्यानको बेसार दलेर
मेरा हल गोरुलाई स्पेनमाझैँ जुध्न छुट्टिनै दिएँ ।

औधि रमाए पनि
अरुलाई हँसाए पनि
ताली सबैको पाए पनि ।

तर, बिडम्बना !
मैले कसलाई सोधुँ ? कसलाई मनको बह पोखुँ ?
आजकल ती मेरा हलगोरु
जस्लाई मैले कुँडो दिदा मेरा पाखुरा र गाला चाट्थे
आज मलाई देख्दा– आँखा तरेर, मेरो छाती छेडने गरी
डरलाग्दो आवाज निकाल्दै, सिङ छड्कार्न थालेका छन् ।
टाट्नाको घाँस र कुँडो खाँदा पनि जुझ्छन्
जोत्न लिएर हिंड्दा सानो चौर देखे कि जुधिहाल्छन्
कहिलेकाही त मुलबाटोमा–
पानी–पँधेरो, घाँस–दाउरा, पाठशाला–अस्पताल जाने
बाटो बन्द गरेर दिनभर–दिनभर जुध्छन्
छुट्याउन खोज्छु, उल्टै मलाईनै सिङले उधिन्न खोज्छन्
अनि, मश्किलले साँझ मात्र टाट्नामा फर्कन्छन् ।

यिनले, मेरो भरोसाको मुटुलाई त घाइते पारी सके
सिङ्गो गाउँलाईनै –
चौबाटोमा डुक्रँदै, माघे संक्रान्तिमा मात्र होइन
औँशी–पूर्णिमा जुन तिथिमा पनि दिनभर –दिनभर
जुझेर बन्धक बनाए ।

मलाई हेर्नु न !
हजुरबाको इच्छा पुरा गर्नुनै छ,
लिपुलेखदेखि सुस्ताको बाँझो जोत्नुनै छ
सुस्ताको अक्षता र लिपुलेकको जौ लिएर
‘ लिपुलेक, लिम्पियाधुरा, कालापानी, सुस्ता
नेपालखण्डे, नेपाल महात्मे’ भन्दै
कागबेनीमा गएर पितृ तर्पण दिनुनै छ ।

हजुरबा हुनुहुन्न,
अब तँपाईनै भुन्नुस् न
म के गरुँ ?
माघ ६ गते २०७६

कर्णालीमा प्रचलित बोन, शैव र बौद्ध धर्म दर्शनको परम्परा

वि.सं. २०७६ वैशाख २७ र २८ गते सुर्खेतमा आयोजित कर्णाली प्रदेसस्तरीय वाङ्मय सङ्गोष्ठीमा प्रस्तुत विचार–पत्र । प्राप्त सुझावलाई समावेश गरी परिमार्जन सहित नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको दर्शनावली ६ मा प्रकाशित कर्णालीमा प्रचलित बोन, शैव र बौद्ध धर्मदर्शनको परम्परा । धन्यवाद सहित साभार ।

 विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

१. पृष्ठभूमि
‘हाम्रा निम्ति हावामा रससिक्त मधु व्याप्त छ, नदीहरू मधुरस छरिरहेछन् । हाम्रा निम्ति वनस्पति–औषधहरू मधुरसयुक्त होऊन् । हाम्रा रात र उषा मधुरसयुक्त प्रीतिकर रहून् अनि पृथ्वी तथा त्यसका रजकण मधुरसयुक्त रहुन् । हाम्रा आकाश र अन्तरिक्ष मधुरस वर्षा गरुन् । वनस्पतिहरू मधुरसयुक्त होऊन् र सूर्य पनि हाम्रा निम्ति मधुमान रहून् । हाम्रा गाईवस्तु मधुरस दूध दिने रहिरहून् ’ ऋ.वेद गौतम ऋषि (दीक्षित, २०७२ः १) ।
कर्णाली मानव सभ्यता, इतिहास, धर्म–दर्शन र हिमाली संस्कृतिको पावन भूमि हो । सिन्धु सभ्यताको विकास हुनुभन्दा पहिले नै हिमाली क्षेत्रमा मानवको बसोबास भएको थियो । त्यसैबेलादेखि कर्णालीका बासिन्दाले प्रकृतिबाट जीवनोपयोगी फल लिन, प्रकृतिको संरक्षण गर्न र प्राकृतिक प्रकोपबाट बच्न प्रकृतिको पूजा गर्दथे । करिब १० हजार वर्ष पहिलेदेखिको त्यो चलन आज बोन, शाक्त, शैव, सनातनी हिन्दू, बौद्ध आदि धर्म दर्शनको रूपमा मौलिक संस्कृति बनेर रहेको छ । दशौँ हजार वर्ष पुरानो सभ्यता, धर्म र संस्कृतिको आधारमा नै यसै भूमिबाट दशौँदेखि चौधौँ शताब्दी करिब ४०० वर्ष खस साम्राज्यको विस्तार भई जुम्लाको सिँजामा यसको राजधानी रहेको थियो । खस साम्राज्य पूर्वमा त्रिशुली, पश्चिममा लद्दाख, उत्तरमा गुगे हुँदै कैलाशदेखि पूर्वसम्म र दक्षिणमा तराईसम्म फैलिएको
थियो । गुसेफ टुचीले खस साम्राज्यलाई इटालीभन्दा ठूलो रहेको भनेका छन् ।
खस साम्राज्यको पतनसँगै राज्यको तहबाट कर्णाली क्षेत्र ओझेलमा प¥यो । मनसुन पश्चिम पुग्दा कम वर्षा हुने अर्थात् पश्चिमी वायुको वर्षा कम हुने, मौसममा आएको परिवर्तनले अत्यधिक र न्यून हिउँ पर्ने, राज्यबाट दीर्घकालीन र अल्पकालीन योजना नपर्ने आदि कारणले मानव सभ्यता, हिमाली संस्कृति, बोन, शाक्त, शैव धर्मदर्शन र आयुर्वेदको खानी सिङ्गो कर्णाली कमजोर बन्यो । आज द्रूत सञ्चार र आधुनिक प्रविधि विकासको युगमा आईपुग्दा यो क्षेत्र चार माना चामल लिन चार दिन हिँड्नुपर्ने स्थितिमा छ । यहाँ रहेका हजारौँ वर्ष पुराना पुरातात्विक वस्तुहरू भीर, खोँच, सभ्यताका स्रोत कर्णाली, हिमा, तीला, भेरी, सेती किनारमा अलपत्र छन् । डोल्पोलाई मात्र किन प्रकृति, संस्कृति, मानव विकास एवम् आधुनिक राज्य र भाषाको उद्गमस्थल रहेको सिङ्गो कर्णालीलाई राज्यले आफ्नो ठानेन
(पराजुली, २०७४ः१२) ।
यो प्रस्तुती कर्णालीमा भएको मानव सभ्यता, प्राचीन धर्म, परम्परा एवम् संस्कृतिबारे छलफल, खोज, अनुसन्धान र संरक्षणका लागि जिज्ञासाको ढोका खोल्ने प्रयास मात्र हो । पदयात्रा गर्दा गरिएको स्थलगत अवलोकन, स्थानीय बासिन्दासँगको कुराकानी, मेरा दुई पुस्तक, नेपाली तथा विदेशी लेखकका पुस्तक एवम् विज्ञसँगको छलफलका आधारमा यसलाई तयार पारिएको हो । धर्म र संस्कृतिको विषय भएकोले कर्णालीको कृषि, लेक र बेसी, नुन र पिठो लिन तिब्बत पुग्नुपर्ने जस्ता दैनिक जीवनचक्रबारे चर्चा गरिएको छैन । त्यसरी नै त्यहाँका खस जाति, जनै लगाउने र नलगाउनेबारे चर्चा गरिएको छैन ।

१.१ विषय प्रवेश
हिमालय, हिमाली सभ्यता, हिमाली सुन्दरता सृष्टिदेखि नै आकर्षक रहे । प्रकृतिका यी सुन्दर रचना नेपालको हिमालय मात्र नभई हिमालय, हिन्दूकुश, काराकोरम, पामिर, तियान सान र कुन लुन पर्वतमालाका चुचुरा हाम्रा हिमालजस्तै एकअर्कासँग घनिष्ठ सम्बन्ध कायम राखेर रहे । तेथिस सागरको अन्त्य भएको र उच्च हिमालय शृङखला उठेको पछिल्लो समय करिब १५ लाख वर्ष भएको छ । हाम्रा हिमालभन्दा उत्तरमा रहेको तिब्बतको पठार हिमालयभन्दा जेठो छ । ६ करोड वर्ष पहिलेदेखि त्यस क्षेत्रबाट बगेर आएका नदी अहिले हिन्द महासागरमा मिसिएझैँ तेथिस सागरमा मिसिन्थे (क्यामरोन, सन् १९२४ः ११) । विख्यात भूगर्भविद टोनी हेगनका अनुसार हिमालयको उत्पत्ति ६ लाख वर्ष अघि मात्र भएको हो । यो प्राकृतिक प्रक्रियालाई प्रारम्भिक मानवले देखेको हुनपर्छ किनभने त्यसबेला पेकिङ मानव अस्तित्वमा आइसकेको थियो (हेगन, वि.सं. २०५८ः पृ.३८) ।
आठ हजार मिटरभन्दा माथिका अन्नपूर्ण र धवलागिरि हिमालको बीचमा कालीगण्डकीको संसारकै सबैभन्दा गहिरो गल्छी बन्नु यो प्रक्रियाको निरन्तरता हो । पृथ्वीको हलचलको यो क्रम जारी छ । २०७२ सालको भूकम्पमा परेको लाङटाङका लागि त्यो प्रत्यक्ष एउटा प्रलय थियो । यो विकासक्रमसँगै जीवजन्तु, बोटबिरुवा र मानवको उत्पत्ति भएको कुरा वैज्ञानिकले पुष्टि गरेका छन् । समयसँगै हिमालय, पामिर, र काराकोरमको दक्षिण भाग मनसुनी र पश्चिमी अरब वायुको कारण मानव, जीवजन्तु, रूखबिरुवाको लागि अति नै उपयुक्त क्षेत्र बन्यो भने उत्तरी खण्ड र मध्य एसियाको ठूलो भूभाग–एक समयका सुन्दर बगैँचा मरुभूमिमा परिणत भए ।
हिमालयको दक्षिणमा जीवन र उत्तरमा मृत्युजस्तै भयो । हालैका वर्षमा भएको मौसमी परिवर्तनले बनेका हिमताल, कर्णालीमा भएको सुख्खापन प्रत्यक्ष भोगेका कुरा हुन् । विकासक्रमसँगै पश्चिममा आधुनिक युगको सुरुआत भइसक्दासम्म पनि नेपाल रहस्यमय देश, तिब्बत प्रतिबन्धित क्षेत्र, पामिर तेस्रो ध्रुवको रूपमा अन्धकारमा रहे । जबकी, यो क्षेत्र नै मानव सभ्यता, धर्म र संस्कृतिको जननी
थियो ।
वानरदेखि मानवमा सङ्क्रमणको प्रत्यक्ष प्रमाण दिने आदि मानव रामापिथेकसको एक करोड दस लाख वर्ष पुरानो अवशेष सन् १९८० मा बुटवलमाथि तिनाउ नदीको दाहिने किनारमा भेटियो । बर्दिया जिल्लाको दानव तालछेउमा भेटिएको एकधारे ढुङ्गाको छुरी चीनको प्राचीन ‘गेहे’ मानव र फ्रान्सको ‘चेलियन’ मानवको ढुङ्गे हतियारसँग मिल्दोजुल्दो छ । त्यसको समय ५–६ लाख वर्षपूर्व अनुमान गरिएको छ । सुर्खेत उपत्यकामा भेटिएका ढुङ्गाका कोदाला र बञ्चरा ई.पू. १५ हजार वर्ष पुराना मानिएका छन् । मुस्ताङ, टुकुचे, चोखोपानीका चिहानमा १० हजार वर्ष पुराना भाँडाकुँडा पाइएका छन् (प्रश्रित, २०७४ः १७–१८) । वैज्ञानिकका अनुसार पहिलो मानव हामोइरेक्टस १५ लाख वर्षपहिले अफ्रिकामा पाइएको हो (क्यामरोन, सन् १९२४ः १६) ।
नदी किनारमा भएको मानव सभ्यताभन्दा अघिल्लो चरण, ५ लाख वर्ष पहिलेका हाम्रा पुर्खा पानीको मुहान, अग्ला पहाड र हिमालय क्षेत्रमा बस्न थाले । हिमालयको उत्तरी खण्डमा ५० हजार वर्ष पहिलेसम्म रूखबिरुवा पाइन्थ्यो । नेपालको भूबनोटमा हिमाल, पहाड र तराई भएकाले प्रकृतिको सुन्दर बगैँचा बन्न गयो, फलस्वरूप यो क्षेत्र मानव बसोबासका लागि उत्तम ठहरियो । नेपालको प्राक् इतिहासमा रुद्र, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, नाग, वृषभ, किराँत आदि गणजाति यस भूमिमा क्रियाशील भएका अनेक प्रसङ्ग वेद–पुराणहरूमा उल्लिखित छन् । रुद्र जातिका एघार गणको मूल भूमि हिमाली र उच्च पर्वतीय क्षेत्र थियो (प्रश्रित, २०७४ः १९) । महामाताहरूको नेतृत्व माथिल्लो कर्णालीमा अझै पनि छ ।
यो महादेशको हिमाली प्रदेशमा रहेका यक्ष, राक्षस, गन्धर्व आदि समाज विकासको प्रथम चरणमा मानव समाजको रूपमा थिए तर तिनीहरूलाई पछि ‘देव योनी’ भनियो (दीक्षित, २०६५ः ऋग्वेदः केही प्रमुख सूक्त, भूमिका पृ.ब) । हिमाल, पहाड र तराईले रैथाने जातजाति, संस्कृति र रहनसहनमा फरकपन ल्याउन भूमिका खेलेको हुन्छ । त्यसैले समथर भूभाग हुने युरोपका धेरै देशमा एकै प्रकारको संस्कृति र जाति पाइन्छ भने हिमाली क्षेत्र हाम्रो नेपालमा मात्र १२४ भन्दा बढी जनजातिको बसोबास रहेको छ र सोहीअनुसारको सहअस्तित्वमा आधारित संस्कृति पनि । कर्णालीकै डोल्पा, हुम्ला, सुर्खेत, दैलेखमा एक गाउँदेखि अर्को गाउँमा हुने संस्कृति, भेषभूषा र रहनसहनमा धेरै फरक अनुभव गर्न सकिन्छ । विविध संस्कृति भए तापनि तिनीहरू एकअर्कामा नङ र मासुजस्तै भएर रहेको व्यवहारिक जीवनमा देखिन्छ ।
पश्चिममा पामिरदेखि पूर्वमा तिब्बतको नाम्चा वारवाको करिब २५०० किलोमिटर क्षेत्र पामिर, हिन्दूकुश, काराकोरम एवं हिमालयको उत्तर र दक्षिणमा मानिसको बसोबास दसौँ हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको हो । मानव सभ्यताको विकाससँगै कृषि र पशुपालन गर्न सुरु गरेदेखि नै मानव प्रकृति पूजक बन्न थाले । नेपालका जनजातिले हिमाललाई आफ्ना पितृ बस्ने थलो (प्रभात, ज्ञानविन्दु–११ः१०५) मानेझँै कुनलुन क्षेत्रका बासिन्दाले पनि हावा, आगो, पानी, चट्याङ, रूख, ढुङगा, हिउँ, नदीको आराधना गर्दथे । नेपालका सबै जातजातिमा त्यो चलन अहिले पनि छ । प्रकृति पूजाका त्यस्ता उदाहरण कर्णालीका गाउँका कानी चोर्तेन र लुङदार, दोबाटो, पुल, मन्दिर आदिमा काठ कुँदेर बनाइएका लिङ्गका चित्र, देवीका मूर्ति, मष्टोका थान, देउलीमा राखिएका ध्वजामा पाइन्छ ।
विशाल हिमालयको ठूलो भूभाग नेपालमा छ । त्यससँग सम्बन्धित प्राकृतिक स्रोत र जीवजन्तु नेपालमा छन् । त्यसबाहेक बोन, शाक्त र शैव दर्शनसहित वैदिक युगमा रचिएका ऋग्वेदका सयौँ ऋचा, समग्र यर्जुवेद, उपनिषदहरू, रामायण, पाणिनिको व्याकरण, कपिलको साङ्ख्य दर्शन र बौद्ध दर्शनको जन्मदाता पनि नेपाल नै भएको भन्ने प्रमाण क्रमशः आउँदैछन् । भारतीय प्रकाशन गृह र त्यहाँका लेखकले पुराण र हिन्दू संस्कृति अङ्कमा पहिलेदेखि समावेश गरिएका नेपालका तीर्थ, ऐतिहासिक विवरण र महŒव आजकल हटाउँदै लगेको हुनाले पनि नेपालले अनुसन्धान गर्नैपर्ने बेला आएको छ ।
कालिदासले कुमारसम्भवम् महाकाव्यमा ‘उत्तर दिशामा देवताको आत्मा हिमालय गरेको पर्वतराज छ’ भनेको भन्दा बढी क्षेत्र ओगटेको उत्तरको हामीले देखेको विशाल हिमालय शृङ्खला मात्र नभई प्राचीन कालमा अहिले यस हिमाली उपमहादिपमा भएको शैव, मष्टो, बोन, बौद्ध धर्म–संस्कृति पामिर, काराकोरम र हिन्दूकुशसहित काजकास्तान र मंगोलियासम्म फैलिएको थियो । अझ सङ्क्षिप्तमा भन्दा कर्णाली क्षेत्रमा भएको यो धर्म सिन्धु सभ्यताभन्दा पहिलेदेखिको हो किनकि यहाँ बस्ने आदिवासी त्यो भन्दा पहिलेदेखिका हुन् जुन मुस्ताङका गुफा र कर्णाली उपत्यकाले पुष्टि गरेका छन् ।
केहि विदेशी लेखक एकाध महिनाको छात्रवृत्ति लिएर नेपाल छिरी गरेको अनुसन्धानमा माथिल्लो कर्णाली क्षेत्रको संस्कार, संस्कृति, धर्मदर्शनलाई हुबहु तिब्बतबाट आयातित भनी लेखेका छन् त्यो नभई तत्तत् क्षेत्रमा विकसित भएका हुन् जुन हाम्रा वैदिक ग्रन्थले पनि पुष्टि गरेका छन् भनी मैले मेरो पुस्तक डोल्पोमा पनि उल्लेख गरेको छु । पछिल्लो कालखण्डको इतिहासको पाटोबाट हेर्दा हिमाली क्षेत्रमा करिब ४०० वर्ष खस भाषाको विकास र साम्राज्यको प्रभाव रहन गयो । त्यसको भाषिक र सांस्कृतिक प्रभाव कर्णाली र सुदूरपश्चिममा अहिले पनि ज्यूँदो छ । ‘नेपालको खस साम्राज्यको उत्तरी क्षेत्रमा बौद्ध धर्मको विस्तार भएको कुरा तत्कालीन खस साम्राज्यका प्रभावकारी राजा मलय वर्माले वि.सं. १४३५–१४४६ खोजरनाथ (हाल पुराङ, तिब्बत, चीन) मा १८ गुम्बासहितको एक बौद्ध विहार बनाउन लगाएको तथ्यबाट पुष्टि हुन्छ (अधिकारी, वि.सं. २०६१ः १६६) ।

A woman with hand prayer wheel in Paluryan Thekchhok Hosalling Monastery, Simikot, Humla

दुल्लु र सिँजाबाहेक डोल्पाको शे उपत्यका, हुम्लाको रलिङ, मुगुको मुगुममा रहेका हजारौँ वर्ष पुराना गुम्बा लोप भएका छन् र धेरै लोप हुने अवस्थामा छन् । अहिलेसम्म देख्न सकिने डोल्पाको शे गुम्बा १ हजार ५ सय वर्ष पुरानो हो । तीभन्दा पुराना बोन गुम्बा लोपोन्मुख अवस्थामा छन् । पुरानो बोन धर्म क्रियाशील र जीवन्त रहेको विश्वको मूल थलो डोल्पा नै हो । बोन धर्म छार्का भोट (डोल्पा)बाट फैलिएको सङ्केत गर्दै त्यहाँ त्यो जीवन्त रहेको कुरा जापानी भिक्षु कावागुचीले उल्लेख गरेको पाइन्छ (प्रभात, ज्ञानबिन्दु ११ः१०१) । यी कर्णालीका सम्पत्ति हुन र आयातित होइनन् भन्नेमा मेरो जोड रहेको छ ।

२. कर्णालीको भौगोलिक चिनारी
नयाँ संरचनाबमोजिम कर्णाली प्रदेशमा हुम्ला, मुगु, डोल्पा, जुम्ला, कालीकोट, जाजरकोट, रुकुम–पश्चिम, दैलेख, सल्यान र सुर्खेत रहेका छन् । हुम्ला, मुगु र डोल्पाको उत्तरी सीमामा चीनको तिब्बत रहेको छ । पश्चिममा सुदुरपश्चिम प्रदेश, पूर्वमा गण्डकी, दक्षिण पूर्व र दक्षिणमा प्रदेश पाँचसँग सीमा जोडिएको छ । सात प्रदेशमध्ये २४,४५३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको यो सबैभन्दा ठूलो प्रदेश हो । सेती र भेरीसहित नेपालको सबैभन्दा लामो नदी कर्णाली, सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज शेफोक्सुण्डो, सबैभन्दा गहिरो ताल शेफोक्सुण्डो, सबैभन्दा ठूलो ताल रारा, कान्जिरोवा हिमाल यहीँ प्रदेशमा पर्दछन् । यहाँको जनसङ्ख्या १५,७०,४१८ छ भने साक्षरता प्रतिशत ६२ रहेको छ । आधुनिक विकासको लागि प्रचुर सम्भावना यहाँ छ ।

२.१ कर्णालीमा मानव सभ्यता
६ लाख वर्षपहिलेसम्म हिमालयको निर्माण तीव्र थियो । २ लाख वर्षपहिले काठमाडौँको तलाउ सुकेको हो । दक्षिण एसियामा विभिन्न मूलका मानिस बस्छन् । ऋग्वेदमा दस्यू भनेर उल्लेख गरिएका मानिस प्रागऐतिहासिक कालका थिए । २००० देखि १५०० ई.पू.मा पश्चिम–उत्तरबाट आक्रमण गरेर यहाँका मूल बासिन्दालाई विलीन गराए वा धपाए । त्यसैले यहाँ ककेसियन, वेडाइडस, मेलानिडेस
(आदिवासी) र मङ्गोल तीन प्रमुख समूह पाइन्छ र यसको राम्रो उदाहरण नेपाल हो । नेपाललाई एसियाको जातीय सङ्गमस्थल भन्न सुहाउँछ (हेगन, २०५८ः४४) ।
कर्णाली क्षेत्रमा भएको मानव सभ्यताको इतिहास सिन्धु सभ्यताभन्दा पुरानो हो । पूर्वीय दर्शन, चिन्तन, धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा विश्वमा सबैभन्दा धनी छ । यसका चिन्तक र प्रवद्र्धक ऋषि नेपालका हुन् । त्यसमध्ये धेरै कर्णालीका हुन् । मानव बसोबासका लागि उत्तम क्षेत्र भएकाले यहाँ कम्तिमा १० हजार वर्षपहिले देखि मानिस बसोबास गरेको तथ्य पाइन्छ । त्यसबाहेक मध्यएसिया, मध्यपूर्वका मानिस यस क्षेत्रमा प्रवेश गरेपछि उपयुक्त बसोबासको क्षेत्र भएकाले यहाँको धर्म, संस्कृति अवलम्बन गरी यतै बसे ।
प्रकृतिपूजक बोन र मातृपूजक शैव र तीसँग सम्बन्धित मष्टो, लिङ्गपूजक कर्णाली र कैलाशवरपरको क्षेत्रमा विकसित भएका हुन् । कर्णालीमा त्यसबेलाको धर्मदर्शन र संस्कृतिको पहिचान बोकेका मातृसत्ताको परम्परा, धामी, झाक्री, तन्त्र, मन्त्र, आयुर्वेदिक औषधिको प्रयोग, लिङ्गको चित्र बनाएर दोबाटोमा राख्ने आदि कुरा अहिले पनि देख्न पाइन्छ । वर्तमान अवस्थालाई हेर्दा जसरी ४० को दशकमा चाँगुनारायण, पशुपति र ५० को दशकमा सुर्खेतको कार्केविहारमा हजारौँ वर्ष पुराना बोन, शाक्त, मष्टो, सनातनी हिन्दू, बौद्ध संस्कृति समेटिएका मूर्तिहरू यत्रतत्र छरिएका देखिन्थे, त्यसैगरी आज चाहे जुम्लाको सीताको पाइलो होस्, सिँजा उपत्यकाका भग्नावशेष हुन् वा छार्का, साल्दाङ, लिमी, मुगुमका चोर्तेनका भित्तेचित्र वा गुम्बा किन नहुन् कर्णालीका गाउँमा ४–५ हजार वर्ष पुराना पुरातात्विक महŒवका वस्तु यत्रतत्र छिरलिएर रहेका छन् । चोरी भएका छन्, लापत्ता पारिएका छन् ।
हिमालयको दक्षिणी क्षेत्र सुगम हावापानी भएकाले मध्यपहाडी भागमा पूर्वबाट भोटबर्मेली, पश्चिमबाट भारोपेली आए । त्यसैले यो पूर्व र पश्चिमबाट बसाईसराईको भेल ठोकिने ठाउँ बन्यो । कर्णाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने बासिन्दा पश्चिमबाट आएका र यसै क्षेत्रमा दसौँ हजार वर्ष पहिलेदेखि बसोबास गर्ने आदिवासी हुन् । यसको पुष्टि गर्न टाढा पुग्न पर्दैन दार्चुला, हुम्ला, मुगु, डोल्पा र माथिल्लो मुस्ताङ क्षेत्रमा अहिले भएको खेतिपाती, घुमन्ते भई पशुपालन गर्ने चलन, बोन, मष्टो, बौद्ध मिश्रित धार्मिक सांस्कृतिक र ऐतिहासिक गुफासँग तुलना गर्दा थाहा हुन्छ ।
कर्णालीको आधुनिक सभ्यतामा हामीले बिर्सन नहुने विषय के भने नेपालको सबैभन्दा लामो मानसरोवर कैलाश क्षेत्रबाट आएको कर्णाली (मुगु र हुम्ला कर्णाली) हो । यस क्षेत्रका बासिन्दाले कर्णालीलाई राकस तालबाट आएको भनी पवित्र मान्दैनन्, त्यो गलत हो । कैलाश पर्वतको दक्षिण काख कर्णालीको उद्गम स्थल हो । अन्य नदीमा भेरी, सेती, तीला, जवा, झुला र तिनले बनाएका विशाल उपत्यका (सिँजा, जुम्ला) र त्यस क्षेत्रमा विकसित मानव सभ्यता हिमाली प्रदेशको सबैभन्दा पुरानो सभ्यता हो । खस भाषाको उदगमस्थल कर्णालीको सिँजा हो जसले नेपालको एकीकरण सम्भव बनायो । गुफाकालीन हिमाली सभ्यता, रीमिको पाषाणकालीन प्रस्तरमूर्ति, गुसेफ टुचीका भनाईमा आठ हजार वर्ष पुरानो सिँजा सभ्यता, दत्तात्रय चन्दननाथ, र गुफाकालीन दसौँ हजार वर्षभन्दा पुराना सयौँ बोन गुम्बाहरू नै कर्णाली सभ्यताका धड्कन हुन् । पशुपतिनाथको स्थापना हुनुभन्दा पहिले यस क्षेत्रमा वनदेवी, पितृ, लिङ्ग आदिको पूजा गरिन्थ्यो । कर्णाली सभ्यताको उत्कर्ष खस साम्राज्यको पतनपछि खस्कँदै गयो । एकीकरणपछि शाहवंशीय राजाहरूले त यसलाई शत्रुवत व्यवहार गरे फलस्वरूप कर्णाली सभ्यता भीर, पाखा, नदी किनारमा खुम्चिएर बस्न बाध्य भयो । युगीन परिवर्तनका किरण देखापरेका छन्, अब कर्णाली प्रदेशले नै सभ्यताको खोजी गर्दै विश्वलाई परिचित गराउनुपर्छ ।

२.२ कर्णालीमा प्रचलित धर्म–दर्शनको परम्परा
नेपालको हिमाली क्षेत्रमा कम्तिमा पनि १० हजार वर्ष पहिलेदेखि यहाँका रैथाने जाति पानी नजिकको मुहान, अग्ला थुम्का र गुफामा बसेर कृषि र पशुपालन सुरु गरेका हुन् । आजभन्दा १०० वर्ष पहिलेसम्म मुस्ताङको धे गाउँका बासिन्दा नजिकको गुफामा बस्दथे । काली नदीकिनार रहेको सानो समथर भूभागमा खेती गर्थे । वर्षाको समयमा भेडाच्याङग्रा र चौरी याक चराउन दामोदर कुण्डतर्फको पाटनमा जान्थे, हिउँदमा मुक्तिनाथ क्षेत्रका उपत्यकामा झर्थे । धे गाउँका ५० वर्ष पहिलेका घर माटाका ठूला डल्ला खप्ट्याएर बनाइएका छन् भने आजकल माटोको इँटा बनाई घर बनाउन थालेका छन् । माटोका डल्ला सुकाएर बनाएको घरमा बस्नेबाहेक उनीहरूको पेसा पहिलेजस्तै छ । यसबाट हिमाली क्षेत्रमा मानव बस्न थालेको धेरैपहिले देखि हो र त्यसबेला देखिको धर्मसंस्कृति अहिलेसम्म छ जुन बोनसँग धेरै मिल्दछ ।
कर्णालीमा भएको बोन, शाक्त, शैव, सनातन हिन्दु र बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित धार्मिक स्थल, सांस्कृतिक परम्परा, चाडपर्व, जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार तथा परम्परा मौलिक छ । कर्णालीका उपत्यका, लाग्ना र गाउँमा भएको पौराणिक धर्म–दर्शनको प्रतिनिधित्व गर्ने जीर्ण अवस्थामा रहेका गुम्बा, मष्टोका थान, लिङ्गका मूर्ति र चित्र, देवल, मन्दिर, कानी चोर्तेनका भित्तेचित्रले पुरानो इतिहासको सम्झना गराएका छन् । बोन, सनातन हिन्दू र बौद्धमार्गीको मात्र नभई विश्वका मानव जातिले सभ्यता र संस्कृतिको अध्ययन नगरी नहुने क्षेत्र हो कर्णाली ।
बसाईसराईबाट मानव सभ्यताको विकास र विनाश दुवै भएको छ । सिन्धु सभ्यताको विनाश एउटा उदाहरण हो । कर्णालीको भौगोलिक फैलावटका आधारमा धर्म र संस्कृतिको पालना र विकास सोहीबमोजिम भएको छ । समथर भूभाग, उपत्यका, पहाडी क्षेत्र, मध्यपहाडी क्षेत्र, हिमालयको ठीक दक्षिण र हिमालयभन्दा उत्तरको उपत्यकामा फरक हावापानी, भौगोलिक फैलावट, वनस्पति र जीवजन्तु फरक–फरक आकारप्रकारमा भएझैँ धर्म, संस्कृति, चाडपर्व, रीतिथितिमा पनि मौलिकता भेटिन्छ । ती एकअर्कामा नङ र मासु मिलेझैँ मिलेका हुन्छन् । मानव बसोबास, सभ्यता, धर्म र संस्कृतिको विकास कर्णाली क्षेत्रमा हजारौँ वर्षपहिले भएको कुरा मातृपूजाको अवशेष, लिङ्गको चित्र कोरेर दोबाटो र पुलमा राख्ने चलन (तन्त्र), हजारौँ वर्ष पुराना बोन गुम्बा, माने, चोर्तेन, महाभारतकालीन देवल, पाथर नाउली, वीर र कृति स्तम्भ आदि कर्णाली क्षेत्रमा हुनुले पुष्टि गर्दछ । प्रकृतिपूजक बोन, मातृपूजक शैव, ब्रह्मपूजक सनातनी हिन्दूका अनेकानेक धार्मिक र सांस्कृतिक परम्पराको जननी भनेको कर्णाली नै हो, वैज्ञानिक खोज गरी पुष्टि गर्न भने बाँकी छ ।
कुन धर्म कहिलेदेखि आयो ? यो भन्न सायद त्यति सजिलो छैन । नेपाल, तिब्बत, भुटान, अफगानिस्तान, काजकास्तान, मंगोलियामा बौद्ध धर्मको विस्तार हुनुपूर्व बोन धर्म शक्तिशाली भएको धेरै प्रमाण पाइन्छन् । हिमाली क्षेत्रको मानवीय सभ्यता पुरानो र रैथाने भएकाले यी प्रकृतिपूजक सबैभन्दा पुराना धर्मावलम्बी हुन् भन्न सकिन्छ । बोनवाद अर्थात् झाँक्रीवादको रूपमा हेर्दा विश्व मानवसभ्यता र संस्कृतिमा यसैलाई शमानिजम नामबाट जानिन्छ र यो नै संसारको पहिलो ‘धर्म ’ बन्न पुग्यो (प्रभात, ज्ञानबिन्दु ११ः १०७) ।
मलाई लागेको सबैभन्दा महŒवपूर्ण पक्ष के हो भने आधुनिक नेपाली समाज विशेष गरी ठूला सहरमा धर्म, संस्कृति, संस्कार, नीति, आचार सबै क्रमशः लोपोन्मुख अवस्थामा छन् । आधुनिकता छिरी नसकेको कर्णाली क्षेत्रमा १०औँ हजार वर्ष पुरानो धर्म–संस्कृति, संस्कार र रीतिथिति जीवित छन् । आधुनिक विकासको प्रवेशसँगै यिनको संरक्षणको अभियानमा जुट्न सक्ने हो भने इतिहासमा कर्णाली अब्बल भइरहनेछ । युरोपले आफ्नो धर्म, संस्कृति, संस्कार सबै गुमाएकाले पछुतो गर्दैछन् । उनीहरूले अहिले पछुताएझैँ, २–३ सय वर्षपछि नेपाली पछुताउन नपरोस् भनी अहिलेदेखि नै सचेत हुँदा के घाटा पर्छ र ?
कर्णाली क्षेत्रमा भेटिने धर्म–दर्शनमा माथि उल्लेख गरिएझैँ भूगोलको फैलावटअनुसार बोन, शाक्त, शैव, सनातनी हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बी रहेका छन् । आजकल भने युरोपको धार्मिक संस्थाको प्रलोभनमा परी अन्य धर्मावलम्बी लुकिछिपी प्रवेश गर्दैछन् । तत्कालिक जिल्ला विकास समितिका वार्षिक प्रतिवेदनमा हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीको मात्र विवरण दिए तापनि यो क्षेत्रमा बोन मार्गीको बाक्लो र उल्लेख्य उपस्थिति रहेको छ । संसारमा लोपोन्मुख अवस्थामा रहेका बोन दर्शन नेपालमा भने क्रियाशील छ ।
गहन पक्ष के हो भने मध्य–एसिया, पश्चिम–एसियामा तत्कालीन समयमा नै हजारौँ मानिसको हत्या हुँदा, दास बनाइँदा यो क्षेत्रमा यहाँका विभिन्न जातजाति एक पटक पनि झगडा नगरी बसे । माटो, रूखबिरुवा, ताल, नदी, पहाड, हिमाल, देउराली र भन्ज्याङलाई पूजे, माटाका मातृका बनाएर पूजे, योनि मात्रले हँुदैन भन्दै लिङ्गको पूजा गर्न थाले । पृथ्वीलाई पूज्ने हुनाले यहाँ विखण्डन कहिल्यै भएन; यो नेपालको ठूलो सम्पत्ति हो । केहि सय वर्षपहिले राजनैतिक पहिरनमा मन्दिर, गुम्बा, माने र चोर्तेनलाई खल्बल्याउन प्रयत्न गरियो, तर हिमाल नै खास अर्थमा स्वर्ग भएकोले त्यो विफल भयो । विशाल हिमालय क्षेत्रदेखि पश्चिममा किन शान्ति स्थापना हुन सकेन ? किनभने त्यहाँ कहिल्यै धार्मिक र सांस्कृतिक सहिष्णुता त्यहाँको हावापानी र पखेरामा हुर्कन पाएन ।
कर्णालीको मानव सभ्यता, धर्म र संस्कृति हजारौँ वर्ष पुरानो हो । आजका दिनसम्म बोन, शाक्त, शैव, सनातनी हिन्दू र बौद्ध धर्म–दर्शन विभिन्न रूपमा कर्णालीको जनजीवनमा सांस्कृतिक धरोहर बनेर बसेको छ । कर्णालीको भौगोलिक फैलावटका आधारमा धर्म–दर्शन, जातजाति, संस्कृति, चाडपर्व, जन्म र मृत्यु संस्कार जोडिएर रहेका छन् । त्यसको प्रमाण गुम्बा, ख्यातिप्राप्त देवी मन्दिर, भैरव र शिवका मन्दिर, मष्टोका थान, धामी झाक्री, झारपूmक र पतुर्ने चलनबाट देख्न सकिन्छ ।

२.३ कर्णालीमा बोन धर्म–दर्शनको परम्परा
जन्म, मृत्यु, पानी, आकाश, आगो, पृथ्वी, हावा जे जति तŒव यो ब्रह्माण्डमा छन्, त्यो सत्य
हो । माटो, पानी, हावा, ताप नभई सृष्टि र सृजना हुँदैन । यो प्रकृति नै सबै कुरा हो, प्राकृतिक जीवित तŒव नै सृष्टिको आधार हो भन्ने विश्वास गरी प्रकृतिको पूजा गर्ने, पितृपूजा गर्ने, प्रकृतिको शरणमा जाने जुन चलन, परम्परा र संस्कृति छ त्यसलाई बोन परम्परा÷बोन धर्म÷बोन दर्शन भनिन्छ । मन, वचन, विवेक र बुद्धिको प्रयोग गरी प्रकृतिलाई खुसी पार्न सके वर्षा हुन्छ, खेति हुन्छ, सृष्टि हुन्छ र सन्तान वृद्धि भई सुख हुन्छ भन्ने विश्वास बोन धर्मावलम्बीको छ । प्रकृतिलाई खुसी पार्न विभिन्न किसिमका तरिका अपनाउने परम्परा, चलन र व्यवहारलाई बोनवाद पनि भनिन्छ । समस्याको समाधानका लागि झारफुक गर्ने, झाँक्री राख्ने बोन सम्प्रदायको परम्परा रहिआएको छ । बोनको सबैभन्दा ठूलो तीर्थस्थल मानसरोवर, कैलाश तथा नेपालको पश्चिम हिमाली क्षेत्र मुस्ताङ, मुगु, डोल्पा र हुम्ला हो । नेपालबाहेक तिब्बत, भुटान र भारतको उत्तरी क्षेत्रमा पनि केहि बोन गुम्बा रहेका छन् ।
बोन पुरानो धर्म हो । यो मातृतन्त्रको काल वा त्यो भन्दा पहिलेदेखि अभ्यासमा आएको हो ? अध्ययनको विषय हो । सबैले स्वीकार गरेको के हो भने यो धर्म हिमाली महादेशमा जन्मेर हुर्केको सबैभन्दा पुरानो धर्म–दर्शन हो । यो धर्म पनि अन्य धर्मझैँ समय–समयमा कहिले सनातनी हिन्दू त कहिले बुद्ध धर्मको चेपुवामा परे तापनि नेपालको हिमाली क्षेत्र मुस्ताङ, डोल्पा र हुम्लामा आजका दिनसम्म उच्च प्रतिष्ठासहित रहेको छ । डोल्पाको रिङ्मो, पुङ्मा, काइगाउँ, खालीबोन, चेल्लुङ, दुनै, सिम्चे, द्योतराप, छार्का, स्यामलिङ र भिजेरमा पुराना बोन गुम्बा रहेका छन्, त्यहाँका लामा परिवारसँग बस्छन् ।
मानिसले खेतिपाती, पशुपालन र स्थायी किसिमको बसोबास, परिवार, सन्तान वृद्धि आदिको सुरुआत भएदेखि खेतबाट अन्न उब्जेको देखेपछि, जनावर र माताले बच्चा जन्माएको चाल पाएपछि सभ्य संस्कार, मान्यताको विकास र त्यसबारेमा चिन्तन–मनन गर्नसक्ने भएदेखि प्रकृतिको पूजा गर्न थालिएको हो ।
प्राकृतिक शक्तिको प्रतीक अथवा मानस बिम्बको रूपमा वनदेवी अथवा झाँक्री (वनैया) नामक काल्पनिक पात्र ठड्याएर सम्पूर्ण जगतको सृष्टि, पालन र संहारको नियम, विधि र ऊर्जा उनैसँग रहेको विश्वास गर्ने दृष्टिकोण झाँक्रीवाद हो यसैलाई बोन दर्शनको रूपमा समेत हेरिन्छ । ……. बोनवाद या झाँक्रीवाद समानार्थी भएर हाम्रो संस्कृति दर्शनमा प्रयोग भएको छ (प्रभात, ज्ञानबिन्दु ११ः९३–९४) । पछिल्लो समयमा अथर्ववेदमा बोन धर्मका तान्त्रिक विधि समावेश गरी झारफुक गर्दा ती मन्त्र प्रयोग गर्न थालियो । यसरी बोन धर्म हिमालदेखि उत्तर र दक्षिणसम्म फैलियो ।
बोनलाई बोन, पोन र सो धर्म मान्नेलाई बोन्पो भन्ने गरिन्छ । बोन धर्मावलम्बीका मुख्य धर्मगुरु बोनपा सेराव हुन् । बोन धर्मावलम्बीले जप्ने मन्त्र ‘ओम् मात्री मुये साले दु’ हो । बोन र अन्य धर्मावलम्बीले गर्ने सामान्य विधिबारे एउटा सानो विशेषता यसप्रकार छ ः बोन धर्मावलम्बीले कैलाश पर्वतको परिक्रमा गर्दा, माने घुमाउँदा, चोर्तेनको परिक्रमा गर्दा दाहिनेदेखि देब्रे अर्थात् घडीको सुईको उल्टो पारेर गर्दछन् भने हिन्दू, बौद्ध, जैन र अन्य सम्प्रदायले मुल गुम्बा वा मन्दिरलाई दाहिने पारेर वा घडीको सुईअनुसार घुम्दछन् ।
अहिले सहरमा बस्ने चलन बढेकाले कर्णालीका प्रायः सबै जिल्लामा सबै धर्म सम्प्रदायका मानिसको बसोबास रहेको छ । त्यसमध्ये डोल्पाको रिङमोलगायत अन्य थुप्रै गाउँका मानिस बोन धर्मावलम्बी हुन् बोन धर्म बौद्ध धर्मभन्दा पनि पुरानो हो । सातौँ शताब्दीअघि तिब्बतमा बोन धर्म
थियो । अहिले तिब्बतमा पनि बोन धर्म लोपोन्मुख अवस्थामा छ । बोन धर्म जीवित रूपमा रहेको ठाउँ नेपालको डोल्पो हो (पराजुली, २०७४ः७९) । विदेशी लेखकहरूले भनेजस्तो यहाँ पाइने धर्म र संस्कृति तिब्बती नभएर विशुद्ध डोल्पाली हो र यहाँका बासिन्दा विशुद्ध खस हुन् । बरु कर्णालीको प्रभाव तिब्बतसम्म पुगेको कुरा मानसरोवर, कैलाश, पार्वती कुण्ड, तीर्थपुरी, बज्रपानी पर्वत, मञ्जुश्री पर्वतजस्ता शब्दबाट नामकरण गरिनुबाट थाहा हुन्छ ।
प्रकृति नै यस क्षेत्रका मातापिता, अन्नदाता र भगवान् हुन् । त्यसैले कर्णालीबासी चाहे ती शैव, मष्टो, बोन, बौद्ध जे हुन् चाडबाड मनाउँदा बडो धुमधामका साथ हृदय खोलेर मनाउँछन् । उनीहरूको संस्कृतिमा प्रकृतिप्रतिको माया शेफोक्सुण्डो र राराको पानीजस्तै कञ्चन हुन्छ । प्रकृतिसँग नाता टुट्दो हो त किन आज पनि जुम्लामा रोपाइँ गर्दा दशैँ वा ल्होसार पर्व मनाउँदाभन्दा बढी महŒव दिई नाचगान गरिन्थ्यो ?
कर्णालीकोे सबैभन्दा बलियो पक्ष के भने शिलालेख लेख्दा होस् वा नयाँ कार्य गर्दा होस् बोन, हिन्दू र बौद्धमन्त्र राख्ने गर्नुले त्यसबेलाका मानिसले एकअर्कालाई कति सम्मान गर्थे भन्ने प्रष्ट हुन्छ । संघीयताको निर्माणको समयमा जाति र धर्मबारे विवाद ल्याई नेपाललाई टुक्रा पार्ने प्रयास समन्वय र सहअस्तित्वको भाव बोक्ने त्यहीँ पौराणिक संस्कृतिले बिफल तुल्याएको थियो । कर्णालीको संस्कृति र धर्म–दर्शनको बिर्सन नहुने अर्को बलियो पक्ष के हो भने यहाँको संस्कृति मानिसको रगत र मनमा मिसिएकै छ । दोर्जी रोकाया, छिरिङ मगर, कमल बैजीजस्ता नामबाट पनि त्यसको भाव र मर्म बुझ्न सकिन्छ । नागरिकबीचको सद्भाव आमसमाजमा प्रस्फुटन हुनेगरी गुम्बा, मन्दिर निर्माण गर्दा पनि झल्केको हुन्छ । यो सद्भाव सिकाउने अरु कोहि नभई कर्णाली हो र कर्णालीको पौराणिक धर्म–दर्शन हो । उदाहरणको लागि जुम्लाको चोप्रामा रहेको पेगोडा शैलीको चोर्तेन हो जुन पेगोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ र त्यसलाई मैले चोर्तेन्दिर भनी नामकरण गरेको छु ।
काराकोरम, काजकास्तान, मंगोलिया, तिब्बतदेखि हिमाली उपमहादेशमा फैलिएको बोन दर्शन नेपालको डोल्पाबाट सुरु भएको हो । अहिले पनि कर्णालीमा जीवित रहेको यो दर्शन र यससँग जोडिएका वैज्ञानिक र जीवनोपयोगी प्रचलनलाई जोगाउन आवश्यक छ ।

२.४ कर्णालीमा शाक्त धर्म–दर्शनको परम्परा
बोन धर्म प्रकृति पूजासँग सम्बन्धित छ । बोनमा पनि पृथ्वीलाई माता मानेर पूजा गरिन्छ । मानव सभ्यताको विकासक्रमको एक चरण आदिम गणतन्त्रमा मातृका प्रमुख हुने समय थियो । महामातृका त्यसबेला गण प्रमुख हुन्थिन् । गण ठूलो भएपछि छुट्टिन्थे । पुत्रलाभपछि उनको भीमकाय मूर्ति
बनाइन्थ्यो । तन्त्र विधि अपनाइन्थ्यो । अन्न उमार्न, अन्नलाई पूर्ण गर्न पूजा गरिन्थ्यो । त्यो कुरा ५ हजार वर्षपहिले कैलाश पर्वतको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा गरिन्थ्यो । एलममा मातृका प्रधान हुँदा देवजनमा देव प्रमुख भएको कुरा मदनमणि दीक्षितको भूमिसूक्तमा वर्णन गरिएको छ ।
त्यसबेलाको समयमा मातृकाले पति चुन्ने र उनबाट पुत्रलाभ भएपछि पतिको रक्तबलि दिने चलन थियो । त्यसबेलाको त्यो शक्ति आराधनालाई क्रमशः देवी, महाशक्तिको रूपमा स्थापित गरियो । पछि पुराणका कथामा तिनलाई ‘अष्टमातृका’ ‘नवदुर्गा’ भनियो । हिमाली क्षेत्र उद्गमस्थल भएका जनजातिहरूमा अहिले पनि नारीको मर्यादा उच्च रहेको छ । नारी शक्तिलाई प्रमुख शक्ति मान्ने समुदायलाई शाक्त सम्प्रदाय भनिन थालियो र यो धेरै पुरानो परम्परा हो । ‘इरान, इराक, भूमध्यसागरीय क्षेत्र, पश्चिम–एसिया र मोहनजोदाडो एवम् हडप्पा सभ्यताबाट प्राप्त नारीचित्र, मूर्ति र अवशेषबाट पनि शक्तिको उपसना परम्परा ज्यादै प्राचीन रहेको देखिन्छ (लामिछाने, २०७३ः८८ ) ।
नेपालमा मातृशक्तिको फैलावट ई.पू. ३००० पहिले सबै क्षेत्रमा थियो । त्यसको अवशेष विभिन्न देवी, दुर्गा, कालीको नाममा अहिलेसम्म पूजामा कायम छ । त्यसबेला अहिले चण्डी आदिमा उल्लेख गरिएझैँ महामाता नै सर्वशक्तिमान थिए । त्यस्तो चलन हजारौँ वर्षसम्म चल्यो । नेपालका आदिवासीमा त्यसको अवशेष अझै छ जुन कर्णालीका हिमाली जिल्लामा पाइन्छ । घरको खटनपटन अहिले पनि माताबाट हुन्छ । पितृसमाजको विकासपछि माताको अधिकार खोसिँदै मात्र गएन यौन दासीसमेत बनाइयो । अहिले देवी पूज्ने हाम्रो समाजमा महिलालाई दासकै रूपमा हेरिने ठाउँ पनि कर्णालीमा नै नभएको होइन, जुन जनकपुर क्षेत्रबाट प्रारम्भ भएको थियो ।
वैदिक ग्रन्थमा देवीलाई ज्ञान, धन, शक्ति आर्जन गर्ने, शत्रुबाट बचाउने, समाजलाई बाटो देखाउने र दुःखबाट बचाउने शक्तिको रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ । महाभारत कालमा आइपुग्दा भने नारी शक्तिलाई आह्वान वा उपासना गरी नारी शक्ति आफूमा ग्रहण गर्न उपासना गर्न थालेको पाइन्छ । तर ठाउँअनुसार विकास र विधि फरक पर्दछ । जे होस् शक्तिको आराधना गर्ने दुर्गा, काली, चण्डी, महाकाली, कपिला, भद्रकाली देवीका रूपमा पूजा गर्ने चलन महाभारत कालदेखि बढी मात्रामा देखिन थालेको हो । नेपालमा देवीहरूको उल्लेख वैदिक ग्रन्थ, पुराण, उपनिषद्, स्वस्थानी व्रतकथाजस्तै अन्य धेरैमा उल्लेख गरेको पाइन्छ । नेपालको पश्चिम तराईमा पर्ने बन्जाराहीको पुरातात्विक उत्खनन्मा हातले बनाइएको माटाको नारी मुखौटो मानेका छन् । सो मुखौटो ई.पू. तेह्रौँ शताब्दीको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ (लामीछाने, २०७३ः८८) । अंशुवर्माको पालादेखि भने राजाहरूले देवीहरूको स्थापना गरी पूज्न थालिएको पाइन्छ । मल्लकालमा शाक्त परम्पराले राष्ट्रिय रूप लिई सबै कोटमा दुर्गा भवानीको मूर्ति राखी सरकारी निकायबाट नै पूजाअर्चना गर्न थालियो ।
देवीपूजाको सम्बन्धमा कर्णालीतर्फ ध्यान दिँदा कर्णालीको माथिल्लो क्षेत्रमा ईश्वरवाद होइन कि उपासनाका विधिसहित व्यवहारिक रूपमा मातृपूजा गरिन्थ्यो । हिजोका दिनमा झैँ मातृशक्तिलाई आज पनि पूजा गरिन्छ । मनुस्मृतिमा वंश नाश हुने अवस्थामा बुहारी वा भाउजूसँग सम्बन्ध स्थापना गरी वंश नाश हुन नदिने संहिता छ भने हिमालयको काखमा मातृशक्ति स्वरूप आज पनि घरव्यवहार, परिवार, खेतिपाती, आर्थिक हिसाब र परिवारका सदस्य कसले के काम गर्ने भन्ने खटन सबैभन्दा जेठो महिला सदस्यबाट हुन्छ । अवस्था हेरी, व्यवहारिक रूपमा जग्गालाई चीरा पार्न नदिन वंश परम्परालाई जीवित राख्न बहुपति प्रथा पनि कुनै–कुनै क्षेत्रमा प्रचलनमा छ । व्यवस्थित कृषि–पशुपालनको युग, कम्तिमा १० हजार वर्ष पहिलेको मातृशक्तिको परम्परा कर्णालीमा जीवित छ ।
कर्णालीको तल्लो भेगमा देवी पूजा उत्तिकै सशक्त छ । नौ देवीहरू डोल्पाको त्रिपुरासुन्दरीबाट उत्पन्न भएको भन्ने विश्वास छ । स्थानीयको विश्वासअनुसार हाल त्रिपुरासुन्दरी भएको ठाउँमा ओखल थियो । ओखलमा धान कुट्दा कहिले धेरै कहिले थोरै चामल हुने भएकाले खनेर हेर्दा तामाका भाँडाहरू भेटिए । खन्दा आएको आवाजले कुडेसोमाथि देखिएका नौ वटा पुतली देवीका रूपमा उडेर माथि आए । ती नौ बहिनी पुतलीहरू बाला, त्रिपुरा, सुन्दरी, मालिका, काली, बागीश्वरी, कनकसुन्दरी, बडीमालिका र त्रिपुरासुन्दरी हुन् । बाला, त्रिपुरा, सुन्दरी र मालिका डोल्पामा, काली सल्यानको खैरावान, बागीश्वरी नेपालगन्ज, कनकसुन्दरी जुम्ला, त्रिपुरासुन्दरी बैतडी र बडीमालिका बाजुरामा बसे भन्ने विश्वास अहिलेसम्म रहेको छ (पराजुली, २०७४ः११३) । त्यसरी नै जुम्ला सिँजाकी कनकासुन्दरी, कालीकोटकी बडिमालिका, पुगमालिका, चुलीमालिका अन्य देवी मन्दिर हुन् ।
खस साम्राज्यको बेला बोन, बुद्ध वा सनातनी हिन्दू धर्म जसले जुनसुकै सम्प्रदायमा आस्था राखे तापनि आस्थाअनुसार गुम्बा, देवीमन्दिर स्थापना गरिदिए । त्यसैले सबै भेगमा देवीपूजा वा मातृपूजा, बोन, शैव, बुद्धसँग सम्बन्धित धर्म परम्परा उत्तिकै प्रभावकारी रहेको पाइन्छ । यस क्षेत्रको पदयात्रा गर्दा मातृशक्तिको श्र्रद्धाभावले पूजा गर्ने गरे तापनि कर्णालीमा नारीको अवस्था भने अत्यन्त कष्टकर छ । धेरै देवीले अहिले १४ घण्टा काम गर्छिन्, सन्तान जन्माउँछिन्, भोकोपेटलाई पटुकीले कस्छिन् र अल्पायुमा कर्णालीको तीरमा विश्राम लिन्छिन् ।
हामीले बिर्सन नहुने कर्णालीको अर्को महŒवपूर्ण पक्ष के हो भने नाममा चाहे बोन, झाँक्री, शाक्त, शैव, बौद्ध, तन्त्र, मन्त्र जे हुन निष्कर्षमा प्रकृति एवं मातृपूजक हुन् र एकअर्कामा मिसिएर रहेका छन् । यस प्रकारको प्रचलन सुदुरपश्चिममा पनि रहेको छ । यहाँ बस्ने खस जाति यी माथिका सबै धर्म परम्परामा सरिक हुन्छन् –भौगोलिक फैलावटअनुसार । काठमाडौँ उपत्यकामा शक्तिपूजा र तान्त्रिक जात्राको प्रचलन अन्यत्रभन्दा सशक्त रहेको छ ।

२.५ कर्णालीमा शैव धर्म–दर्शनको परम्परा

शैव संस्कृति हिमाली भूभागमा विकास भएको हो भन्ने विश्वास गरिएको छ । शैव दर्शनभित्र रहेका तन्त्र, योग, नाट्य, संगीतको उद्गमस्थल नेपाल हो भनेर बल्ल कुरा उठ्न थालेको छ । शिवपार्वतीले विकास गरेका संस्कृति तन्त्र, योग, नाटक, जडीबुटीका औषधि, वर्ण व्यवस्थाविहीन समाजका अवशेष कर्णाली क्षेत्रका उच्च क्षेत्रमा अहिले पनि छ । गोठ सार्दै चौरी र भेडाच्याङ्ग्रा पाल्ने, लेक र बेसी गर्ने चलन यथावत छ । शैव संस्कृतिले पृथ्वीलाई प्रमुख स्थान दिएको छ र मृत्युपछि कुनै काल्पनिक लोकमा पुग्ने हैन, कैलाशवासी शिवशक्तिमा समाहित हुने कामना गर्दछ । यो संस्कृति हिमालदेखि फैलिएर दक्षिण भारतसम्म पुगेको छ । वैदिक कालभन्दा पहिले नै यहाँ विकसित शैव संस्कृति ई.पू. ३००० वर्षतिर नै विशाल क्षेत्रमा फैलिएको थियो (प्रश्रित, २०७४ः २०) ।
कर्णाली क्षेत्रमा शैव धर्म–दर्शन र शैव संस्कृतिको प्रभाव माथिल्लो कर्णाली र तल्लो कर्णाली दुवै क्षेत्रमा रहेको छ । समुद्रसतहदेखि ३००० मिटरको उचाइमा बसोबास गर्ने बासिन्दा बोन वा बुद्ध धर्मावलम्बी भए तापनि तिनीहरूको दैनिक व्यवहारमा शैव संस्कृतिका तन्त्र, मन्त्र, मातृपूजा प्रचलनमा छन् । त्यसैगरी तल्लो क्षेत्रमा शिवका अंश मानिने मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा प्रत्येक घरमा थान बनाई पूज्ने गरिन्छ । विभिन्न नामका मष्टो हुने र पूजाका विधि फरक भए तापनि खस जातिको कुल देवता मष्टो हुन् ।
पछिल्लो समय मिथिला क्षेत्रमा याज्ञवल्क्य, अष्टावक्र, गार्गी आदिले ऋग्वेददेखि उपनिषदको सिर्जना गरे । नारायणीको त्रिवेणीधामको वाल्मीकि आश्रममा वाल्मीकिले रामायणको रचना गरे । यसबाट के कुरा प्रष्ट हुन्छ भने मिथिलामा वैदिक संस्कृतिको विकास हुनुभन्दा पहिले कर्णालीदेखि पश्चिममा केदारसम्म, पूर्वमा बाग्मती र गौरी–शङ्कर हिमालसम्म शैव संस्कृतिको विकास भइसकेको थियो । शैव दर्शनको विकास हुनुभन्दा पहिले बोन दर्शनको विकास भइसकेकाले यो क्षेत्रमा दसौँ हजार वर्ष पहिलेदेखि मानिसको बसोबास थियो भन्न सकिन्छ ।
शैव धर्म शिव र शक्तिसँग सम्बन्धित छ । सिन्धु सभ्यताको विकास हुनुभन्दा पहिलेदेखि पामिर, हिन्दूकुश, काराकोरमदेखि मुख्य हिमालयको पूर्वीभाग र मध्य–एसियामा प्रकृतिपूजक, मातृपूजक रैथाने सम्प्रदायको बसोबास थियो । पश्चिमबाट आर्यहरूको आगमनभन्दा हजारौँ वर्षपहिले अग्ला पर्वतमाला र हिमालयको सेरोफेरो जसलाई विख्यात लेखक मदनमणि दीक्षितले हिमाली उपमहादिप भन्नुभएको छ, त्यस क्षेत्रमा मानव सभ्यताको विकास भएको हो । कृषि, पशुपालन, घर निर्माण, भाँडाकुडा र औजारको विकास गरेका थिए । आजका स्थापनाअनुसार द्रविणजन सिन्धुनदीको पश्चिमको बुचिस्तानका नवपाषाणयुगीन आदिवासीहरूले नै इक्षु र वंक्षु नदी सरदरिया, अक्ससका मैदान र पर्वतबाट बसाईसराईद्वारा सिन्धु सभ्यताको विकास निम्ति जग हाले । ……४८ सय वर्ष पहिले हडप्पा सभ्यता अनि त्यसको केहि शताब्दीपछि मोहे–जो–डेरो, कालीबङ्गा, लोथार चन्हुदडो आदिका विकास भए (दीक्षित, २०५९ः१५५–१५६) । त्यसैबेलादेखि नै कैलाश पूज्ने, महामातृका पूज्ने, योनि र लिङ्ग पूज्ने गर्दथे । महामातृकाको विशाल मूर्ति बनाएर रक्तबलि दिन्थे । जे देखिन्छ र भोगिन्छ त्यो यथार्थ हो । यो प्रकृतिले जे दिएको छ त्यो सत्य हो भन्नेमा विश्वास राख्दथे । पशुपति आर्यघाटमा रहेको विरूपाक्षको मूर्ति र गौरीघाटभन्दा माथि रहेको किराँतेश्वर शिवलिङ्ग रहेको आधारमा ई.पू प्रथम शताब्दीतिर नै नेपालमा शैव धर्म लोकप्रिय भइसकेको देखिन्छ (लामिछाने, २०७३ः६७) । अहिले नेपालको सम्पूर्ण भूभागमा पशुपतिलाई विभिन्न नाममा पूजा गर्ने गरिन्छ । हिमाली क्षेत्रमा पनि शिव पूजिन्छन् ।
तन्त्रको आविष्कारक शिव मानिन्छन् । शिव र शक्ति एक ठाउँमा रहन्छन् । शिवको मूल विशेषता तन्त्र हो । त्यसैबाट शैव दर्शनको विकास भयो । यिनी बढी समन्वयकारी, उदारभाव, सहयोगीका रूपमा मानिन्छन् । ऋग्वैदिक कालमा शिवलाई निन्दा गरी लिङ्गपूजक, लिङ्गोपासक भनियो । यजुर्वेदमा शिवको प्रभावकारिता, मिलनसारिता, सहयोगी भावले गर्दा उनलाई रुद्रको रूपमा रुद्राध्याय थपियो, रुद्राविषेक गरियो र ब्रह्मवादी दर्शन र शिवलाई मिलाएर याज्ञवल्क्य (जनकपुर) ले यजुर्वेद लेखे । यजुर्वेदले रुद्रलाई शिव भनी उल्लेख गरेको छ । शैव धर्मावलम्बीले शिवलाई सम्पूर्ण जगत्को सृष्टि र संहारकर्ताको रूपमा हेर्दछन् । त्रिदेव ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरको धारणा त्यसैबेलादेखि भएको हो । यजुर्वेदकालमा तन्त्रबाट मन्त्र हँुदै यसैबाट किराँतेश्वर भए भने त्यसैमा शैव र विष्णुको संस्कृतिलाई विकास गर्दै विस्तार गरे ।
याज्ञवल्क्यदेखि शङ्कराचार्यसम्म आइपुग्दा सबै आत्मवादी हुन पुगे, ‘ब्रह्म् सत्यम् जगत मिथ्या’ भने । दार्शनिक विष्णु प्रभातका अनुसार– ‘आठौँ शताब्दीमा राजा सुधन्वाले सेनाको टुकडी नै सहयोग गरी शङ्कराचार्यको नेतृत्वमा ईश्वर नमान्नेलाई मार्न लगाए, ८४ हजार बौद्ध ग्रन्थ जलाए ।’ सनातनी हिन्दूका इन्द्रिय दमन, सहयोग (दान र दया) त्यसबेला साँचो अर्थमा र व्यवहारमा थियो, त्यो नष्ट
भयो । त्यसै बेलादेखि दास बनाउने र छुवाछुत हुनेसम्म गरियो । त्यसैले बुद्धले समानता र छुवाछुतरहित समाजको वकालत गरे । आत्मवाद एवम् ईश्वरवादको विरोध त भयो तर हिन्दू सनातनी कर्मकाण्डीबाट मुक्त हुन सकेन । प्राकृतिक शक्ति, परिवर्तनशीलता र यथार्थताको जानकारी दिए तापनि ईश्वरवादको प्रभाव व्यापक भयो र जुनसुकै धर्म मान्ने भए तापनि प्रकृति आफैँ केहि होइन यो अलौकिक शक्तिबाट प्राप्त भएको हो, हाम्रो जीवन उनैको हो, हिजोको हाम्रो दानले आज यत्तिका भएका छौँ, आज दान गरे भोलिको जीवन स्वर्गमा हुन्छ भन्ने कुराले समग्रमा जित्यो । त्यो मानवको गर्भाधारणसँगै संस्कारगत हिसाबले जन्मेर आयो । वैज्ञानिक धारणा पाठ्यक्रममा नराखिएकाले पूर्वजन्म र पुनर्जन्ममा अहिले पनि ९९ प्रतिशत मानिसले विश्वास गर्छन् ।
समन्वयात्मक भाव धार हिमाली संस्कृति हो जहाँ विभिन्न धर्म र परम्परा एकअर्कामा मिलेर बसेका हुन्छन् । यथार्थलाई विश्वास गर्ने बोन र शैव धर्म, यससँग सम्बन्धित संस्कृति र परम्परा हिमाली उपमहादिपको कर्णालीमा जन्मेको हो । कर्णालीको हुम्लाको नालाकांकार भन्ज्याङको ठीक उत्तरमा कैलाश पर्वत विराजमान छ जसको आसपास शिव, कुवेरको दरबार रहेको कुरा महाभारतमा उल्लेख छ । अष्टावक्र यहीँ बाटो भएर कैलाश गएका थिए भन्दा अत्युक्ति नहोला ।
नेपालमा मल्लकालमा सबै क्षेत्रमा विकास हुँदा उमामहेश्वर, भैरवपूजा गर्न थालिएको देखिन्छ । उमामहेश्वरको मूर्तिमा यौनिकपन झल्केको देखिन्छ जुन तन्त्रसँग सम्बन्धित छ । नेपालमा शक्तिका साथै शिवका सौम्य र उग्र रूपको उपासना भैरवस्वरूपलाई मानेर गरिन्छ । हिमाली शेर्पाका कुलदेवता, द्रबिड, पासवान र झाँगडका इष्ट देवता, खसका मष्टो नेवारका भैरव विभिन्न रूपमा कुल देवता नै हुन् । सिन्धु सभ्यताका इतिहासविद् जोन मार्शलले शैव धर्मलाई ‘हाम्रो लागि मोहनजोदाडो र हडप्पाले सँगालेका धेरै ढुकुटी मध्ये सबभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो शिव धर्मको इतिहास । यो ताम्र युगदेखि चलेको हो । विश्वमा जीवित सबै धर्ममध्ये यो सबभन्दा पुरानो हो ।’ भनेका छन् (प्रश्रित, २०७४ः ९५) । बोनजस्तै हिमाली क्षेत्र शैव संस्कृति र दर्शन विकासको मूल थलो हो र यो हिमालबाट हिन्द महासागरसम्म पुगेको हो ।
दैलेखको ज्वालानाभिस्थानमा रहेको भैरव मन्दिर, जाजरकोटको खलङ्गामा रहेको शिवालय, जुम्लाको भैरवनाथ, ढोका भैरव, चन्दननाथ र अन्य शिवालय यहाँ प्रख्यात छन् । कर्णालीमा जन्म, मृत्यु, पूर्वजन्म र पुनर्जन्मका विषयमा विश्वास रहे तापनि कैयौँ प्रचलनमा समन्वय यथावत् छ त्यो– बोन र शैवको प्रभाव हो । अहिले पनि कर्णालीमा बोन, शैव, शाक्त, बौद्ध धर्म–दर्शन र संस्कृति मिश्रित छ, जस्को चर्चा यहाँ गरिएको छ । नेपालको सन्दर्भमा विष्णुको क्षेत्र भनेर कालीगण्डकीको क्षेत्र दामोदर कुण्डदेखि मुक्तिनाथ, कागबेनी, गलेश्वर, रीणि, देवघाट हुँदै त्रिवेणी र त्यसआसपासको क्षेत्रमा व्यापक छ भने शैव धर्म अर्थात् उमामहेश्वरको प्रभाव शिव, भैरव, किराँतेश्वर, पशुपति, विभिन्न नाममा देवी र मातृकाको नाममा तराई, पहाड र हिमाली क्षेत्रमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्म विस्तार भई नै रहेको छ । वर्तमान अवस्थामा भने नेपालमा फेरि एकपटक धार्मिक हमला भित्रभित्रै राजनैतिक स्वार्थका लागि भएको छ, त्यसमा सचेत हुनुपर्छ ।

२.६ कर्णालीमा बौद्ध धर्मको परम्परा
नेपाल प्राचीन मातृपूजक एवम् प्रकृतिपूजकको भूमि हो । सभ्यताको विकाससँगै धर्म र संस्कृतिमा सुधार हँुदै गयो । प्रकृतिपूजक बोन सम्प्रदाय हिमाली क्षेत्रमा विकसित मध्य–एसियासम्म पुग्यो भने शैव दर्शनका उमामहेश्वर विभिन्न नाममा हिमालयदेखि दक्षिण सागरसम्म पुगे । यी दुवै दर्शन नेपालको हिमाली क्षेत्रमा भएको हो । परिवर्तनशील जगतको चरणबद्ध विकाससँगै जीवनका सबै पीडाबाट मानवजीवनलाई मोक्ष दिने धार समातेर विश्वलाई नयाँ दर्शन दिए सिद्धार्थ गौतम बुद्धले । गौतम बुद्ध
(५६३–४८३ ई.पू.) नेपालकै लुम्बिनीमा जन्मेका हुन् । आज नेपाल विश्वभर धार्मिक र जातीय सहिष्णुता, सांस्कृतिक विविधतासँगै एकता, प्राकृतिक सुन्दरता र सगरमाथा भएको मुलुक भनेर चिनिएझैँ शान्ति र सद्भावको सन्देश फुक्ने गौतम बुद्धको जन्मस्थल भनेर पनि चिनिएको छ । सबैलाई राम्रो गर, नराम्रो कसैलाई नगर भन्ने बुद्धले बुद्धत्व प्राप्त गरी मानव कल्याणका दार्शनिक बने । आज विश्वका धेरै देशमा बुद्धका सिद्धान्तलाई आफ्नै परिवेशमा ढालेर बुद्ध धर्मको विस्तार गरिएको छ । बुद्ध आफैँले आफूलाई ईश्वर नमान्नु भने पनि उनलाई भगवान् नै मान्दछन् । बुद्ध लुम्बिनीमा जन्मेका हुन् भन्ने सम्राट अशोकले उनलाई महाज्ञानी भनेका छन् (प्रभात, २०७२ः१०३) । अशोकका पालादेखि बौद्ध धर्म यस हिमाली उपमहाद्विपदेखि बाहिर फैलिन थालेको हो । कर्णाली क्षेत्रमा बुद्धधर्मको विस्तार आठौँ शताब्दीदेखि हुन थालेको हो ।
तिब्बतमा सातौँ शताब्दीसम्म बोन धर्म नै त्यहाँको राजधर्म थियो । स्रङचङ गम्पोले सातौँ शताब्दीमा नेपालकी चेली भृकुटीसँग विवाह गरेपछि नेपालबाट बुद्धका मूर्ति मात्र लिएर गएनन् । नेपालबाट कालिगढ झिकाई तिब्बती जनतालाई मूर्ति बनाउन तालिमसमेत दिए । त्यसैगरी स्रङचङ गम्पोले तिब्बतबाट आफ्ना नागरिकलाई मूर्तिकला, भित्तेचित्र लेखन र बुद्ध धर्मबारे ज्ञान हासिल गर्न नेपाल पठाएका थिए । पोताला दरबार, नोर्बुलिङ्खा र जोखाङ मान्दिरमा भएका काँसढलौटका मूर्तिहरू नेपालबाट त्यसबेला ल्याइएका थिए (पराजुली, २०७२ः१६३) । त्यसरी तिब्बत, चीनमा बुद्ध धर्मको सुरुआत नेपालबाट भएको हो । सन् ९७० को आसपास पश्चिम तिब्बतका राजा यशि–ओ ले अतिसाको सहयोग लिई बुद्ध धर्मको विस्तार गरेका हुन् । पद्मसम्भव र अतिसा नेपालको कालीगण्डकीको बाटो भएर तिब्बत गएका हुन्, नेपालको हिमाली क्षेत्र र तिब्बतमा बुद्ध धर्मको विस्तार गर्न उनीहरूको भूमिका रहेको छ ।
बुद्धको मुल दर्शन सत्य र यथार्थमा आधारित छ । जीवन र जगतलाई हेर्ने दृष्टिकोण बुद्धभन्दा पहिलेका कपिलमुनि र भृगु महर्षिले गरेका थिए । बुद्ध उनीहरूबाट प्रभावित थिए । मानवलाई सदाको लागि शान्ति र सुख दिएर निर्वाण प्राप्त गर्ने बाटोमा हिँडन प्रेरित गर्ने उनले दरबार र परिवार त्यागे । जातीय भेदभाव, छुवाछुत, कर्मकाण्डको हैकम र बहुपत्नी राख्ने चलनको विरोध गरी समतामुखी मानवीय चिन्तनको रूपमा बुद्धले नयाँ धारणा ल्याए र त्यो धारणा आज विश्वभर फैलिएको छ ।
सृष्टि र विनाश नियमित प्रक्रिया हो र संसार परिवर्तनशील छ । जन्म र मृत्युजस्तै प्रकृतिमा हुने परिवर्तन नियमित प्रक्रिया हो । मानवजीवन सबैभन्दा ठूलो हो । उनले ‘मानवभन्दा माथि कुनै प्राणी छैन, भगवान् या ईश्वर जे भने पनि ती मानवकै सर्वकल्याणकारी रूप हुन्’ भनेर अनिश्वरवादलाई स्थापित मात्र गरेनन् बरु मानववादलाई अघि सारे (प्रभात, २०७२ः११०) । बुद्धका अनुसार मनले नै मानिसलाई देवता र पशु गराउने गर्दछ । असल मानिस नै देवता हो समग्र सृष्टिको यात्रा मानिससँगै जोडिएर आएको छ । ईश्वर कल्पनाको भ्रमजाल हो (प्रभात, २०७२ः११२) ।
बुद्धभन्दा पहिले आदिकालदेखि नै हिमालयको दक्षिणी भूभाग मानव सभ्यताको विकासको अग्रणी थियो । एकअर्कासँग परस्परमा मिलेर बस्ने, भूमि र पितृ पूज्ने, विभिन्न वर्ग, समुदाय, जातजतिबीचको सद्भाव र समन्वय बुद्ध जन्मनुभन्दा पहिलेदेखि नै थियो । तर जब अलौकिक शक्तिले यो संसार थामेको छ, यो ब्रह्माण्डको सृष्टि अदृश्य शक्तिले गरेको हो भन्ने दर्शनको व्यापकता हुन थाल्यो त्यसपछि जगतलाई यथार्थ र साँचो अर्थमा बुझ्नुपर्छ भनेर बुद्धले वैज्ञानिक बाटो अङ्गीकार गरे । अलौकिक शक्तिको पूजा गर्नेले पछिल्लो समयमा मानिसले उनलाई नै ईश्वरको रूपमा मान्ने बनाए । तापनि उनको मूल सन्देश विश्वभर शान्तिको धार बनेर फैलिइरहेको छ । बुद्ध नेपालमा जन्मेको हुनाले पनि यसको महŒव झन् बढेर जानु स्वभाविक हो ।
कर्णालीको सिँजा खस साम्राज्यको राजधानी भएको बेलामा सबै प्रकारका धर्म र सम्प्रदायलाई सम्मान गरिन्थ्यो । त्यसबेलाका राजाले कर्णाली क्षेत्रका कालीकोट, डोल्पा, मुगु, हुम्ला, जुम्ला, जाजरकोट, रुकुम, सुर्खेत, पुराङ (हाल तिब्बत, चीनको)मा राज्यकोशबाट सहयोग गरी बौद्ध गुम्बा निर्माण गर्न लगाएका थिए । कर्णालीका सबै जिल्लामा नयाँ–पुराना सबै किसिमका गुम्बा रहेका छन् । त्यसबेला बौद्ध धर्म–दर्शनको प्रचार व्यापक भएकाले बोन धर्मावलम्बीले अवलम्बन गरेका तन्त्रमन्त्रलाई अङ्गीकार गरी बौद्ध धर्ममा समावेश गरे । राजकीय धर्मको रूपमा बौद्ध धर्मलाई मानेका खस राजाहरूको शासनकालमा कर्णाली प्रदेशमा बौद्ध धर्मको उत्थान चरमोत्कर्षमा पुगेको थियो (अधिकारी, असोज–कात्तिक २०७४ः१०४) । आज पनि सनातनी हिन्दूका शिवालय, देवी मन्दिर, मष्टोका थानभन्दा धेरै गुणा गुम्बाहरू कर्णालीका हिमाली जिल्लामा देख्न पाइन्छ जुन दुई हजार वर्षभन्दा पुराना छन् । तर गुम्बामा रहेका अधिकांश पुराना मूर्तिहरू केहि चोरी भए भने केहि विदेशीले लगे । भित्तेचित्र, थाङकाचित्र र चोर्तेनको भित्री भागमा रहेका भित्तेचित्र खुइलिएर लोप हुँदैछन् । ती चित्रहरू हजारौँ वर्ष पुराना हुन् र स्थानीय माटो र जडीबुटीबाट रङ बनाई बनाएका हुन् ।
हिमाली काखमा मात्र नभई त्यसबेलाका राजाले बुद्ध विहार र मन्दिर दक्षिणका मुख्य स्थानमा निर्माण गरेका थिए । सुर्खेतमा बाह्रौँ शताब्दीमा बनाइएको काक्रेविहार त्यसको उदाहरण हो । रिपु मल्लको समय वि.सं. १३७० मा अभिसमयालङ्कार नामक बौद्ध ग्रन्थको प्रतिलिपि सारिएको ठाउँ सुर्खेत उल्लेख भएकाले अशोक चल्लको राज्यकालतिर उक्त विहार बनाइएको हुनसक्ने अनुमान इतिहासकारहरूको छ (प्रभात, प्रज्ञा संस्कृत कोष, २०७४ः९८) । पचासको दशकमा म सुर्खेत पुग्दा त्यहाँ रहेका बुद्ध, लोकेश्वर, ध्यानिबुद्ध, मृग, हात्ती आदिका मूर्ति र तोरण वनभरि छरिएको र त्यसैमाथि बसेर मानिसले दिसा गरेको देखेको थिएँ । संरक्षणका लागि समाचार सम्प्रेषण गरियो । आज, खुसीको कुरा के भने पुरातत्व विभागले त्यसको मर्म पहिचान गरी शिखर शैलीमा काक्रे विहारको पुननिर्माण गर्दैछ ।
कर्णालीका मध्यपहाडी र हिमाली क्षेत्रमा बुद्ध धर्मको विशेष प्रभाव छ । मैले सोलुखुम्बुदेखि लम्जुङको बेसी शहर हुँदै मनाङको फू र नार गाउँ, मुक्तिनाथ, दामोदर कुण्ड, माथिल्लो मुस्ताङ, रुकुम, माथिल्लो डोल्पा, मुगुको अन्तिम गाउँ मुगुम, जुम्ला, सिँजा, कालीकोट हँुदै हुम्लाको सिमिकोटदेखि हिल्सा, पुराङ, मानसरोवर र कैलाश परिक्रमा गर्दै ल्हासासम्म पुग्दा बोन, शाक्त, शैवदेखि बुद्ध धर्म एकअर्कामा घोलिएर जीवनमा समाहित भई एउटै रूपमा उभिएको भएको भेटेको छु । कर्णालीका देवल, मन्दिरमा बोन, बौद्ध र वेदका मन्त्र शिलालेखको शिरमा देख्न सकिन्छ । धेरै विदेशी र नेपाली दर्शनशास्त्री तथा समाजशास्त्रीले नेपालको हिमाली क्षेत्रमा रहेका धर्म संस्कृति र त्यहाँको परम्परालाई तिब्बती भनेका छन् । त्यो गलत हो भन्ने मेरो बलियो धारणा रहेको छ । त्यसमा पनि खास गरी कर्णाली क्षेत्र पूर्वमा त्रिशुली, दक्षिणमा तराई र पश्चिममा लद्दाक, पामिर, काजकास्तान र उत्तरमा कैलाशसम्म हिमाली धर्म (बोन, शाक्त, शैव) र संस्कृति फैलाउने केन्द्र कर्णाली नै हो भन्ने मेरो धारणा छ । बोन धर्मको सुरु नै डोल्पामा भएको हो भन्नेमा धेरैको मत रहेको छ ।
जर्ज बि. सेल्लरको पुस्तकको आधारमा पिटर माथिसनले आफनो पुस्तक द स्नो लियोपार्डमा शे गुम्बाभित्र भएका विषयवस्तुलाई यसरी दिएको भनी उल्लेख गरेका छन् ः ‘गुम्बाभित्र कलात्मक बुद्धका थुप्रै मूर्तिहरू, झुण्डिएका ढोलक, ड्रम, तरवार, ठूला छपाइका ब्लक रहेका छन् । त्यसबाहेक त्यहाँ एउटा कपडा–थाङ्का झुन्डिएको थियो जसमा एउटा ब्वाँसो, तिब्बती जङ्गली गधा, लाटोकोसेरो र पोथी यतीको चित्र थियो (ःबततजष्भककभल, ज्ञढठढस् द्दघद्ध) ।
सन् २०१४ मा म त्यहाँ पुग्दा पुराना कुरा केहि देखिनँ । चोर्तेनको चार कुनामा हात्ती, घोडा, मयुर र गरुड हुनु, चारकुने भाग पृथ्वी, त्यसमाथिको सेतो गुम्बज अण्डाकार भाग पानी, त्यसमाथिको शिखर आगो, अर्ध गोलाकार भाग हावा र अन्तिम शिखर आकाश अन्तरिक्ष । सनातनी हिन्दूका वैदिक धर्मग्रन्थ र व्यवहारिक चलनमा पृथ्वी, जल, अग्नि, हावा र आकाशलाई मुल पञ्चतŒव मान्नुमा समानताको अर्को उदाहरण एवम् कर्णालीमा भएको धर्म संस्कृतिको सम्मिश्रणको यो प्रमाण हो । (पराजुली, २०७४ः१५८) ।
कर्णाली नेपालको मात्र नभई भारत, चीन, भुटान, म्यानमार, श्रीलङ्का, जापानको तीर्थस्थल हो भने हामीले खोज गर्न सक्यौँ भने काजकास्तान र मंगोलियाले पनि यो क्षेत्रलाई तीर्थ मान्नुपर्ने हुन्छ । यस क्षेत्रमा हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि कृषि र पशुपालन भएको, पशुपालक घुमन्ते भएकाले पश्चिम र मध्य–एसियाको संस्कृति, जन्म, मृत्यु, विवाह संस्कार हाम्रोसँग मिल्छन् ।
कर्णाली प्रदेश शैव (मष्टो, लिङ्ग पूजा, देवी पूजा) बोन र बुद्ध धर्म–दर्शन र त्यससँग नजिकका संस्कृतिको जननी हुन सक्नुको प्रमाण हाम्रो भूगोल हो । हाम्रोमा भएको प्रकृति, हावापानी र भौगोलिक फैलावट, खेतियोग्य भूमि, ठूला पाटन र चरनका लेक र खर्क अन्यत्रका भन्दा सहज र बस्न योग्य भएकाले यो सम्भव भयो । सबै धर्म र सम्प्रदायका विभिन्न जात, जनजाति धर्मको नाममा विभाजन होइन कि एउटै माला बनेर बसेको पाइन्छ ।
कर्णाली क्षेत्रमा महाभारतकालीन भग्नावशेषको चर्चा सिँजा उपत्यका, दैलेख, सल्यान र रामकालीन चर्चा जुम्लामा कथाको रूपमा भएको छ तर प्रमाणित आधार प्राप्त भएका छैनन् । तर मानव बसोबास प्रकृतिपूजा, योनि र लिङ्गपूजा, मष्टो एवं बोन धर्मको परम्परा सिन्धु सभ्यताभन्दा हजारौँ वर्ष पहिलेदेखि थियो । कर्णालीमा बौद्ध धर्मको विस्तार र विकास भने खस साम्राज्यको बेला भएको हो । अहिलेको अवस्थामा धेरै बोन गुम्बाहरू लोपोन्मुख अवस्थामा छन् । बौद्धगुम्बाहरूबाट चोरी भएका पुरातात्विक महŒवका वस्तु खोज गरी फिर्ता ल्याउनुपर्नेछ भने भित्तेचित्रको संरक्षण गर्न पुनर्लेखन गर्न आवश्यक छ । चीनको तिब्बतमा साँस्कृतिक क्रान्तिको समय फालिएका मूर्ति र पोतिएका भित्तेचित्रको पुनर्निर्माण र पुनर्लेखन गरी संरक्षण गरेझँै बचाउन सके कर्णालीको सुन्दरतामा झन आकर्षण थपिनेछ । अब स्थानीय सरकारले त्यो जिम्मा लिनुपर्छ ।

३. विदेशीको आँखामा कर्णाली
मैले मेरो पुस्तक ‘डोल्पोः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय’ मा विदेशी लेखकले भनेका केहि प्रसङ्ग उठाएको थिएँ । तिनीहरूको भनाईले कर्णालीलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ भन्ने लागेको हुनाले यहाँ प्रस्तुत गरेको छु ।
(क) अमेरिकी पदयात्री फिलिप स्टरजनले डोल्पोलाई संसारका उच्च हिमाच्छादित पहाडले घेरिएको, पैदलयात्रा गरी संसारकै सबैभन्दा अग्ला भन्ज्याङलाई पार गरेर मात्र त्यहाँ पुग्न सकिने भएकाले भित्री डोल्पोलाई साङ्ग्रिला भनेर दावी गर्न सकिन्छ (स्टरजन, १९९८ः२१६) । त्यसरी नै शेफोक्सुण्डो ताललाई उनले– ‘यो तालको पानी मैले अमेरिका, क्यानाडा, युरोप र साइबेरियामा रहेको संसारको गहिरो वैकाल तालमा देखेको पानीभन्दा पनि नीलो थियो’ (ऐ. पृ.२२१) ।
(ख) डोल्पोको भाषा, धर्म र संस्कृति तिब्बतीभन्दा फरक छैन् (बाउर, २००४ःपृ.६१) । त्यसलाई मैले सरासर सेतो झुट हो भनी प्रमाणसहित डोल्पो पुस्तकमा खण्डन गरेको छु ।
(ग) पिटर माथिसनले शेफोक्सुण्डो तालबाट बगेर आएको खोलालाई ‘माथिल्लो सुलीगाडजस्तो सुन्दर नदी पृथ्वीमा सायदै होला । ’ भनस् चर्चा गरेका छन् ।
त्यसरीने शेफोक्सुण्डो ताललाई उनले ‘तालको गाढा नीलोपन बौद्धमन्त्र ओम मणि पद्मे हुँ भित्रको मणि हो जसको अनन्त अर्थ आरम्भदेखिको शुद्ध जगत्को अविनाशी तŒव भनेझैँ यो ताल प्रकृतिको अद्भूत देन हो । यसमा जीवनको निर्वाण प्राप्तिका गुणहरू अनन्तसम्म सन्तोषपूर्वक स्वार्थहीन र शुद्ध रहेका छन् ।’
(घ) नेपालको डोल्पोको बोन–पो धर्मबारे अध्ययन गरी यसबारे पहिलो पटक विश्वलाई जानकारी दिने विदेशी लेखक डेभिड स्नेल्ग्रोभले शेफोक्सुण्डो तालमा पुगेपछि यसरी वर्णन गरेका छन् ः ‘पानीको किनारा चाँदीजस्तो टल्कने भोजपत्रको बनेको छ अनि पानीको अलौकिक नीलो रङको पृष्ठभूमिमा हाँगामा चमचम गर्दै चम्किने सेतोपना मैले जानेमध्ये सबैभन्दा स्वर्गीय आनन्द दिने वस्तु हो ।’

४. वर्तमान अवस्था
प्राकृतिक सौन्दर्यता, मानव सभ्यता, बोन, शाक्त र शैव दर्शन, ती दर्शनसँग जोडिएका प्रकृतिपूजा, देवीपूजा, मष्टोपूजा, मूर्तिपूजा र संस्कृतिमा कर्णाली बिछट्टै धनी छ । धर्म र संस्कृतिसँग जोडिएका सम्पदाको संरक्षणको दृष्टिकोणमा कर्णाली कमजोर छ । हजारौँ वर्ष पुराना देवीका मन्दिर, मष्टोका थान, बोन र बौद्ध गुम्बाहरू निमोनिया भएको वृद्ध रोगीको अवस्थामा छन् । बौद्ध धर्मावलम्बीका गुम्बाहरू काठमाडौँका थुम्काहरूमा केन्द्रित छन् । नेपालमा रहेको पौराणिक संस्कृति र सभ्यतासँग जोडिएका बोन, शाक्त, शैव, मष्टो, बौद्ध धर्म र यीसँग अन्तरनिहित संस्कृति सातौँ, तेह्रौ शताब्दीमा आक्रमणमा परेझैँ अहिले नेपालकै चेलाहरू अगाडि देखिएर भित्री रूपमा पश्चिमा धर्मको चेपमा परिसकेका छन्, जुन छद्म भेषमा हाम्रो संस्कृतिमा प्वाल पार्न छिरेका हुन् । अहिले धेरै हिमाली भूभागका घरभित्र रहेका बुद्धका मूर्तिहरूको ठाउँ आयातित मूर्तिले ओगटेका छन् । यो दुःखको कुरा हो ।
दुई हजार वर्ष पुराना बौद्ध गुम्बा र तीन हजार वर्ष पुराना बोन गुम्बा, ती भन्दा पुराना मष्टोका थान, देउली, लिङ्ग पूजाका थानहरू, पञ्चदेवल, ढुङ्गेधारा, पाटीपौवा र तीसँग जोडिएका कलाकृति त कर्णालीका भीर, पखेरा, खरवारी, खर्क, देउराली र अग्ला धुरीभरि छिरलिएका छन् । तिनलाई एकत्रित गरेर अनुसन्धान गरेपछि मात्र कर्णालीमा भएको बोन, शाक्त, शैव, मष्टो, बौद्ध धर्म परम्पराबारे इतिहासदेखि अहिलेसम्मको खाका कोर्न सकिन्छ÷सोच्न सकिन्छ । मेरो यो प्रस्तुति सम्भावनाको एउटा ढोका हो ।
आम नागरिकको दैनिक अवस्था जति दर्दनाक छ, इतिहासका साक्षी ती पुरातात्विक वस्तुको अवस्था झन् नाजुक छ । मानिस भोक, रोग र शोकले कमसेकम कराउन सक्छन् तर इतिहासका ती साक्षी चिच्याउन सक्दैनन् । हालसम्म बाँचेका ती मूर्ति बरु लुकाइएर लेक पार गरिन सक्छन् । भन्न लाज लाग्ने, भन्नैपर्ने, लुकाउन नहुने कुरा के भने हाम्रोमा अझै भोकमरी छ । जबसम्म भोकभोकै भइन्छ त्यसबेलासम्म कसैले केहि गर्न सक्दैन । तर तितो यथार्थ के पनि हो भने, इतिहास, धर्म संस्कृति र सांस्कृतिक क्षेत्रको समग्र संरक्षण, पहिचान र माया जबसम्म हुँदैन तबसम्म न त देश विकास हुन्छ, न त कर्णाली नै । संघीयताले कर्णालीको भोक, रोग, अशिक्षा हटाउने क्रमसँगसँगै पुरातात्विक वस्तु–धर्म, संस्कृति, मठ, मन्दिर, चोर्तेन, देउली, कानी चोर्तेनका भित्तेचित्रको संरक्षण पनि सँगसँगै गरिनुपर्छ । त्यसपछि त राजधानीले इतिहास कर्णालीसँग जोडन बाध्य हुनैपर्छ । त्यसको साँचो कर्णालीवासीसँग छ ।

५. आधुनिक विकास–संरक्षण सम्भावना र चुनौति
आजको प्रविधिको युगमा शान्तिप्रेमी र सद्भावपूर्ण संस्कार र संस्कृति बोकेको देशमा गरिबी हुनुहुँदैन । एकै दिन र एकै वर्षमा परिवर्तन सम्भव छैन । समय लाग्छ । संरक्षणका लागि अर्थ, प्रविधि र जनशक्तिका चुनौति हुनेछन् । तर अब कठिनाइलाई पार गर्दै, इतिहासलाई बचाउँदै आधुनिक युगमा प्रवेश गर्नुको विकल्प छैन । त्यसका लागि कर्णालीवासी नै कस्सिनुपर्छ । मौलिकता, प्राकृतिक छटा र हजारौँ वर्ष पुरानो संस्कृति बोकेर त्यसलाई एक वंशदेखि अर्को वंशमा सार्दै गरेका ऐतिहासिक र पुरातात्विक वस्तु लोप भए भने हामी आधुनिक टाई झुण्ड्याएका नाङगो प्राणी मात्र हुनेछौँ ।
सम्पदा, संस्कृति, नैतिक आचरण र संस्कार लोप हुँदा आज युरोप रोएको छ । आधुनिकताको नाममा हामी रुन नपरोस् । सडक सञ्जाल, उद्योग, स्वास्थ्य, शिक्षा, सञ्चारमा अब पछि पर्नुहँुदैन । चुनौति अवश्य छ । नयाँ सिद्धान्त, नयाँ खोज गर्न नसके पनि अरुको ढाँचाअन्तर्गत रहेर भौतिक विकाससँगसँगै ऐतिहासिक महŒवका पुरातात्विक वस्तु र संस्कृति बचाउन सकिन्छ । त्यो महŒव बुझेर चीनले पुराना सबै सम्पदाको संरक्षण गरेको छ । धर्म र संस्कृतिको लोप भइसकेपछि त्यसलाई न त ईश्वरवादी न त बोनवादी वा भौतिकवादी कसैले पनि ब्यूँताउन सक्दैनन् । इतिहास बचाइएन भने आधुनिक विकास खोक्रो हुन्छ । त्यसैले अहिले अरबका धेरै देश र एसियाकै मलेसियाले नयाँ इतिहास कोर्न परेको हो । कर्णालीको मौलिकता बचाएर, पुराना सम्पदाको खोज, उत्खनन, संरक्षण, जिर्णोद्धार गरेर एक सय वर्षे कर्णालीको दृष्टिकोण बनाऔँ, त्यसपछि हाम्रो कर्णाली विश्वको मानव सभ्यता र संस्कृतिको विश्वविद्यालय बन्ने छ ।

६. निष्कर्ष
पृथ्वीसरह नारी सृष्टिकर्ता भइन् । नारीले पुरुषका नारीमाया पाउन थाले– ‘विश्वकी पीडा हरण गर्ने देवी, तिम्रा सामु हामी नतमस्तक छौँ । त्रिलोकनिवासीहरूकी पूजनीया कल्याणकतृ देवी हाम्रा निम्ति वर देऊ’ (दीक्षित, भूमिसूक्त, २०५८ः५४) । मानव सभ्यताको विकास गराउने कर्णालीको माटो र त्यहाँकी जननी हुन् । सिन्धु सभ्यताभन्दा पहिले यो हिमाली उपमहादेशमा मानवको बसोबास थियो । महामातृका सर्वश्रेष्ठ थिए । घुमन्ते जीवन थियो । गण ठूलो नभएसम्म एउटी आमाका सन्तानसँगै
बस्थे । परिवार ठूलो भएपछि अर्को ठाउँमा सर्थे । नयाँ गणको नेता अर्की महिला हुन्थिन् । कर्णालीको नदी सभ्यता, प्रकृतिपूजा, मातृपूजा, बोन, शाक्त, शैव, बुद्ध धर्म र संस्कृतिले त्यसलाई पुष्टि गरेका
छन् । माथिल्लो कर्णालीका क्षेत्रमा भेडाच्याङग्रा, याक र चौरी लिएर अस्थायी गोठमा बस्ने घुमन्ते जीवन अहिले पनि छ । नारीको निर्णय अन्तिम हुन्छ । त्यसैले त्यहाँको जीवन पद्धति दसौँ हजार वर्ष पुरानो हो । मैले मुस्ताङका गाउँहरू, डोल्पाका छार्का, साल्दाङ, द्योतराप, मुगुको मुगुम, हुम्लाको याल्वाङका गाउँमा त्यो जीवनशैली देखेको छु । बासिन्दाका दुःख हटाएर त्यहाँको संस्कृति बचाउनुपर्छ भन्दै आएको छु ।
त्यसबाहेक आधुनिक युगमा आइपुग्दा कर्णाली त हाम्रो भाषाको उद्गम स्थल हो । खस भाषाले गर्दा नै नेपालको एकीकरण सम्भव बन्यो । भाषाको उद्गमस्थल, आधुनिक राज्यविस्तार, धर्म संस्कृतिको समन्वय, संरक्षण र विस्तारको पछिल्लो इतिहास कर्णालीकै सिँजा उपत्यका र खस साम्राज्य हो ।
पुल, दोबाटो, पधँेरोमा देखेका लिङ्गाकारका चित्र, भित्तेचित्र, काष्ठकला, मष्टोका थान, बोन गुम्बा, देवदेवीका मूर्ति, बौद्ध गुम्बा, बास बस्दा कर्णालीका दाजुभाइसँग गरेका कुराकानी, विदेशीले ५० देखि ७० वर्ष पहिलेदेखि आजसम्म आइपुग्दा लेखेका केहि पुस्तकलाई आधार मान्दा यो क्षेत्रको संस्कृति १० हजार वर्षभन्दा पुरानो छ । महाभारतकालीन हजारौँ वर्ष पुराना दैलेखका देवल, दुई हजार वर्ष पुराना मन्दिर र गुम्बा त कर्णालीमा धेरै छन् । यहाँको अर्को सबैभन्दा महŒवपूर्ण पक्ष के हो भने जसरी यहाँको प्रकृतिमा माटो, ढुङ्गा टमक्क मिलेर धरतीको रूप बनेको छ त्यसैगरी यहाँ बोन, शाक्त, शैव, बुद्ध धर्मसँग मिलेर, गाँसिएर यहाँको मौलिक जीवित संस्कृति बनेको छ, जुन अन्यत्र पाइँदैन – त्यो कर्णाली दर्शन र संस्कृति हो । यहाँ जन्मदेखि मृत्युसम्म, चाडपर्व र मानिसको नामकरण र गरगहना पहिरनसम्ममा ती कुरा देख्न, भोग्न पाइन्छ ।
मुस्ताङमा भेटिएका गुफाले हाम्रो क्षेत्रमा मानिसले कृषि र पशुपालन १० हजार वर्ष पहिलेदेखि गरेका थिए भन्ने आधार पाइएका छन् । कर्णालीलाई मैले चरम विकसित परिष्कृत हिमाली सभ्यताको जननी भन्ने गरेको छु । रामायण र महाभारतकालको चर्चा बढी भएकाले त्यसको प्रचार व्यापक भयो । १२ वर्षे वनवास कालमा यो क्षेत्रमा आएर लुकेको दैलेख, अछाम, कालीकोट, जुम्ला आदि जिल्लाका अनेक ठाउँका देवल, मन्दिर भएबाट पुष्टि हुन्छ । त्यो धेरै विकसित भइसकेको युग थियो । तर मानवको बसोबास त्योभन्दा पहिलेदेखि थियो । त्यसैले पाण्डवहरू बास बस्दै त्यो ठाउँमा पुगेका हुन् । त्योभन्दा पहिलेको इतिहास, संस्कार र संस्कृतिको प्रमाणित गर्न खोज गर्न बाँकी नै छ ।
वि.सं. १४५० पछि खस साम्राज्यको पतनसँगै राज्यले कर्णालीलाई कुनै क्षेत्रमा पनि प्राथमिकतामा राखेन । यहाँको धर्म परम्परालाई चौधौँ शताब्दीदेखि ताछ्दै लगियो र त्यस्तो धनी स्वर्गलाई चार माना चामल किन्न चार दिन हिँडेर चार घण्टा लाइनमा उभिन बाध्य पारियो । अब भने संविधानले नै त्यस्तो हुन अवश्य दिनेछैन । अब कर्णालीले प्राकृतिक साधन र स्रोतको धर्म र संस्कृतिलाई बचाउने गरी उपभोग गर्नुपर्छ । भोको पेटको अन्त्यसँगै कर्णालीले इतिहास खोज्न कम्मर कसेर लाग्नुपर्छ– बोन, शाक्त, शैव, सनातनी हिन्दू र बौद्ध धर्म–दर्शन, संस्कृति र तीसँग जोडिएका परम्परा र सभ्यता अध्ययन गर्ने यो विश्वको खुला विश्वविद्यालय हुने सम्भावनालाई कसैले रोक्न सक्दैन ।
दसौँ हजार वर्षको इतिहास पाउनु भनेको शिव, सेनरेव, बुद्धलाई साक्षात पाएबराबर हो । त्यस्तो अवसर सबैले पाउँदैनन् । इँटा लुकाएर लैजाँदैमा बुद्ध लुम्बिनीबाहेक अन्यत्र जन्मेको भनेर पुष्टि हँुदैन । माथि चर्चा गरिएका धर्म–दर्शन एवम् संस्कृतिका धरोहर अहिले मृतावस्थामा छन् । ब्यूँताएर भरणपोषण गर्न सके नेपालको मात्र होइन विश्वको सम्पदा बन्नेमा दुई मत छैन । विश्वको नागरिकको त्यो इतिहास देख्न पाउने अधिकार रहन्छ । कसको बाटो हेरेर कहिलेसम्म हामीले पर्खने ? यो प्रश्न निकै जटिल छ, तापनि नयाँ राजनैतिक संरचना र अधिकारले कर्णालीले नै भूमि माता, संस्कार र संस्कृतिको जन्म दिने माता र वर्तमान अवस्थामा विभिन्न नाममा रहेका ती माताका सन्तान बोन, शाक्त, शैव, वैष्णव, बौद्ध धर्म, परम्परा र संस्कृतिको भरणपोषण गरेर स्वस्थ बनाउन सक्छ । यसमा म विश्वस्त छु । शुभकामना !

सन्दर्भ ग्रन्थसूची
अधिकारी, नवराज (२०७४), नेपाल सम्पदा विशेषाङ्क, अङ्क २, असोज–कात्तिक, सूचना विभाग ।
अधिकारी, सूर्यमणि (२०६१), खस साम्राज्यको इतिहास, काठमाडौँ ः भुँडीपुराण प्रकाशन ।
दीक्षित, मदनमणि, (२०७२), मेरी नीलिमा, काठमाडौँ ः बुक हिल पब्लिकेशन ।
दीक्षित, मदनमणि, (२०६५), ऋग्वेदःकेही प्रमुख सूक्त, काठमाडौँ ः शिखर मुद्रण अपसेट ।
दीक्षित, मदनमणि, (२०५९), हिन्दू संस्कृतिको परिशिलन, लुस प्रेस ।
पराजुली, विष्णुप्रसाद शर्मा, (२०७४), डोल्पो ः विश्वको जीवित सङ्ग्रहालय, काठमाडौँ ः भुँडीपुराण प्रकाशन ।
पराजुली, विष्णुप्रसाद शर्मा, (२०७४), तिब्बत यात्रा, काठमाडौँ ः भुँडीपुराण प्रकाशन ।
प्रभात, विष्णु, ज्ञानबिन्दु ११, प्रकृतिपूजक बोन दर्शन ः संक्षिप्त परिचय ।
प्रभात, विष्णु, (२०७४), प्रज्ञा संसकृत कोष, काठमाडौँ ः नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान ।
प्रश्रित, मोदनाथ, (२०७४), नेपाल गणयुगदेखि राष्ट्र युगसम्म, काठमाडौँ ः जनता प्रकाशन तथा
प्रसारण लि. ।
लामिछाने, माधवप्रसाद, (२०७३), नेपाली समाजमा तन्त्र परम्परा, काठमाडौँ ः नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान ।
हेगन, टोनी, (२०५८), नेपालको चिनारी, ललितपुर ः हिमाल किताब ।
Cameron, Iam, (1924), Mountains of the Gods, Great Britain.
Kenneth M. Bauer, (2004), High Forneiters, New York : Columbia Uni. Press.
Peter, Matthiessen, (1979), The Snow Leopard, London : Chatto & Windus.
Philip, sturgeon M.D, (1998), Himalayan Echoes, India : Books Faith.

गुरु दक्षीणा

विष्णुप्रसाद शर्मा पराजुली

रचना साहित्यिक पत्रिकाको पूर्णाङ्क १६२ भदौ–असोज २०७६ मा प्रकाशित संस्मरण धन्यवाद सहित साभार गरि ब्लगमा राखिएको छ ।

मैले वि.सं. २०३२ सालमा तेस्रो ब्याचको रुपमा पर्वत बिहादीको नेपाल तारा माध्यामिक विद्यालयबाट एसएलसी दिएको हुँ (बिहादी जनजीवन र भौगोलिक अवस्थितिबारे ‘गुरुका गालामा कालोमोसो’ भन्ने संस्मरणमा उल्लेख गरेको छु) । त्यसबेला जिल्ला भरको परीक्षा केन्द्र सदरमुकाम कुश्मामानै थियो । हामी दुई महिना पहिले चामल, गेडागुडी, सिरक, डसनाको बन्दोबस्त गरेर जान पर्दथ्यो । म र मेरो साथी टंक पराजुली त्यसरीनै गएका थियौँ । हामी दुवैका बुबाले बाँसको डोको भरी सामान बोकेर कुश्मा पु¥याएको सम्झदा आँखाका ढिल अहिले पनि भरिन्छन् । त्यसरी परीक्षा दिन गएर बस्ने कति साथीहरुले राम्रोसँग पढदैनथे– आमाबाको मर्म बुझ्दैनथे । कति साथभाईका आमाबाबुले त्यो खर्च जुटाउन नसकेर उनीहरुको पढाई बीचमै छुट्थ्यो ।
कति परिवारले रीण गरेर, अर्काको खेतबारीमा काम गरिदिएर खर्च जुटाई स्कुल पठाएका हुन्थे–छोराले पढेपछि ठूलो मानिस बन्छ भन्ने ठूलो भरोषा थियो । आमाबाबुको नाम र ईज्जत राख्छ , सन्तोषको सास फेर्न पाईन्छ, यहलोक र परलोक दुवै लोकमा सुखसँग बस्न पाईन्छ भन्थे । हातमा उठेका फोरा, फाटेका कुर्कुच्चा मुसार्दै छोरा पढाउने रहर पुरा गर्थे (त्यसबेला छोरीलाई पढाउने साह्रै कम हुन्थे )। मन, भावना, चाहना बिहादीको फाँटभन्दा माथि लेकमा रहेको लीसे गैराको मुलको पानीजस्तै कञ्चन थियो । त्यसबेला अहिले जस्तो अकुत सम्पत्ति कमाउछ भन्ने भन्दा इज्जत र नामलाई बढि ओजपुर्ण मानिन्थ्यो । अहिलेको समाज त्यसबेलाको तुलनामा बाहिरी आवरणमा सुखी जस्तो देखिएला तर इज्जत र संस्कारमा पहिलेको राम्रो थियो ।
२०२८ सालमा स्थापना भएको नेपाल तारा माध्यामिक विद्यालयका कोठा विद्यार्थीले नजिकको सालको बनबाट बोकेर ल्याएको उन्युले बारेर बनाईएको थियो । छानो खरले छाएको थियो । मैले एसएलसी दिए पछिका केहि वर्ष पछि सम्म पनि रातामाटाको बनमा उन्यु घारी उम्रदै, छिप्पिदै रह्यो र स्कुलका कोठा उन्युले बारिदै गए । प्रत्येक शुक्रवार हामीले उन्यु ल्याउदै थुपार्दै गर्दथ्यौँ । नयाँ कोठा थपिदै गए, पुराना मर्मत हुदै गए । नेपाल ताराबाट पहिलो पटक २०३० सालमा ६ जनाले एसएलसी परीक्षा दिए जसमा तीन जनाले पास गरे । त्यो नतिजा शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावक सबैकालागि गौरवको विषय बन्यो ।
२०३० सालमा मैले कक्षा ८ मा पढदै थिएँ । भास्तुङका नरवहादुर कुँवर, भाटीचौरका कुलबहादुर कुँवर (हामी बीच हुनुहुन्न) र म कक्षामा पहिलो, दोस्रो र तेस्रो हुन्थ्यौँ । म जेठमा हुने अर्ध–वार्षिक परीक्षामा बाहेक कक्षा १० को टेष्ट परीक्षासम्म प्रथमनै भएँ । कुलबहादुर र नरबहादुरबीच दोस्रो र तेस्रोकालागि प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो । कक्षामा सबैभन्दा कम उमेर र उचाईमा सबैभन्दा होचो म नै थिएँ, तर तुब्लो थिइनँ ।
सहपाठी बीच कक्षा कोठामा चकचक गर्ने, उन्युका सुकेका छेस्काले एकअर्कालाई घोच्ने, कलम, कपी र किताब लुकाइदिने जस्ता कुरानै मनोरञ्जनका मुख्य साधन थिए । माथिल्लो कक्षामा पढने अग्ला विद्यार्थी भलिवल खेल्थे । भलिवल चकौदेतिरको खरीखोलाको खोल्सो र भास्तुङतिरको खोल्सामा पुग्थ्यो–ससानालाई बल लिन पठाउथे । बल ल्याए पछि एक पटक लात्तले हान्न पाइन्थ्यो । म पछिल्लोमा पर्थेँ ।
काठमाडौँमा हिउँदमा हुने स्कूल बिदा त्यहाँ असार–साउनमा हुन्थ्यो । खेतिपाति लगाउने यामलाई ध्यानदिई त्यो विदा दिइएको थियो । त्यसबेला बेसाहा खानेलाई खान नपुग्ने गरीव भनेर भित्रभित्रै चर्चा गरिन्थ्यो । विहादीमा ९५ प्रतिशतलाई आफ्नो उब्जनीबाट खान पुग्थ्यो–त्यसबेला । ठूलो परिवार भएका, कम जग्गा हुनेले छिमेकीको खेतबारीमा खनजोत गरी त्यसबाट अनाज लिन्थे र वर्ष गुजार्थे । धेरैले वर्ष भरको नुनतेलको लागि अनाज बेचेर जोहो गर्थे, कम हुनेले सरसापटी, रीण वा बटौलीबाट अरुको नुन तेल बोकी ल्याईदिएर आफूलाई पनि जोहो गर्थे । नुन, मट्टीतेल र कपडाबाहेक वर्ष भर चाहिने कुरा गाउँमानै हुन्थ्यो ।
खेत, बारी, खरवारी, बनबारी हुने परिवारका बुहारी घाँस, दाउरा गर्न बन जादैनथे । गाई बाख्रा धेरै पाल्नेहरु तिनलाई चराउन बनतिर लैजान्थे र फर्कँदा घाँस–दाउरा लिएर आउथे । बर्षामा कसैलाई फुर्सद हुदैन्थ्यो । ‘खहरे खोला उर्लेर आयो, बर्षा लाग्यो बोलचालै हरायो ।’ भन्ने गीत बारीका कान्लामा धाँस काट्दै तन्देरी–तरुनी गुनगुनाउथे । परिवारका सबै सदस्य वर्ष दिन भर खानकालागि उब्जनी गर्न खेतबारीमा हुन्थे । असोजदेखि मंसिरसम्म मकै, कोदो, धान, गेढागुढी थन्क्याउन चटारो हुन्थ्यो । त्यसबेला सबैका भकारी धान र कोदोले पुटुक्क भरिएका हुन्थे । मकैको खातले आँटी लतक्क हुन्थ्यो । गेढागुढीले तामाका गाग्री, निगालोका थुन्से, डाला, सोली भरिएका हुन्थे ।
मानिसको ओहोर–दोहोर हुन्थ्यो । परालको टौवा हेरेर छोरी दिने कुरा चल्थ्यो । बिहेवारी, कुलपूजा, वर्षाको लागि कडकुरामा दाउरा चिन्ने, नाम्लो–डोरी बाट्ने, हलोजुवा ताछने, नारा बटार्ने, चोया, बाता र भाटा काट्ने, खरले घर छाउने, चोरखर लाउने काम हिउँदमा गर्थे । महिलाहरुले गुन्द्री बुन्ने, मस्यौरा पार्ने, ढिकी कुट्ने, जाँतो पिस्ने, गेडागुढी सुकाउने थन्क्याउने गर्थे । वर्षाको जोहो हिउँदमा हुन्थ्यो । सबै वmुरा तयारी गर्दै नयाँ घरजमको ब्यवस्था गरी हिउँद वित्दथ्यो । धवलागिरी, नीलगिरी हिमालमा हिउँदमा जमेको हिउँ पग्लेर कालीगण्डकी धमिलो हुन थाले पछि किसानले मौसममा आएको परिवर्ततको हेक्का राख्थे ।
‘विउ कुह्यो, काफल पाक्यो, कुहुकुहु’ जस्तो आवाज निकाली चरा कराउन थालेपछि किसानको काममा फेरि परिवर्तन देखिन थाल्थ्यो । किसानी जीवन बढो उल्लासमय ढंगले पूर्तीघाटबाट कालीगण्डकी सेतीवेनी, रिणी, देवघाट, गजेन्द्रमोक्ष त्रीवेणीधामतिर बगेझैँ निरन्तर बगेको थियो । त्यहाँ भित्र हरेक घरमा आफनै कथा, ब्यथा, हर्ष–विस्मात, जन्म, मृत्युका कथा विहादीको ऋतुसँगै परिवर्तन भइनै रहन्थ्यो । त्यसभेगमा बसोबास गर्ने बाहुन, क्षेत्री, गुरुङ, मगर, ठकुरी, नेवार, थकाली, माझी, पेशागत जाती सबै एउटै परिवार जस्तै भएर बस्दथे । साउने संक्राती, हिले जात्रा, कृष्णाष्टमी, तीज, दशैँ, तिहार, ठूली एकादशी आदिमा सबै भेला भएर इमिचौर, घुमाउने र सेतीबेनीमा मेला गर्थे । त्यो नै त्यहाँका बासिन्दाको वर्षभरको मनोरञ्जनको माध्यम थियो ।
अब म आफैलाई पत्यार नलाग्ने एउटा घटनामा केन्द्रित हुन खोज्दैछु । मानिसको स्वभाव, प्रकृति, चरित्र, प्रबृत्तिमा आउने क्षणिक परिवर्तनले कुनै बेला जीवनभर प्रभाव पार्ने घटना घट्न सक्छ । मानिसले स्वर स्वरैमा, लहलहैमा आफ्नो बानी ब्यहोराभन्दा फरक घटना घटाई जीवनभर छाप रहने क्रियाकलापमा सहभागी हुन पुग्छ । कति घटनाले त दुर्घटना पनि ल्याउछन्, कतिले जीवनका मोडमा बाटो परिवर्तन गरिदिन्छन्, कतिले नातासम्बन्धमा चीरा पार्छन, कतिले लगनशिल हुन, गल्ति नदोहो¥याउन प्रेरित गर्छन् । म त्यस्तै अपत्यारिलो घटनामा परेको छु । म त्यसबेला स्कुलको अनुशासित, लगनशिल, इमानदार र पढाइमा दत्तचित्त हुने विद्यार्थीको कोटीमा पर्थे, पुरस्कार थाप्थेँ । आमाबाले जसरी मबाट अपेक्षा गर्दथे, त्यसैगरी गुरुहरुको पनि भरोषाको पात्र थिएँ । तर, एक दिन मैले जीवनभर सम्झना भईरहने, पश्याताप गर्नु पर्ने उच्छृङखल काम गरेको छु । मुल रुपमा यो संस्मरण त्यसैबाट सिर्जीएको हो ।
पुसमा हिउँ परेकाले माघ महिनाको शुरुमा बिहादीमा पनि असाध्यै चीसो थियो । गोल्र्याङ, लुरीङकोट, कालीपार गुल्मीका अग्ला डाडामा हिउँ देखिएकै थियो । हिउँपरे पछिको आकाश भने गाढा नीलो थियो । चीलले धेरै माथि आकाशमा कावा खाएको देखिन्थ्यो । कालीपारका पहाडले नीलो आकाशलाई गर्लम्म अँगालोमा बाँधेका थिए –मानौ कि, तिनीहरु ढुकुर जोडी थिए र प्रेमिल क्रिडामा मग्न थिए । सिरसिर बतास चलीरहने हाम्रो उन्युले बारेको स्कुल भएको माझीगाउँको चौरमा माघको सफा दिनमा लागेको घाम अन्यत्रभन्दा प्यारो हुने नै भयो । माछापुच्छ«े र हिउँचुलीको चीसो हवा स्कुलको चौरमा कालीको तीर हुदै सहजै आउथ्यो । संस्कृत पढेका र पढाउनेलाई गुरु र अन्य विषय पढेका र पढाउनेलाई सर भन्ने गरिन्थ्यो । पचास पुर्णाङकको संस्कृत परमानन्द पराजुली गुरुले पढाउनु हुन्थ्यो ।
माघ महिनाको घमाईलो त्यो दिन परमानन्द गुरुले संस्कृत पढाउन कक्षामा प्रवेश गर्नु भयो । वहाँले राम्रोसँग पढाउनु हन्थ्यो, पढाए पछि ‘पाठ कण्ठ गर’ भन्दै कुर्चीमा बस्नु हुन्थ्यो । कुर्चीमा बस्ना साथ उँघ्ने गुरुको बानी थियो । त्यती कुरा पाए पछि विद्यार्थीले उचक्याई गर्ने नै भए । त्यो कक्षा संस्कृत भएकाले कठीन थियो । गुरुको नरम स्वभावको फाइदा उठाउन खोज्दा विद्यार्थी संस्कृतमानै फेल हुन्थे । गुरुको झकाउने बानीलाई मनोरञ्जनको माध्यम बनाइन्थ्यो–मात्र गुरुचेलाको सम्बन्धको आधारमा । गुरुले पाठ नबुझाउनेलाई हत्तपत्त पिटनु हुन्नथ्यो छडी हातमा भए तापनि ।
त्यो दिन पाठ पढाई सके पछि कुलबहादुरलाई कक्षाको कुर्ची कोठाभन्दा १० फिट टाढा चौरको छेउमा राख्न भन्नु भयो । हामीलाई पाठ कण्ठ गर्न भनेर तीन बित्ताको छडी हातमै लिएर कुर्चीमा बस्नु भयो । बानी अनुसार माघको त्यो स्वादिलो न्यानो प्यारो पाहारमा कुर्चीमा बस्ना साथ कुर्चीको माथिल्लो डिलमा टाउको अड्यार निदाउनु भयो, र घुर्न थाल्नु भयो । हातबाट छडी खसेको पनि थाह पाउनु भएन । उटक्या विद्यार्थीको लागि गुरुलाई जिस्क्याउन र गिज्याउन त्यो भन्दा राम्रो अवसर अर्को थिएन । त्यस्तैमा कुलबहादुरले कक्षा कोठाको उन्युको भित्तोबाट चार–पाँच अँगुल लामो सुकेको उन्युको तीखो छेस्को मेरो हातमा दिदै ‘जा गएर गुरुको नाकमा घोच र दौडिदै आएर बेन्चमा बस् । गुरु निदाउनु भएको छ, थाह पाउनु हुन्न ।’ भने । उनको प्रस्ताब सुन्ना साथ म तर्सदै भने –‘धत ! त्यस्तो पनि गर्न हुन्छ ? गुरुले मलाई स्कुलबाट निस्कासन गर्नु हुन्छ । म घोच्दिनँ ।’
‘तँ अगाडिको बेञ्चमा छस्, घोचेर आएर बस् । तँलाई गुरुले शंकै गर्नुहुन्न ।’ पछाडीको बेञ्चबाट लालबहादुर ले उकासे । नरवहादुर, टिकाराम सबैले ‘फष्ट ब्वाईले घोचेको भनेर गुरुले विश्वास गर्नु हुन्न । हामीले भन्दैनौं ।’ भन्दै गुरुको नाक घोच्ने अभद्रकाम गर्न मलाई नै उकासे । एक दुई गर्दागर्दै म पनि हौसिएँ । आँट गर्ने भएँ । गुरुले माघेघामको स्वाद मज्जाले लिइरहनु भएको थियो ।
काँचो दोब्रिन्छ भने, सुकेको उन्यूको छेस्को फलामको सुइरो जस्तै तीखो र छाला छेडने गरी घातक हुन्छ । त्यसले झुक्किएर छ्वास्स घोच्दा पनि मानिसको बाहिरी छाला सजिलै छेड्छ । बनबाट उन्यु बोकेर ल्याउदा हाम्रा पाखुरा र फिला रगताम्मे हुन्थे । साथीहरुको हौस्याइले मैले आँट गरेँ । आनन्दसँग घाम तापेका गुरुको नाक घोच्न उन्यूको सुकेको छेस्को लिएर हिंडेँ । अनुशासित विद्यार्थी भनेर पुरस्कार थापेको, कक्षामा प्रथम हुने, लगनशील र मेहनती भनेर सबैले प्रशंसा गरेको कुरालाई चटक्कै बिर्सेर म त्यस्तो उच्छृङ्खल काम गर्न हिंडे, त्यसबाट हुने परिणामलाई ख्याल गरिनँ ।
माघे घामको प्रचुर स्वादलिदै शरिरलाई कुर्चीको माथिल्लो भागमा अड्याएर गुरु नीद्रादेवीसँग वार्तालापमा हुनुहुन्थ्यो । मेरो बदमासी आँट अनुसार उन्युको छेस्कोले गुरुको नाक भित्र घोचेर हाम फाल्दै कोठामा छिरेँ । साथीहरुले भने जस्तो भएन । म बेञ्चमा बस्नुभन्दा पहिलेनै गुरुले मलाई देख्नु भयो । गुरुको नाकबाट रगत बग्यो । रुमालले नाक पुछ्दै, ‘ तँ पनि मात्न थालिस् हैन ? अब पढ्लास् यो स्कुलमा । ’ भन्दै तीन बित्ते छडीले कस्सेर कुट्नु भयो । त्यसपछि मेरो देव्रे कानको लोतीलाई बटार्दै शास्त्री गुरुकोमा लैजानुभयो । अरु कक्षाका साथीहरुले पनि मलाई देखे । सबै कक्षामा खासखुस भै हाल्यो ।
रुमालले रगत पुछ्दै मैले गरेको बदमासी बताउनु भयो । ‘फष्ट ब्वाईको काम यहीँ हो ? बदमास् ! तँलाई स्कुलबाट हटाउन प¥यो, हैन ?’ भन्दै शास्त्री गुरुले पनि स्वाँठ हान्नु भयो । शास्त्री गुरुको ‘तँलाई स्कुलबाट हटाउन प¥यो, हैन ?’ भन्ने वाक्य र परमानन्द गुरुले ‘अब पढ्लास !’ भनेर गाली गर्नु भएको सात शब्दले मलाई जति दुख्यो त्यसको एक छेउ पनि छडीको स्वाँठले दुखेको थिएन । मैले अब ‘पढन नपाउने भए, स्कुलबाट निकालिने भएँ’ भन्ने तिरनै मेरो सोँचाई पुग्यो । त्यसले म मर्माहत भएँ, आँशु रोक्न सकिनँ ।
घण्टी लाग्यो । अरु कक्षाबाट सरहरु आउनु भयो । विद्यार्थीहरुले गुरुको कोठामा चियाएर हेर्न थाले । मेरो उच्छृङ्खल चर्तीकलाले वातावरण स्तब्ध भयो । मैले गरेको बदमासी बारे बहस भयो । शास्त्री गुरुले सबै विद्यर्थीलाई हकार्दै आआफ्नो कोठामा जान भन्नु भयो । परमानन्द गुरुसँगै अन्य केहि सर हुनुहुन्थ्यो । ‘यसलाई कडा सजाय दिन पर्छ । यसले अनुशासन तोडेको छ’ हेड सरको भनाई थियो ।
‘यसले आफ्नो बुद्धिले गरेको होईन । यो उक्साहटमा लाग्यो । सामान्य सजाय दिएर सचेत पारौँ र छोडौँ ’ परमानन्द गुरुले वातावरणलाई शान्तपार्दै भन्नु भयो । केहि समय बहस भयो । गुरुहरुले म प्रति गरेको अपेक्षाको पनि चर्चा भयो । ‘एक पटकलाई शारिरिक सजाय दिई माफ गर्ने, तर दोस्रो पटक त्यस्तो बदमासी गरेमा स्कुलबाट निस्कासन गर्ने’ शास्त्री गुरुले निर्णय सुनाउनु भयो । त्यस पछि ‘कान समातेर ५० पटक उठबस गर ।’ भन्नु भयो । आँशु झार्दै पचास पटक कष्टसाथ उठबस गरेँ । कोठामा गएँ । कक्षामा भएका सबै साथीहरुको अनुहार मलिन देखिएको थियो । लालबहादुर र अन्य साथीहरुले ‘हामीले गर्दा सजाय पाईस । हामीसँग नरिसा है । अबदेखि हामी कसैले पनि त्यस्तो नगर्ने’ भनेर कसम खाए । मेरा आँखाबाट आँशु नरोकिए तापनि निस्कासनमा नपरेकोमा भित्रै देखि म खुशि भएँ ।
समय र परिवेशमा त्यस्ता गल्ति हुन्छन् । जीवनमा गल्ति भइनै रहन्छन् । त्यस्तैबाट पाठ सिक्दै गल्ति नदोहो¥याउनु आफुलाई सुधार्नु हो । त्यसपछि मैले त्यस्तो उपद्रो कहिल्यै गरिनँ । त्यो दिन पछि धेरै महिना मैले गुरुलाई ठाडो शिर गरेर हेर्न सकिनँ । गुरुको म प्रतिको ब्यवहारमा भने कुनै परिवर्तन आएको थिएन, मलाई पहिले सरहनै माया गर्नुहुन्थ्यो । ‘पढाईमा ध्यान देउ, स्कुलको इज्जत तिम्रो हातमा छ । तिमिले पहिलो पटकमानै एसएलसी दोस्रो श्रेणीमा पास गर्नु पर्छ । ’ भन्दै उत्साह थप्नु हुन्थ्यो । मैले गुरुको आर्शिवचनलाई पुर्ण रुपमा पालन गरेँ । पहिलो पटकमानै पास गरेँ । एसएलसी पास गरे पछि परमानन्द गुरुको घरमा गएर ढोँग गरेँ र फेरि माफि मागेँ ।
‘मैले त्यो घटना बिर्सेँ । हामीलाई कति विद्यार्थीले कहिले के गरे भन्ने सम्झना कहाँ हुन्छ र ? विद्यार्थी त हाम्रा सन्तती हुन् भने देशका सम्पत्ति । तिमी अध्ययनशिल छौ । पढन सक्छौ । बुबाले पढाउन पनि सक्नु हुन्छ । तिमी पोखरा वा पाल्पा गएर वि.ए.सम्म पढ । त्यसपछि मैले तिमीलाई पुरै माफी दिनेछु ।’ मैले गुरुसँग पुरानो कुरा उक्काएर माफमाग्दा त्यसो भन्नु भयो । मनभरी पाल्पा र पोखराका सपना बोकेर घर गएँ । नौ कक्षामा पढदा एक पटक पाल्पा पुगेर पहिलो पटक मोटर देखेको हुँ मैले ।
आर्थिक कारणले पोखरा र पाल्पा जाने सपना विपना हुन सकेन । सामान्य किसान परिवारको लागि त्यो कठीन थियो । भाईले पढन बाँकी थियो । त्यसैले, म भारतको उत्तरपूर्व वर्मा सिमा नजिक रहेको मिजौराम जहाँ मेरो काका हुनुहुन्थ्यो त्यहाँ पुगेँ । सेनामा भर्तीहुने प्रस्ताब स्वीकार गरीनँ । मैले कनीकुथी गरी नर्थ इष्टर्न हिल्स युनिभर्सिटि अन्तरगतको पाछुङ्गा कलेजमा भर्ना भएँ । त्यहाँबाट वि.ए. पास गरेर नेपाल फर्केँ ।
त्यसबेला गुरु बाच्छामा पढाउनु हुदो रहेछ । त्यहाँ पुगेँ । वि.ए. पास गरेको प्रमाणपत्र गुरुको हातमा राख्दै ‘ गुरु मैले वि.ए पास गरेँ । मेरो तर्फबाट हजुरकोलागि गुरु दक्षीणा यहीं प्रमाणपत्र हो । गुरु मलाई माफ गरिदिनु होस।’ भनेँ । त्यसबेला गुरु भावुक हुनुभयो । मेरा आँखाबाट पनि आँशु खसे । तत्कालै गुरुले मलाई अँगालो हाल्नु भयो । अनि, दुवै हात मेरा दुवै कुममा राखेर भन्नु भयो – ‘ मैले त्यहीँ दिन स्कूलमानै माफ गरेको हुँ । वि.ए. पास ग¥यौँ । म हर्षित भएँ । अब पनि तिमी गाउँमा नभुल । काठमाडौँ जाउ र एम.ए. गर ।’
गुरुले मलाई फेरि अर्को जिम्मेवारी सहितको आशिर्वादको थैली मेरो अँजुली भरी राखिदिनु भयो । त्यहीँ थैलीलाई मनमन्दिरमा राखेर म काठमाडौँ छिरेँ, २०३९ फागुनमा । मैले विश्वविद्यालयबाट उच्च शिक्षा लिएको कुरा पनि गुरुलाई जानकारी दिएँ । त्यसपछि धेरै पटक हाम्रो भेट भयो । गुरु म देखि प्रसन्न हुनुहुन्छ । वहाँको आशिर्वादले मैले जीवनको गोरेटोमा पाईला चाल्ने साहस बटुलेँ । गुरुप्रति म ऋणीनै छु । जिम्मेवार र इमान्दार हुन सकेमात्र गुरुको ऋण तीर्न सकिन्छ, त्यसको मुल्याङ्कन इतिहासले गर्ने हो । यसै संस्मरणमार्फत नवलपरासीको गैंडाकोटमा रहनुभएका मेरा आदरणीय गुरुको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दै यो संस्मरणबाट बिदा हुन्छु ।